ESlTl YA BOI<ONE-BOPHIRIMA 
NORTH WEST UNIVERSITY 
NOORDWES UNlVERSlTElT 
Vaaldriehoekkarnpus 
DIE CRUYWAGENS VAN SUID-AFRIKA: 'N 
GENEALOGIESE EN KULTUURHISTORIESE ONDERSOEK 
WILLEM ADRIAAN CRUYWAGEN 
HONS. BA (UP), D. Phil. (h.c.)(UP) 
Proefskrif voorgelg vir die graad Philosophiae Doctor in die Vakgroep Geskiedenis in 
die Skool vir Basiese Wetenskappe, Fakulteit Vaaldriehoek, Noordwes-Universiteit 
I Promotor: Prof JWN Ternpelhoff 
Hulppromotor: Dr D Prinsloo (UNISA) 
Vanderbijlpark 
SAMEVATTING 
Die navorsing oorsien die bewindvoering van die Verenigde 00s-Indiese Kompanjie 
aan die Kaap van 1690 tot 1806 en is afgestem op h tak van 'n Kaapse familie, die 
Cmywagens, van wie die skrywer 'n afstammeling is. Die Cmywagen-stamvader, Jan, 
'n meulenaar, het met sy tweede vrou en 'n seun, Meendert, gebore uit die eerste 
huwelik, in 1690 in die Kaap aangekom gedurende die regeertyd van goewemeur 
Simon van der Stel. Hy het spoedig 'n vryburger geword en as herbergier, soos die 
meeste ander inwoners van die gehuggie aan die voet van Tafelberg, 'n lewenstog 
gemaak. Die voorsiening van inwoning, voedsel en drank aan die passasiers en 
bemanning van verbyvarende vlote was 'n winsgewende bedryf en het Jan en sy seun 
spoedig in staat gestel om dorps- en plaaseiendornrne te bekom. Meendert se seun, 
Johannes, wat die plaasgrond oorgeneem het, was vir 18 jaar van 1724 tot 1742 'n 
houer van 'n perseel van die vleispag vir die voorsiening van vleis aan 
kompanjieskepe, die hospitaal en dorpsbewoners. Sy veeplase wat gestrek het van St. 
Helenabaai in die noorde tot aan die mond van die Gouritsrivier naby Mosselbaai het 
in 1739 om en by 39 000 morge beslaan. Teen daardie tyd was hy beskou as een van 
die welvarendste Kaapse burgers. Hy het persoonlike verbintenisse met die Kaapse 
owerhede en hoe kompanjiesarnptenare gehad en 'n betekenisvolle invloed op Kaapse 
sake uitgeoefen. Dieselfde het gegeld vir sy twee seuns, Jan (IV) en Gerhardus 
Hendrik, notabele burgers, wat 'n prominente rol gespeel het in die Patriotbeweging 
van 1779. Die navorsing eindig met die tweede Britse besetting van die Kaap in 1806. 
Aandag word nie slegs aan vooraanstaande persone gegee nie, maar we1 ook aan die 
leefomstandighede, gebmike, gewoontes, tradisies en ingesteldhede van "gewone" 
burgers. Wetenswaardige inligting is bekom deur ondersoek te doen na die lewe van 
die ongenoemdes en ongesiendes - hulle lewensverhale voeg waarde by die gebeure 
wat hulle lewens geraak het, 
Die basiese waarheid dat die genealogie van elke land deur die verloop van die 
geskiedenis van 'n land bepaal word en dat die geskiedenis van 'n land toegelig word 
deur sy genealogie, word beklemtoon.' Deur die integrering van genealogie met 
1 
L.G. Pine , The genealogrst S encyclopedra, p.91 
- -- - - 
kultuurgeskiedenis en ander dissiplines van die geskiedeniswetenskap is 'n nuwe 
metodologie ontwikkel wat moontlik vrugbaar deur ondersoekers aangewend kan 
word. 
ABSTRACT 
The research covers the time of Dutch East India Company rule at the Cape from 
1690 to 1806, and focuses on a branch of an early Cape family, the Cruywagens, of 
which the writer is a lineal descendant. The Cmywagen ancestor, Jan, a miller, his 
second wife, and a son, Meendert; born from his first marriage arrived at the Cape in 
1690 during the governorship of Simon van der Stel. He soon became a free burgher 
and, like most other Capetonians, provided board and lodging to the crews and 
passengers of passing fleets. The good profits reaped from the lucrative boarding- 
business enabled Jan and his son to acquire town properties and extensive agricultural 
land. Meendert's son, Johannes who inherited most of the farmland, was for eighteen 
years, from 1724 to 1742, the holder of part of the "pag" or licence to provide the 
Company with meat for its ships, the hospital and the town. His cattle farms which 
stretched from St. Helena Bay in the north to the mouth of the Gourits River near 
Mossel Bay in 1739 covered nearly 39 000 morgen. By 1739 he was considered to be 
one of the most affluent burghers of the time. He had many dealings with the 
government and senior Company officials and exerted a meaningful influence on the 
affairs of the Cape. The same accounts for his two sons Jan (IV) and Gerhardus 
Hendrik, notable gentlemen who were prominent in the Patriot movement of 1779. 
The research ends with the second British occupation of the Cape in 1806. Attention 
was not only given to notable individuals but also to the general living conditions, 
customs, traditions, beliefs and dispositions of the ordinary citizens and countrymen. 
Interesting evidence on certain historical periods was collected by studying the lives 
and activities of the quiet, sometimes unnoticed individuals -their life stories impart 
meaning to the events which they experienced. The research underlined the basic 
truth advanced by L.G. Pine in his The Genealogist's Encyclopaedia, namely The 
genealogy of every country is determined by the course of history; conversely, the 
history of a country is elucidated by its genealogy.' 
By integrating genealogy with cultural history and other historical disciplines a new 
methodology is advanced in the belief that it may prove advantageous to future 
researchers. 
I 
L.G. Pine, The genealogist's encyclopedia, p. 91. 
DANKBETUIGINGS 
Aan prof. Johann Tempelhoff, 'n woord van hartgrondige dank. In die eerste plek 
omdat hy 'n kandidaat, wat normaalweg nie meer as 'n student sal deurgaan nie, 
aanvaar het. Voorts vir sy simpatieke leiding, raadgewing en verrykende gesprekke 
rondom die onderwerp. Dit is dew sy toedoen dat die manuskrip met die nodige 
bywerking na 'n proefskrif opgegradeer is. Sy bydrae om die finale werkstuk iets van 
'n unieke status te gee, was nie gering nie. 
As tweede in bevel verdien dr. Dioni Prinsloo besondere dank en waardering. Haar 
deeglike nagaan van ingelewerde werk het verfyning van die inhoud en taalgebruik 
verseker, ook dat kommas korrek geplaas was! Haar dinkwerk saam met prof. 
Tempelhoff het 'n deeglike produk verseker. 
Vir steun en aanmoediging van kinders en kleinkinders, my opregte dank. Meer 
bepaald aan Rialine wat boeke aangedra het van UNISA se biblioteek (waar skrywer 
'n buitelid is), aan Erika wat getik en Hannes en Albert wat rekenaar- en tegnologiese 
dekking en hulp verskaf het. 
Aan my vrou, Snow, wat my vir ongeveer vyf jaar aan my lessenaar afgestaan het en 
lang tye saam met my in argiewe gesit het, DANKIE! Ek kan nie beter doen as om 
hierdie finale produk met liefde aan haar op te dra nie. 
Aan die God van die geskiedenis, wat aan die Cruywagens 'n stippel-ruimtetjie in sy 
groot verhaal gegee het, en my begunstig en begiftig het om iets daarvan te vertel, lof 
en dank! 
INHOUDSOPGAWE 
INLEIDING 
Historiografiese oorsig 
HOOFSTUK 1 
Agtergrond en toeligting 
Ontwikkelingsagente en stimuli wat nuwe gemeenskappe voortbring 
13 
Kultuurontwikkeling 14 
Europese en Westerse wortels 20 
Die religieuse grondmotief 21 
Afsondering 'n bedreiging 33 
Invloed van die Bybel 35 
Naas verskille bomogeniteit 39 
Enkele antropologiese fasette 47 
HOOFSTUK 2 50 
Die stamvader, Jan Meindertsz Cruywagen 
Inleiding 
Herkoms en Aankoms 
Trauma van verhuising 
Die seereis 
Regeertyd van Simon van der Stel 
Immigrasie en akkulturasie 
Jan word vryburger 
Aankoms van skepe 
Die Kaapse drank en gasvryheidsbedryf 
Die vrou - enkele woorde 
Slawe in die Kaapse samelewing 
Die Cmywagens as slawe-eienaars 
Nog slawe-aangeleenthede 
HOOFSTUK 3 
Die Cruywagens vind 'n nuwe vaderland 
Die Kaap word vaderland 
. 
Kerklike sake, ondenvys en armsorg 
Die waagstuk 'n sukses 
Die Jan Cmywagen - Olof Berg-dispuut 
Die dorpsomgewing en laaste dae 
HOOFSTUK 4 
Meendert Cruywagen 
Huwelik en huweliksgebmike 
Negosiering 
Eersteling op Kaapse bodem 
Herkoms weeg swaar 
. Die woonomgewing 
Die gesin groei 
Die bierbedryf en nog h dispuut 
Willem Adriaan van der Stel -die burgerstryd 
Afloop van die stryd 
Interne gisting en volksvorming 
Nuwe goewemeurs 
Die veeboerdery brei uit - Meendert se aandeel 
Die pokke-epidemie van 171 3 
Gesondheidsorg, siektes en geneesmiddels 
Jagters en voertuie 
Meendert, veeboer en akkerbouer 
Nog nuwe gesagvoerders 
Meendert en Catharina se testament 
HOOFSTUK 5 
Johannes Cruywagen die invloedryke entrepreneur 
Die eerste Kaapsgebore Cmywagen se jeugjare 
Huwelik en gesin 
Houer van die vleispag 
. 
Veeposte, weilisensies en baie plase 
Rekognisie met vee afgelos 
Handige helper en raadman 
Gemeenskapsbetrokkenheid 
Reis na Mosselbaai 
Drosters, landlopers en vabonde 
Die Hanglipbende - misdadigheid en spanning 
Die veeruilers van 1738 en Estiinne Barbier 
Johannes en die kommando van 1739 
Barbier se einde 
Die spogplase in die Tygerberg 
Vandisies 
Johannes se testament . . . en die einde 
HOOFSTUK 6 
Jan IV, 'n notabele burger 
Sy jeug, boerderybelange en huwelik 
Kerklike betrokkenheid en die 1637-Statebybel 
Offisier in burgermilisie 
Die Ryk Tulbagh-tydvak 
Slawe-aangeleenthede 
Prag- en praalwette 
Weer pokke 
Goewemeur Van Plettenberg 
Heersende toestande 
. Amptenare: vergunnings en misbruike 
Burgenvoelinge - aanloop en verloop 
Verskeurde gemeenskap 
Jan Cruywagen en die rekwes van 1784 
Die rol van notabele burgers 
Sy testament 
HOOFSTUK 7 
Gerhardus Hendrik van Cruywagen & Kie 
Jeug en toetrede tot kompanjiesdiens 
Huwelik en belangrike take 
'n Groot gesin: die eerste vyf 
Nog dogters en seuns 
Die laaste ses 
Cruywagen & Kie. : venveer teen aanklagte 
Reaksie op burgeraksies 
Pogings om 'n wolfabriek te begin 
Vestigingsdoel en vestigingsverloop 
Die kompanjie begin wankel 
Franse teenwoordigheid 
Kaapse sosiale orde 
Testament en laaste jare 
HOOFSTUK 8 
Die Cruywagens uit die kollig en die VOC se son sak 
Onstuimige tye 
Die Oosgrens 
Die eerste Britse oorname (1795) 
Die Kaapse samelewing verander 
Cruywagens in Britse diens 
Die Bataafse bewind 
Die tweede Britse besetting (I 806) 
HOOFSTUK 9 
Slotwoord en evaluering 
BRONNELYS 
BYLAE 
lllustrasies 
Afstammingslys 
INLEIDING 
Die rekonstruksie van die leefw&reld en aktiwiteite van mense uit vroeer geslagte bly 
die vernaamste bron waaruit verledekennis opgebou kan word. Hierdie kennis word 
nie soseer verkry uit die makro-geskiedenis, die geheelbeeld van volke en hulle 
regeerders, hulle militire veldtogte, staatstelsels en diplomatieke netwerke nie. Die 
nadere kennis word gehaal uit die mikro-geskiedenis, uit deelbeelde van die groot 
historiese ontwikkelingsgang. Dihr word kennis gemaak met families, gesinne en 
gesinslede en elkeen se ervaringe, hulle belewenisse van triomfe en hartseer. Dihr 
word sosiale verbande ontrafel en ontdek hoe die kultuurproses stil sonder verposing 
verloop en aan ryker waardes wen; ook ekonomiese en kerkgeskiedenis en 
arbeidspatrone kom in die prentjie. Daar betree die navorser mense se wonings, 
herehuise en pondokke, ook die gedagtewereld van die bewoners. Die grondliggende 
feit, naamlik, The genealogy of every country is determined by the course of history; 
conversely, the history of a country is elucidated by its genealogy, mag nie misgekyk 
word nie. ' 
Hierdie navorsing, afgestem op 'n tak van die familie Cruywagen, kan hopelik bydra 
om 'n deel van die 17e eeu en die hele verloop van die 18e eeu beter te belig en te 
verstaan. Daar word juis dew bekende historici nadruk gel& op die gebrekkige kennis 
wat daar oor hierdie tydvak van die Suid-Afrikaanse geskiedenis bestaan. Prof. F.J. 
du Toit Spies, in lewe verbonde am die Universiteit van Pretoria, venvys na die 18e 
eeu as 'n kritiese periode in die proses van volkswording en dat die bestaande kennis 
beperk is tot uiterlikhede. Hy het navorsing wat die innerlike volhgroei kan belig, 
bepleit2 Prof Nigel Penn, van die Universiteit van Kaapstad d in die voonvoord van 
sy boek, Rogues, rebels and runaways. Eighteenth century Cape characters, dat die 
bestudering van onbekende persoonlikhede en randfigure 'n belangrike bydrae lewer 
om die bestuur en leefwyse aan die Kaap van die 18e eeu te verstaan. Die verhale van 
gewone mense en hulle bestaansdramas help om bepaalde historiese periodes te 
' L.G. Pine, The genealogist's Encyclopaedia, p. 91. 
2 
F.J. du Toit Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormende uitwerking op die wording 
van die Afrikaner en sy kultuur gehad het", G.Cronje (red.), Die Westerse kultuur in Suid-Afrika, pp. 
45,46. 
verlig? Insgelyks vestig dr. A. van Wyk, eertydse dosent aan UNISA, in 'n resensie 
van dieselfde werk die aandag daarop dat Penn se aandag aan limietmense ... dolende 
op die buitenste limiete van die Kaap 'n groot gat slaan in 'n donker eem4 Die 
Cmywagens was nie limietrnense nie maar gewone Kaapse burgers wat saam met 
hulle mede-burgers en die randfigure sekere van die gebeure van die 18e eeu intens 
meegemaak en deel gehad het aan die kultuurontplooiing van daardie tyd. Daar word 
geglo dat hierdie ondersoek lig kan werp op kolle historiese skemer van die 18e eeu. 
Deurgaans is aandag ook aan die tydgees, konvensies en alledaagse gebruike gegee in 
'n poging of die leefwereld van almal, ook die onvermeldes, te beskrywe. Die gewone 
landsburger, kolonis en volksmens het geleef en gehandel soos die geldende wet, 
konvensie, tradisie en daaglikse bestaanswyse gedikteer het. Sommige het 
weggebreek om limietfigure, verstotelinge, wetverbrekers en veroordeeldes te word. 
Die kleur, helder of donker, wat notabeles en minderes aan die geskiedenisbeeld van 
die tyd gegee het, is nie misgekyk nie. Mens, tyd en omstandighede is byeengebring. 
Die volksmassa wat soos spook- of skadubeelde op die verledeverhoog beweeg het se 
bydrae en invloed was nie gering nie. Hulle was die draers van geloofsoortuiginge, 
ingesteldhede en waardestelsels onder invloed waarvan onderskeibare 
wesenskenmerke na eie aard ontwikkel het: gebmike, tradisies, 'n eie identiteit, taal 
en volkskap. Hulle was vormgewers, kultuurskeppers en 4raers. Daar is gewerk met 
inagneming van wat C.A. van Peursen, die Nederlandse kultuurfilosoof geskrywe het, 
Cultuur word ... gezien als de levensuiting van ieder mens en elk mensegroep. Met 
die verdere byvoeging, Alle levende wezens betnvloeden hun milieu en zetten er hun 
stempel op. 
5 
Daar is gewerk van 'n stamboom met a1 die indiwidue in die direkte afstamrnelingslyn. 
Inligting wat nie in die bekende Geslagsregisters van die ou Kaapse families van De 
Villiers en Pama gevind kon word nie, is aangevul uit 'n Genealogiese Verslag oor die 
nageslag van Jan Cruywagen, die stamvader, opgestel deur die Genealogiese Instituut 
3 
N. Pem, Rogues, rebels and runaways ..., pp. 1-7. 
4 
A. van Wyk, Beeld, 14 Junie 1999, boekresensies. 
5 
C.A. van Peursen, Cultuur in stroomversnelling, p. 14 & p. 147, 
van Suid-Afiika en uit oorspronklike en gepubliseerde argivale bronne. Die tien 
gepubliseerde dele met die Resolusies van die Politieke Raad, was 'n bron van 
onskatbare waarde. So was ook die Resolusies wat bygewerk is maar nog nie in druk 
verskyn het nie en op internet beskikbaar is, 'n vrugbare venvysingsbron. Menige 
dokumente in diC elektroniese bron waarin die naam Cruywagen voorkom, lewer 
dikwels baie velle papier maar min bmikbare inligting op. Indien hierdie inligting in 
boekvorm kan verskyn, sal dit die bestaande volumes van die Resolusies goed aanvul 
en afrond en ook vir meer belangstellendes beskikbaar wees. 
Die Argiefwerk in die Kaapse Argiefbewaarplek en die Argief van die N.G. Kerk was 
tydrowend, maar lonend. Dit is nodeloos om te I dat dit h onbegonne taak is om 
binne die bestek van enkele jare die relevante bronne intensief deur te werk. 
Leibbrandt se vier volumes, Precis of the archives of the Cape of Good Hope (1905), 
het waardevolle gegewens opgelewer. In die uitgebreide reeks argief-jaarboeke vir 
Suid-Afrikaanse geskiedenis was daar enkele volumes wat met aspekte van die 18e 
eeu handel. Hieman was dr. A.J. Boeseken se Nederlandse kommissarisse en die 18e 
eeuse samelewing aan die Kaap (1945) by verre na die nuttigste. Vir die deurlopende 
draad van die verhaal, 'n konstante kem van gebeure, was verskeie van die 
"algemene" geskiedenisboeke goeie riglyne. Vemuwende sieninge ten opsigte van 
die hoofgebeure maar ook oor alledaagse gebmike en ingesteldhede is gevind in 
Herman Giliomee se indrukwekkende werk The Afrikaners: Biography of a people 
(2003). Soos wat dit vir skrywer was, sal hierdie werk vir toekomstige navorsers 
onontbeerlik wees. 
Ten opsigte van die leefwereld en alledaagse lewensordening van die Kaapse 
inwoners en die burgery het Hattersley se An Illustrated social history of South Aj?ica 
(1973), C. Graham Botha se Social life and customs during the 1gh century (1970) 
asook Pieter W. Grobbelaar se uitgebreide werk oor die Afrikaner en sy kultuur, veral 
deel 1 (1974) en deel 4 (1975), die soektog vergemaklik. Onder die meer resente 
werke was Dogter van Sion. Machtelt Smit en die 18e eeuse samelewing aan die Kaap 
1749-1799 (1997) deur Karel Schoeman met 'n verstommende volume inligting uit 
gepubliseerde sekondere bronne uiters waardevol. Dit het nuwe gesigshoeke geopen 
of die korrektheid van data wat reeds ingesamel was, bevestig. Van dieselfde skrywer 
het sy, tot hiertoe nog ongepubliseerde manuskrip, h Duitser aan die Kaap, 1724- 
1765, net soveel interessante en bmikbare stof voorsien. Die werk is geskrywe aan die 
hand van primire sowel as sekondire gepubliseerde bronne. In die voonvoord 
skrywe Schoeman dat genealogiese navorsing wat vertikaal gedoen word, waar slegs 
gekonsentreer word op name en datums, met geen horisontale vertakkings nie, in baie 
gevalle vir hom twyfelagtig en selfs gevaarlik voorkom. Met sodanige "skagsinkery" 
gaan die breer implikasies van name en datums wat moeisaam vasgestel is, eintlik 
verlore. 
Die navorsingsresultate in beide die werke van Schoeman is eintlik h soort 
ensiklopedie van die 18e eeu aan die Kaap, tematies gerangskii vir maklike 
opsporing. Kennis oor die 18e eeu, grotendeels onverkende terrein in die Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, word aansienlik uitgebrei met die uiters leesbare 
agtergrondinligting wat Schoeman verskaf. 
Dat Schoeman se werk van groot waarde is, word bevestig deur Herman Giliomee. 
Toe aan hom gevra is watter historici of ander akademici hy sou uitsonder as mense 
wat 'n belangrike vormende invloed op sy werk as historikus gehad het, het hy saarn 
met ander ook Karel Schoeman genoem.6 
Naas werke van Schoeman, wat histories deeglik verantwoord is, is daar ook ander 
nuttige letterkundige produkte wat as hulpmiddels kan dien om die gebrek aan feitlike 
gegewens uit primbe bronne, wat dikwels voorkom, aan te vul. Data oor 
gebeurtenisse en indiwidue is in vele gevalle fragmentaries en onvolledig, daarom dat 
die verlede gewoonweg slegs gedeeltelik weergegee word. Hierdie leemte kan 
aangevul word met materiaal uit historiese romans waarin vertellings of verslae van 
gebeure, of die kornrnentaar daaroor, op dokumentSre getuienis gegrond is. Die 
verbeelding wat outeurs aanwend om gebeure te rekonstrueer moet egter gerugsteun 
word dew 'n aanvaarbare balans en versoenbare interaksie tussen analise (kritiese 
ondersoek) en historiese narratief (vertelling). 'n Verbeeldingryke maar histories 
verantwoordbare verhaal wat spruit uit gedokumenteerde getuienis wat geraadpleeg 
is, dien geskiedskrywing op 'n vrugbare wyse. Voorbeelde van sodanige bronne wat 
6 
J. Tempelhoff, "Historia in gesprek met Herman Giliomee", Historia, vol. 48 (I), Mei 2003, pp. 
11,12. 
deur skrywer geraadpleeg is, is Pieternella van die Kaap ...( Daleen Matthee) en 
Eilande (Dan Sleigh). A1 het die narratiewe tradisie inherente swakhede is dit nie 
heeltemal arbitrkr nie. Dit word dew dokumentkre getuienis onderl8 en vir die 
historikus is dit die uitgangspunt en hoofriglyn. Daarteenoor: op die romanskrywer 
rus daar geen verpligting om die uitgangspunte en hoofriglyne te eerbiedig nie! 
Historiese en genealogiese romans is bruikbare bronne maar historici moet oortuig 
wees dat feite die vertelling lei. Johann Tempelhoff en Nigel Penn verskaf praktiese 
riglyne oor die narratiewe tradisie in geskiedskrywing.7 
Die reisbeskrywmgs van persone wat vir korter of langer tye aan die Kaap vertoef het, 
kan in h ondersoek soos die onderhawige nie links gelaat word nie. Dikwels het hulle 
oordeel hulle in die steek gelaat of het hulle vooroordele hulle mislei, tog bied 
skrywers soos Valentijn, Mentzel, Stavorinus en ander baie en hoogs bruikbare 
inligting waarmee 'n redelike raak beeld van die Kaapse samelewing geskilder kon 
word. Die uitgebreide bronnelys gee 'n aanduiding van alle geraadpleegde werke. 
Daar is getrag om 'n afgeronde en leesbare verhaal van die "hooffigure" van die 
Cruywagen-familie en hulle tydgenote te gee; 'n verhaal en tydsomstandighede waarin 
die Rossouws, Van Reenens, De Wits, Cloetes en noem maar op, ewe maklik ingepas 
kan word. 'n Magdom sekondkre bronne het materiaal verskaf om am die 
bestaansverhaal verder lyf te gee. Dit het egter 'n omvangryke leesprogram tot gevolg 
gehad, en weer was dit nie moontlik om die hele veld te dek nie anders was die 
skryfpoging nog nie voltooi nie, of met nog 'n volume vergroot. Daar word vertrou 
dat beperkings wat deur tyd, koste en omvang genoodsaak was, nie hinderlike leemtes 
of onnodige en swakbeoordeelde weglatings tot gevolg gehad het nie. Geskiedenis as 
rekonstruksie van 'n vergange werklikheid is altyd uit die aard van die saak 'n 
selektiewe en onvolledige poging. 
Daar is gepoog om genealogie, familie-, en kultuurgeskiedenis op h verantwoorde en 
wetenskaplike wyse te integreer en met mekaar te versoen. Die werkmetode en 
benadering het volgens skrywer se oordeel bevredigende resultate gelewer. Navorsers 
7 
J.W.N. Tempelhoff, Verhuidiglikte verlede: die hermeneutiese verstaansmetode in die geskiedenis, 
pp. 219-235; N. Penn, Rogues, rebels and runaways ..., pp. 2-7. 
wat beoog om ook op die voetspore van die VOON~I~~~S temg te loop, mag die 
werkswyse vmgbaar vind. 
Ter toeligting van voorgenoemde werkswyse en strategie, word enkele belangrike 
standpunte gestel en ook gelet op tendense in die geskiedskrywing, ook 
internasionaal, wat op 'n bepaalde werkwyse betrekking het en dit selfs be'invloed het. 
Daar is in die familieverhaal redelike mimte aan kultuur en kultuurgeskiedenis 
afgestaan. Dit is eintlik natuurlik dat dit gedoen word want refleksie op en denke oor 
die eie kultuur is 'n kenrnerk van alle beskawings.' Die kultuurkomponent van die 
verhaal is kronologies aangebied en daar is deurgaans gehou by die tydsverloop. 
Hierdie wyse van aanbieding kan daarom as verhalende kultuurgeskiedskrywng 
gekatgoriseer word. Dit is 'n aanbiedingswyse wat dew die kultuurhistorikus, O.J.O. 
Ferreira, as belangrik onderstreep word waar hy skrywe: 
Aangesien die chronologie (en daarmee saam periodisering) so h 
belangrike plek in die verhalende kultuurgeskiedskrywing inneem, is 
verhalende kultuurgeskiedskrywing nie net wenslik nie, maar bestaan 
daar 'n dringende behoe$e daaraan? 
In die kultuurgeskiedenis het, as gevolg van h verskeidenheid omstandighede, 
betekenisvolle verskuiwings plaasgevind. Die belangrikste hiewan was 'n 
verskuiwing weg van die benepenheid met die geskiedenis van elite-groepe en h soeke 
nu die gewone mens in die ~erlede.'~ 
In die Verenigde State van Amerika het die American Historical Association oor die 
afgelope twee dekades hom gerig op 'n projek, The Cultural Approach to History. In 
hierdie benadering het historici aanvaar dat die interaksie en samehang tussen 
E. Brugmans (red.), Cultuurflosofie: Katholieke, reformatorische, humanistische, lslamitische en 
Jooake refekies over onze cultuur, p. 9. 
O.J.O. Ferreira, "Taak van die kultuurhistorikus", Suid-Afiikaanse lydskrfvir kultuurgeskiedenis, jg. 
2, nr. 2, April 1988, p. 97. 
'O J. TempelhotT, "Skotomisering en die nuwe kultuurgeskiedenis: h eschatologiese hoogtepunt?", 
Suid-Afiikaanse tydskrfvir kultuurgeskiedenis, jg. 16, m. 1, Junie 2002, p. 3. 
verskillende geesteswetenskaplike dissiplines of kultuurgebiede onontbeerlik is." 
Die ondersteuners van die "cultural approach" glo dat 
Adoption of the cultural approach by historians may indeed be 
regarded as a cultural phenomonon in itsevl* 
Ekonome het sosiale omstandighede met statistiese series verduidelik, sosioloe het 
onge'identifiseerde maatskaplike groepe na vore gebring, sielkundiges het iets van die 
aard van die mens in sy sosiale verhoudings blootgele en nuwe tegnieke van 
massakommunikasie en ekspressie het alle lae van die samelewing in hulk 
operasieveld ingetrek. Hierdie nuwe gesigspunte het historici gekonfronteer met die 
vraag hoe die massas vroeer gelewe, gedink en gereageer het. 
They began to realize that whereas they had considerable information 
about rulers and how they had experienced their power, they had little 
or none about the ruled and how they had responded.13 
Inligting uit ander kennisvelde en buunvetenskappe, benewens die wat pas aangehaal 
is, ook antropologie, volkekunde, argeologie, argitektuur, huishoudkunde en so meer, 
sal nodig wees om 'n kultuuruiting in konteks te bestudeer. Die noodsaak van inter- 
edof multidissiplinc2re navorsing soos deur die Amerikaners aanvaar en dew Ferreira 
bepleit, behoef nouliks verdere voorspraak. Laasgenoemde wys die weg aan waar hy 
se: 
Moontlik het die fyd aangebreek dat ons moet ophou om te besin oar 
wat Kultuurgeskiedenis dun eintlik moet wees maar ons eerder met 
basiese en sinvolle navorsing besig moet hou sodat die uiteindelike 
produkte van hierdie arbeid spontaan die antwoord op die vraag: War 
is Kultuurgeskiedenis? sal gee.I4 
I I 
P.G. Nel, "Kultuurgeskiedenis as wetenskap", Suid-Afrikaans tydskrifvir kultuurgeskiedenis, jg. 1, 
N. 1, 1984, p. 6. 
12 
C.F. Ware, "Introduction", C.F. Ware (ed.), The cultural approach to history, p. 8. 
13 
C.F. Ware, "Introduction", C.F. Ware (ed.), The cultural approach to history, p. 8. 
l4 O.J.O. Ferreira, "Kultuurgeskiedenis by die kruispad", Suid-Afikaanse tydskrifvir 
kultuurgeskiedenis, jg. 11, nr. 2, November 1997, p. 121. 
In Suid-Afrika is die luim en venvagting oor kultuurgeskiedenis bra somber en 
pessimisties. Die rede daarvoor moet gewyt word aan twee hoofoorsake: Die eerste is 
dat by tersiire inrigtings belangstelling in kultuurgeskiedenis as vak ernstig am die 
kwyn is en in gevalle van die rooster verdwyn het. Voorts is daar 'n 
kommenvekkende verval van die historiese bewussyn. Die rede vir hierdie verlies 
moet gesoek word in die feit dat wanneer tradisies hulle betekenis verloor het en 
bevolkingsgroepe hulle identiteit nie meer daaraan ontleen nie, die historiese besef 
vanselfsprekend verdwyn. Kultuurgeskiedenis is ... een van die weinige middels 
waardeur h historiese besef nog gekweek kan word.I5 
Dit is nie die gelee plek om strategiee ter redding en verbetering van die status en 
aansien van kultuurgeskiedenis te gee nie. Die volgende kommentaar sal we1 van pas 
en tot hulp wees: In genealogiese navorsing is inligting oor die voorgeslagte dikwels 
baie skraal. Met die bybring van die tydsomstandighede waartydens die mense 
gelewe het, asook hulle nerings, gebruike en lewensgewoontes (met ander woorde 
kultuurgeskiedenis) word hulle egter "verlewendig" met 'n eie plek in die sarnelewing 
van die dag. Deur die gebruikmaak van die stoflike en geestelike milieu waarteen 
voorouers gelewe het, kan die gebrekkige inligting met verantwoordelike historiese 
beredenering aangroei tot 'n verledeverhaal met 'n ryke inhoud en word genealogiese 
navorsing opsluit kultuurgeskiedenis van besondere gehalte. Met die groeiende 
belangstelling in die genealogie kan navorsing wat volgens die voorgaande wyse 
"venyk" word die kultuurgeskiedenis van groot hulp wees. Tradisies waaraan 
identiteitsbewussyn ontleen word, kry weer betekenis en gevolglik groei die historiese 
besef. 
Benewens aandag aan die gesteldhede van kultuurgeskiedenis in Suid-Afrika, is dit 
ook van belang dat kultuurgeskiedenis sy internasionale verbintenisse uitbrei. 
Sodoende kan kennis geneem word van strominge wat elders in die 
kultuurgeskiedskrywmg bestaan. Daar moet kennis geneem word van die 
Alltagsgeschichte, die geskiedenis van die alledaagse lewe, in besonder die alledaagse 
lewe van die arbeidsklas in Duitsland, waar die rigting baie gewild is. In Engeland is 
I5 
O.J.O. Ferreira, ''Kultuurgeskiedenis by die hispad", Suid-Afrikaame fydvlaifvir 
kulhrurgeskiedenis, jg. 11, nr. 2, November 1997, p. 118. 
dit die British History Workshop wat ook die geskiedenis van die arbeidsklas, die 
sogenaamde "history from below", voorstaan en bevorder. Min van laasgenoemde 
beweging se ondersteuners is opgeleide historici en daar word dikwels nu hulle 
verwys as 'barefoot  professor^'.'^ 
In teenstelling met die bedroewende prentjie in Suid-Afrika is daar in Nederland 'n 
geweldige oplewing van die belangstelling in kultuurgeskiedenis. Talle nuwe 
leerstoele in kultuurgeskiedenis is by Nederlandse universiteite ingestel.l7 'n Baie 
resente publikasie (2002), Cultuurfilosofie: Katholieke, reformatorische, 
humanistische, Islamitische en Joodse refecties over onze cultuur, is 'n handboek 
opgestel in opdrag van die Open Universiteit van Nederland. Dit is 'n inhoudelike 
uitbreiding van die handboek van 1994 vir studente in die vakrigting. Dit is 'n 
indrukwekkende werk van byna 900 bladsye wat die ems weerspieel waarmee kultuur 
en kultuurgeskiedenis nog in een van die stamlande bejeen word. 
In die pasgenoemde werk, CultuurJlosofie.. ., word onder andere betoog dat 'n 
kultuurfilosofie vanuit lewensbeskoulike perspektiewe 'n positiewe bydrae kan lewer 
tot die toekoms van die Nederlandse kultuur.18 Daar word ook 'n ander belangrike 
standpunt gestel wat weens die belang daarvan volledig aangehaal word: 
Betoogd wordt dat normatieve vragen ten aansien van de geschiedenis 
in de moderne cultuur versmald zijn tot een oppervlakkig 
vooruitgangsgeloof dat geen ruimte bied voor een gemeenschappelijke 
visie op verleden en toekomst. In de hedendaagse cultuur lijkt het 
historische besef te ontbreken. Het onvermogen om verleden, heden 
en toekomst als een zinvolle eenheid te sien, is een van de 
belangrijkrte dimensies van de kritische situasie waarin de 
hedendaagse cultuur verkeert.19 
Die twee kemgedagtes, lewensbeskoulike perspektiewe (positief) en gebrek aan 
historiese besef (negatief) is nie vreemd aan die bree kultuurterrein in Suid-Afrika nie. 
16 
O.J.O. Ferreira, "Kultuurgeskiedenis by die kruispad", Suid-Ajiikaanse iydskrifvir 
kultuurgeskiedenis, jg. 11, nr. 2, November 1997, p. 124. 
O.J.O. Ferreira, "Kultuurgeskiedenis by die hispad", Suid-Ajiikaanse iydskrifvir 
kultuurgeskiedenis, jg. 1 I, nr. 2, November 1997, p. 126. 
18 
E. Brugmans (red.), "Ter inleidig", Cultuurfilosofie . . . ., p. 10. 
19 
E. BmgInanS (red.), "Ter inleiding", Cultuurfilosofie ...., p. 12. 
Deur toegewyde navorsing en weloonveiS geskiedskrywing kan historici, ook die 
"barefoot" amateurs, die positiewe versterk en die negatiewe teenwerk. 
Vir die beter verstaan van wat volg, word nog enkele algemene toeligtende opmerking 
oor begrippe en terme wat gebruik word, gemaak. 
Telkens sal verwysings na 'n kommissaris-generaal of h kommissaris wat die Kaap 
besoek het, raakgelees word. Die kommissarisamp is in 1659 dew die Here XVII 
ingestel. Die onderliggende gedagte was dat die kommissaris 'n inspeksie van die 
Kaapse administrasie en bestuur en burgersake moes doen en opvolg met 'n verslag 
aan die bewindhebbers. Gewoonlik is admiraals van retoervlote as kommissarisse 
aangestel. 
Alleen wanneer die rang van die admiraal van die reroervloot 
dieselfde of hoer as die rang van die goewerneur van die Kaap was, 
het hy opdrag gekry om as kommissaris op te tree?' 
So byvoorbeeld wanneer 'n Kaapse goewemeur beklee was met die status van Raad- 
Ekstra-Ordinaris of Ordinaris (wat aan enkele Kaapse goewemeurs toegeken was) en 
die gesagvoerder van die vloot het 'n seemansrang gehad, het laasgenoemde nie as 
kommissaris opgetree nie. Die omgekeerde het ook gegeld: indien die admiraal 
byvoorbeeld die rang van Ordinaris of ho&r beklee het en die goewemeur nie, het die 
vloothoof as komrnissaris opgetree. Daar is ook by geleenthede spesiale 
kommissarisse na die Kaap gestuur. Hulle was gewoonlik uit die hoogste amptenare- 
kaders van die kompanjie. So sal met here met die range van goewemeur-generaal 
van Indie of direkteur-generaal kennis gemaak word. Die verslae van hierdie here het 
gewoonweg meer aandag gekry as die van ander kommissarisse omdat hulle vir 
bepaalde redes aangestel is?' 
Beide die begrippe Europeer en blank word in die geskrif gebruik. Aanvanklik word 
na die eerste- en tweede geslag immigrante van diverse Europese oorsprong, as 
20 A.J. Boeseken, "Die Nederlandse kommissarisse en die 18e eeuse samelewing aan die Kaap", 
Argiejaarboek vir Suid-Afrikuunse geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 2. 
A.J. BOeseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .., Argiejuurboek vir Suid-Afrikaunse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, pp. 2,3. Bylae I, pp. 229-232 bevat 'n lys met die name van kommissarisse 
(met ster aangedui) en admiraals van die retoervlote. Die rang en statusverskille kom duidelik na vore. 
Europeers verwys. Die Afrikabodem en ander faktore het hierdie Europeers verander 
in Afrikamense wat op pad was om Afrikaners te word. Wat leefwyse (kultuur) 
betref, was hulle nie meer Europeers nie, maar ten opsigte van hulle raseienskappe, 
was hulle nog onderskeibaar. Hulle het hul Indo-Europese of Ariese voorkoms as 
witvelliges nie afgeskud nie. Daarom word na die eertydse Europe&, ter 
onderskeiding van die inlande mense- en volkgroepe, wax gepas, as blankes verwys. 
Oor die gebmik van die woorde kolonie en koloniste is daar uiteenlopende opvattings. 
Omdat die woord gelaai is met emosie as gevolg van die geskiedenis van 
kolonialisme word dit sover moontlik vermy. Waar die gebruik we1 nog gangbaar is, 
word verkies om Kaapse inwoners eers vanaf 1806, toe die Kaap 'n permanente Britse 
kolonie geword het, as koloniste te tipeer. Skrywer het hom laat lei dew die 
woordkeuse van sprekers en skrywers uit die vroeer Kaapse geskiedenis en 
gerespekteerde historici wat hulle van die terme bedien het. Enkele voorbeelde word 
aangehaal. 
In 1687 het die Here XVII emstig besin of Franse vlugtelinge (Hugenote) na die Kaap 
gestuur moes word. Daar moes besluit word of die Kaapse nedersetting bloot as 'n 
vewersingstasie sou voortbestaan en of dit, met die toevoeging van groter getalle 
immigrante, tot 'n kolonie moes uitgroei. Op 5 Oktober 1687 is die saak weer 
bespreek en toe is besluit om h aansienlike kolonie aan die Kaap te vorm en om 
soveel koloniste moontlik daarheen te laat Die Kamer van Amsterdam het in 
Januarie 1688 'n kommissie aangestel om die aangeleentheid te ondersoek. Die 
kommissie het aanbeveel dat die landbou aan die Kaap deur koloniste behartig moes 
word en dat Franse Hugenote daarvoor geskik sou  wee^.'^ 
In hul oonveging van die vestiging van Franse vlugtelinge verwys die bewindhebbers 
self dikwels na Coloniers wat na die Kaap gestuur sou word?4 Ook Simon van der 
22 
P. Coertzen, Die Hugenote van Suid-Afrika 1688-1988, p. 70. 
23 
P. Coertzen, Die Hugenote van Suid-Afiika 1688-1988, p. 70. 
24 
C.J. Leipoldt, Die Hugenote, pp. 146, 147. 
Stel praat in 'n brief van 26 April 1688, van die wyse waarop die Hugenote dese 
Colonie, dit wil s2 die Kaap, tot bate kan wees?' 
Dat historici die uitdrukkings gebruik in die beskrywing van periodes lank voor die 
Britse besetting van die Kaap, blyk duidelik uit die volgende voorbeelde. P.J. van der 
Merwe venvys reeds na koloniste in die tyd van Simon van der Stel toe veeboere 
vinnig besig was om a1 verder die bimeland in te be~eeg.~~ Die dokument met die 
burgers se klagte teen W.A. van der Stel (1706) word deur F.A. van Jaarsveld betitel 
as: Klagsbif van die Kaapse koloniste aan die Here XVII teen W.A. van der stel?' In 
die burgermemone van 1779 gebruik die opstellers ook die term Colonisten vir 
Kaapse ingesetenes?' Reeds vroeg in sy werk The Afrikaners . . ., gebruik Giliomee 'n 
subhoof, A Colony of settlement, met venvysing na die eerste helfie van die 18e ee~.~~ 
Waar in die onderhawige navorsingsproduk ook na kolonie en koloniste venvys word, 
gebeur dit teen die agtergrond van die voorgaande riglyne. 
25 
P. Coertzen, Die Hugenote van Suid-Afrika 1688-1988, p. 94. 
26 P.J. van der Menve, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapblonie (1657-1842), p. 65, p. 76 
en verder. 
27 F.A. van Jaarsveld (red.), Honderd basiese dokumente by die studie van die Suid-AGikaanse 
geskiedenis 1648-1961, p. 12. 
*' F.A. van Jaarsveld (red.), Honderd basiese dokumente ..., p. 26. 
29 
H. Giliomee, The Afrikaners: biography of apeople, p. 26 & p. 28. 
HOOFSTUK 1 
AGTERGROND EN TOELIGTING 
Ontwikkelingsagente en stimuli wat nuwe gemeenskappe voortbring 
Die navorsingsresultate wat in hierdie dokument weergegee word, handel met 'n 
Kaapse familie, die Cruywagens, van wie die stamvader in 1690 aan die Kaap geland 
het. Op daardie tydstip was die Kaapse nedersetting 'n skrale 38 jaar oud en steeds 'n 
pioniersgebied. Die Kaapse Vlek, die gehuggie tussen Tafelbaaistrand en Tafelberg, 
was heel klein. h Groot groep van die inwonertal was kompanjiesamptenare, van die 
goewerneur en hoer amptenare tot klerke, ambagslui, soldate en matrose, ensovoorts. 
Naas die amptenare-korps was daar vryburgers, eertydse amptenare wat uit diens van 
die kompanjie getree het en as "vry ondernemers", akkerbouers en veeboere en 
ambagslui en in ander bedrywe hulle bestaan gemaak het. Hierdie vryliede se 
geleenthede was egter uiters beperk omdat die gemeenskap so klein was en hulle die 
slagoffers was van allerlei kompanjiesvoorskrifte wat die kompanjie se 
monopolistiese handelsbeleid moes beskerm. Die meeste van die dorpsbewoners, ook 
diegene wat 'n ander lewensverdienste gehad het, was herbergiers of losieshuishouers 
wat goeie geld gemaak het met die voorsiening van huisvesting, voedsel en drank am 
opvarendes van besoekende skepe. Wyn- en graanplase was versprei tot anderkant 
die sandvlaktes van die skiereiland in die rigting van die Hottentots-Hollandberge, by 
Stellenbosch en in die Drakensteinvallei. Omdat weiding oor die algemeen swak was 
en skaarser geraak het, het die veebesitters tot ergemis van die owerheid, stadigaan 
uitgewyk: noordwaarts in die rigting van die Piketberge en ook suidooswaarts. 
Tenvyl daar ontwikkelings- en vormingskragte in die klein Kaapse samelewing aan 
die werk was, was daar vanuit Nederland eintlik min of geen aksies of invloed wat 
ondersteunend tot die Kaapse ontwikkeling bygedra het nie. Teen 1670, nie 'n volle 
20 jaar na die aanvang van die nedersetting aan die Kaap nie, was die Nederlandse 
Goue Eeu so te I afgeloop en daar was by die Nederlanders 'n stadige verval van 
kultuurprestasies en nasionale vitaliteit. Die pioniersgroep, eerste geslag imrnigrante, 
wat die verversingspos in 1652 begin het en hulle nakomelinge wat later bekend 
geword het as Afrikaners, het in die wordings- en vormingsjare eintlik nie 'n 
wgreldmag agter hulle gehad nie. Die Verenigde 00s-Indiese Kompanjie (VOC) as 
stigtermaatskappy het, om verskeie redes, ook van sy dryfkrag en ondememingsgees 
verloor. Daar kan gest word dat die Kaapse burgergemeenskap in die vormingsjare 
geen groot eksteme staatkundige of ekonomiese dryfkrag gehad het in die opbou van 
'n kenmerkende lewenswyse en eiesoortige kultuurontwikkeling nie.' Die drykag 
wat daar was, was afkomstig van die inwoners self. 
Kultuurontwikkeling 
Sekere gebeure, eintlik ontwikkelingsgange binne 'n mensegemeenskap, verloop 
stadig en onopgemerk. Een so 'n bestaansfaset het betrekking op kultuurontplooiing 
veral waar kultuurdraers uit verskillende kultuuragtergronde met mekaar in aanraking 
kom. Hoewel daar in die kultuur verskillende beklemtoninge aan die begrip 
kultuurontplooiing geheg word, word hier meer bepaald verandering, ontwikkeling en 
beskawing bedoel. Hierdie en ander begrippe kan ook saamgevat word met die term 
kultuurdinarniek wat venvys na die voortstuwende verandering van die mens se 
ku~tuur.~ Dit is nie 'n proses wat oor enkele mensegeslagte verloop en afgespeel raak 
nie. Kultuur bereik nooit 'n eindpunt, 'n voltooide toestand nie; dit is 'n wegwyser, 'n 
taak. Kultuur is h verhaal, onvoltooid, wat verder vertel moet word.3 Die kultuur op 
enige moment is maar 'n faset, 'n onderdeel van die ontwikkelingsgeskiedenis wat 
geteken word. Die proses van ontwikkeling verloop nie georganiseerd nie en is 'n 
voortvloeisel van menslike aanpasbaarheid om behoeftes te be~edi~.~ Kultuur is die 
wyse waarop die mens met die werklikheid kontak maak en hierdie werklikheid 
verwerk. 
Dit was ook die geval in Suid-Afrika toe die eerste Nederlandse amptenare in 1652 
voet am wal gesit het. Die harde werklikhede van die Suid-Afrikaanse bodem het 
I 
F.J. du T. Spies, "'n Historiese analise van die faktore wat 'n vonnende uitwerking op die wording van 
die A6hner en sy kultuur gehad het", G. Cronje (red.), Die Westerse kuNuur in Suid-Afrika, pp. 34, 
36. 
H. van der Wateren, Kultuur: kleed van die mens, p. 84. 
3 
C.A. van Peursen, Kultuur in slroomversnelling, pp. 16, 17. 
H. van der Wateren, Kultuur: kleed van die mens, p. 85. 
ander eise gestel as die waaraan die Europese mens gewoond was. Die nuwe 
werklikheid het aanpassings afgedwing en ter bevrediging van behoeftes 'n eie 
ontwikkelingsgang onafwendbaar gemaak.5 Die mens sou die omgewing omvorm 
maar die omgewing sou ook die mens omvorm, strewes in hom moor en tegelykertyd 
nuwe behoeftes en begeertes by hom wek. 
Die Europeers, hoewel van diverse oorsprong en afkoms, het hoofsaaklik 'n Dietse 
kultuuragtergrond gedeel: hulle het merendeels Nederlands of 'n verwante taal of 
dialek gepraat, was aanhangers van die Protestantse geloof en leer en het hulle so ver 
as moontlik ingerig volgens Nederlandse maatskaplike instellings en oorgeerfde 
gebruike en ~eefie&ls.~ Daar was bepaalde gemeenskaplikhede wat saamgebind het7 
Desnieteenstaande het die Afrikaanse bodem, klimaat, kontak met inheemse volke en 
ander stimuli ingewerk op die Europese kultuuragtergrond en in 'n moeisame en 
stadige proses nuwe kultuurmense met 'n nuwe taal voortgebring. Dit was net nie 
meer moontlik om binne die raamwerk van die gevestigde Nederlandse 
gedissiplineerde en geregimenteerde lewenspatroon te lewe nie. Aan die Kaap, 'n 
ongetemde w6reld met eiesoortige bestaansprobleme en behoeftes, is konvensies en 
gedragspatrone spoedig aangepas en verander. Aanpassing by die voorskrifte, wat 
deur die VOC se monopolistiese handelspolitiek gedikteer is, het op sigself 'n 
aansienlike verskuiwing in ingesteldheid en optrede gevra. h Bekende historikus het 
opgemerk, 
That Europeans at the Cape gradually ceased to resemble the 
industrious and enterprising Netherlanders or North German 
townsmen is to be attributed rather to the restrictive policy of the 
Company than to the influence of climate? 
Daar was ook ander faktore wat belemmerend ingewerk het op die ontwikkeling van 
eiesoortige wesenskenrnerke by die Kaapse burgers, en veral hulle wat later a1 verder 
F.J. Potgieter, "Suid-Afrika as kultuurbodem", P.W. Grohhelaar (red.), Die Afrikaner en sy kultuur, 
deel 1, p. 129. 
6 
P.J. Nienaber, "Die geboorte van die Afrikaanse gedagte: h wonder", MS. du Buisson, (samesteller) 
Die wonder van Afrikaans, pp. 36,37. 
7 
H. Giliomee, "The development of the Akikaner's self-concept", H.W. van der Merwe (compiler), 
Looking at the Afrikaner today, pp. 2,3. 
8 
A.F. Hanersley, An illustratedsocial history of South Africa, p. 16. 
van die Kaapse sentrum gewoon het, was betekenisvol daardeur geraak. 
Aardrykskundige en ekonomiese toestande het hierin 'n betekenisvolle rol gespeel. 
Daar was min aanloklike vooruitsigte wat groot getalle immigrante na die Kaap getrek 
het, soos later met die behandeling van die owerheid se immigrasiebeleid sal blyk. 
Getalle was nooit 'n stimulant vir besondere groei en ontwikkeling in die Kaapse 
samelewing nie. Die ver afstand tussen die volksplanting en die moederland het die 
burgerbevolking aan die Kaap grootliks van die beskaafde Westerse wgreld afgesny. 
Nieteenstaande 'n veelheid van belemmeringe was daar binne die klein vestigings- 
gemeenskap reeds sedert die aanvang van die nedersetting ontwikkelings- en 
vormingsprosesse aan die gang. Dit is daarom te verstane dat 'n 10s groep indiwidue, 
hoofsaaklik Nederlanders, aangevul met byna eweveel Duitsers en met die toevoeging 
van 'n Frame element, mettertyd verander het in 'n gemeenskap wat hom met 'n 
groeiende inheemse aard, met 'n Afrika-karakter en 'n eendersheid van gewoontes, 
gebruike en oortuiginge kenbaar gemaak het. Hierdie heterogene groep, aangesterk 
deur eie aanwas en aangevul met 'n baie geringe immigrantetoevloei, was die 
voorgangers van wat later die "Afrikaner" sou word. 
Die Cruywagens was, soos baie ander pioniersgesime, deel van hierdie 
ontwikkelingsproses en omvormingsverloop. Dit wat histories met die Cruywagens 
gebeur het, die lewensomstandighede aan die Kaap, waarbinne elke indiwidu en gesin 
hulle bevind het, sowel as die veranderingsfaktore self, word nagespeur. Hulle was 
deel van en vervleg met 'n proses van kultuurontwikkeling wat stil, sonder 
onderbreking voortgegaan het. Die proses van kultuurontwikkeling en die stoflike en 
geestelike kultuurgoedere wat voortgebring is, mag nie misgekyk word nie. Dit is 
deur sy kultuurarbeid, dew sy inwerking op die natuur en die bo-natuur, en 
omgekeerd, dat die mens, ook in sosiale verband met sy medemens, werklik geken 
word.9 Daar moet besef word dat dit in historiese studie inderdaad ook om 
kultuurontwikkeling gaan.'O Wanneer daar oor die mens gepraat word, impliseer dit 
onrniddellik kultuur want kultuur sonder die mens is ondenkbaar en nie moontlik nie. 
P.W. Grobbelaar, "Kultuur en beskawing", P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner en sy kultuur, 
deel 1, p. 7. 
10 
P. de Klerk, Geskiedenis as kultuurontwikkeling, p. 86. 
Die waarheid is kernagtig raakgevat dew 'n Nederlandse geleerde waar hy geskrywe 
het als de mens binnen de aardse dampkring opduikt, komt de cultuur in her zicht." 
Kultuur is die neerslag van die aktiwiteite van die mens en daarom hoort kultuur tot 
die bree panorama van menslike handelinge.12 Kultuur is daarom a1 die stoj7ike en 
geestelike dinge wat die mens skep deurdat hy, onder hang van sy gees, op die 
natuur inwerk, waarby die bonatuur ook altyd sy rol speel.I3 
Dat die groepie Europeers wat hulle van die middel van die 17e eeu (1652) am die 
Kaap gevestig het en ander wat in die loop van die 18e eeu by hulle aangesluit het, 
ontwikkel het tot 'n aparte volk, die Afrikaners van later, en die draers geword het van 
'n eiesoortige kultuur, is nie uniek nie. Daar is talle voorbeelde van kolonies wat 
gegroei het tot selfstandige state waar die bevolking uiteindelik totaal verskil het van 
die moedewolk of ~olke.'~ 
Arnold Toynbee, die Engelse historikus, wat die ontstaan en venal van beskawings 
bestudeer het, was van oordeel dat daar faktore was wat die ontstaan van nuwe 
beskawings en volke begunstig en gestimuleer het. Wat Toynbee as vaste wette 
beskou het, word deur baie geleerdes slegs as tendense of waarskynlikhede gesien 
maar tog van sodanige belang geag dat emstig daarmee rekening gehou moet word." 
Omdat sy teoriee en bevindinge goeie toepassing op gebeure in Suid-Afrika vind en 
gangbare antwoorde op me rondom aspekte van volksvorming verskaf, word kortliks 
daarna venvys. 
Die eerste begunstigingsfaktor of stimulus wat Toynbee beredeneer, is the stimulus of 
hard ~ountries.'~ Hy voer aan dat moeilike geografiese en klimatologiese 
omstandighede eerder die kweekplek van beskawings is as landbodems waar alles 
maklik gaan en dit nie baie inspanning vra om nuut te vestig nie. In Suid-Afrika het 
~p - 
I I 
C.A. van Peursen, Cultuur in stroomversnelling, p. 13. 
'' C.A. van Peursen, CuNuur in stroomversnelling, pp. 13, 14. 
l3 P.W. Grobbelaar, "Kultuur en beskawing,", P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner en sy kultuur, p. 6. 
14 
F.J. du T. Spies, "'n Historiese analise van die faktore wat 'n vonnende uitwerking op die wording 
van die Afrikaner en sy kultuur gehad het", G. Cronje (red.) Die Westerse kultuur in Suid-Afrika, p. 3 1. 
IS 
E.A. Venter, Wysgerige ternas: h keur van Christelik-nysgerige opstelle. pp. 50-53. 
l6 A.J. Toynbee, A study of history, abridgement of vols. 1-6 by D.C. Somewell, pp. 88-99. 
die nuwe kultuurbodem van die begin af die bewoners tot die uiterste beproef en het 
die moeilike geografiese en venvante omstandighede 'n groot rol in volksvorming 
gespeel. Wat die Suid-Afrikaanse situasie betref, is daar historici wat glo dat teenoor 
die teorie van die moeilike bodemgesteldheid die feit gestel moet word dat boere 
nuwe plase maklik bekom het en dat veeboerdery so min eise aan mense gestel het dat 
hulle van luiheid beskuldig is." Hoewel dam "gemaklikheidsn-faktore in die Suid- 
Afrikaanse konteks teenwoordig was, het dit nie opgeweeg teen die uitdagings wat 
lang afstande na markte vir die vervoer van produkte en die aankoop van broodnodige 
lewensmiddele meegebring het nie, en dit oor "paaie" wat eintlik nie bestaan het nie.18 
Die waterskaarste in sekere gebiede en lang venvoestende droogtes moet nie uit die 
oog verloor word nie. Die vorming van die tipiese Afrikaanse landsburger van later 
het plaasgevind gelyktydig met die inbesitneming en makmaak van 'n woeste wilde 
wereld. 
Daar mag nie 'n oorwigtige belangrikheid aan die invloed van die bodem op 
volksvestiging en -wording toegeken word nieI9 maar as dit in gedagte gehou word 
dat die Afrikaner nie in 'n makgemaakte w6reld gevorm is nieZ0 sal 'n regmatige gewig 
aan die invloed van die bodem toegeken word. Scholtz gaan in sy behandeling van 
die bodem so ver om te skrywe: Hier het h mens inderdaad met een van die grootste 
skeppende faktore in die wording van die Afrikaanse volk te doen. Hy venvys na die 
berge, die hooglande, die droe Karoo, die afwesigheid van bevaarbare riviere, die 
gebrek aan behoorlike verbindings, die onvrugbaarheid van 'n groot deel van die 
bodem, die afwesigheid van minerale en die klimaat om sy stelling te staaf." 
17 
F.J. du T. Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormende uitwerking op die wording 
van die Afrikaner en sy kultuur gehad het", G. Cronje (red.), Die Westerse kultuur in Suid-Afrika, p. 
33. 
18 
P.J. van der Merwe, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie, pp. 60, 61. 
l9 P.W. Grobbelaar, "Kultuur en beskawing", P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner en sy kultuur, deel 
1,pp. 14, 15. 
20 
C.C. Nepgen, Die sosiale gewete van die Afrikaanrsprekendes, pp. 129, 130; H.B. Thorn, "Ons 
historiese vorming", in Die waardes van die Afrikaner, Referate by jaarvergadering van die S.A. 
Akadernie vir Wetenskap en Kuns, Junie 1968, p. 25. 
21 
G.D. ScholK Die ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 169. 
Die tweede stimulus wat Toynbee behandel, is the stimulus of new ground.22 Volgens 
hom was die prikkel soveel sterker wanneer die verhuising nie oorland nie, maar na 'n 
oorsese vestigingsplek plaasgevind het. Hy beweer so h verhuising is 
more intensive when the migrants take ship than when they trek over 
solid ground, carrying with them much of the social apparatus which 
has to be discarded by the ~eafarer.'~ 
Met 'n oorsese verhuising word familiebande as gevolg van langer afstande so te s& 
"permanent" verbreek en baie gebruiksgoedere moet weens beperkte skeepsruimte 
agtergelaat word. Die Kaapse vestiging was nie 'n volksverhuising nie maar as dit fyn 
ontleed word, is elemente van Toynbee se siening nie uit pas nie: daar was 'n 
uitdaging tot groter vitaliteit in nuwe, veraf vestigingsgebiede, immers meer as wat 
voortgesette bedryf in die vaderland met sy gevestigde gebruike en instellings sou 
gevra het.24 
Naas aardrykskundige gesteldhede sluit Toynbee se teorie nog teenwerkinge wat 
stimulerend op beskawings en volksvestiging ingewerk het, in. Hy venvys 
byvoorbeeld na the stimulus of blows, pressures en penalizations.25 Hierdie stimuli 
val saam met Toynbee se algemene teorie van challenge and response, wat neerkom 
op 'hoe groter die uitdaging des te groter die respons of reak~ie'.*~ Die Suid- 
Afrikaanse geskiedenis is vol voorbeelde van allerlei teenslae wat die wordende 
volkie getref het maar die uitdagings is beantwoord met 'n ryker ontplooiing van die 
volkseie. Pogings om die volkskarakter en -bestaan te vemietig, het die 
teenoorgestelde uitwerking gehad. Die onsimpatieke houding van die VOC en 
voortdurende botsings met inlandse mense het juis am die bevolking krag en vitaliteit 
gegee.27 Die pasgenoemde standpunt van Toynbee kry aanvaarbare geldigheid in die 
lig van die volgende aanhaling, 
22 A.J. Toynbee, A study ofhistory, pp. 88-108. 
23 A.J. Toynbee, A study of history, p. 105. 
24 
F.J. du T. Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormeode uitwerking op die Afrikaner 
en sy kultuur gehad bet", G. Cronje (red.), Die Westerse kultuur in Suid-Afrika, p. 32. 
25 A.J. Toynbee, A study ofhistory, pp. 108-1 1 I, pp. 11 1-125, pp. 125-139 in volgorde. 
26 
A.J. Toynbee, A study ofhistory, pp. 60-79. Sien ook afdeling oor "Virtues of adversity", pp. 80-87. 
27 F.J. du T. Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormende uitwerking op die wording 
van die Afrikaner en sy kultuur gehad het." G. Cronje (red.), Die Westerse kultuur in Suid-Afrika, p.33. 
Dit is veral in die moeilik keerpunte in die geskiedenis van h volk dat 
die diepste oortuiginge en geesteskrag van h volk, soos vertoon in die 
ophede van hulle war dun die deurslag gee, duidelik te voorskyn 
kern.** 
Dit sou h verskraling van die geskiedenis wees as die wordingsgrondslae en 
vormingselemente wat die Afrikaner-volksmens tot stand gebring het, beoordeel word 
slegs vanaf die tyd dat die vroee stigters op Afrikabodem geland het. Net so kan 
uiterlike faktore alleen nie in berekening gebring word in die soeke na h verklaring 
vir die ontstaan van 'n nuwe volk met eie beskawings- en kultuurgoed nie. 
Die Afrikaanse volk is ... h verlengstuk van die Westerse beskawing. 
So gesien het die Afrikanervolk nie in 1652 of 1657 in die skadu van 
Tafeelberg begin nie, maar 'n mens kan oak die Griekse, Romeinse en 
Christelik wortels van die Westerse beskmving as begin aanto~n.~~ 
Vir die doel van die onderhawige studie is dit genoeg om te onthou dat die 
volksplanting se wortels temggevoer kan word na Athene, Rome en ~erusalem.~~ 
Daar sal nie aandag gegee word am hierdie belangrike oorspronge nie maar 
Jerusalem (religie) en Nederland se invloed op volksvorming op Suider-Afrikaanse 
bodem verdien verdere toeligting. 
Europese en Westerse wortels 
Die groepie Nederlanders wat saam met Jan van Riebeeck in 1652 aan die Kaap 
geland het, was Westerlinge, die draers van h lang kultuurtradisie, die afstammelinge 
van voo~aders wat reeds besonder presteer het in die skepping van waardevolle 
stoflike en hoogstaande geestelike kultuurgoedere. Die geskiedkundige, S.F.N. Gie, 
het tereg geskrywe, 
Nederland was ryk, ryk veral aan manne, helde van die penseel, die 
pen en die swaard, helde van die woord en die d~ad!~' 
28 
C.C. Nepgen, Die sosiale gewete van die Afrikaanrsprekendes, p.6. 
29 F.J. du T. Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormende uitwerkiig op die wording 
van die Afrikaner en sy kultuur gehad het." G. Cronje (red.), Die Westerse kultuur in Suid-Afiiku, p.33. 
30 
P.S. Dreyer, "Die grondslae van die Westerse leefwyse", G. Cronje (red), Die Westerse kultuur in 
Suid-Afrika, pp. 6-1 5. 
31 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 55. 
Die stigting van die Kaapse vewersingstasie was die daad van 'n groot 
handelsmaatskappy wat die stem gehad het van 'n sterk en trotse staat wat hom op 
alle terreine laat geld het. Die vroee grondleggers het as't ware uit die lig van die 
Nederlandse Goue Eeu op Suid-Afrikaanse bodem gestap. 
Die religieuse grondmotief 
Die grondleggers was draers en bewakers van die Westerse beskawing maar veral ook 
die draers van 'n bepaalde religie. Die verband tussen religie en beskawingsvorm 
word duidelik wanneer die invloeddraende krag van religiee wat in verskillende 
wgrelddele oorheers het, in aanmerking geneem word. Elke religie het 'n eiesoortige 
beskawingsvorm gevestig met kenmerkende trekke en identiteit. 
Oral waar h natuur-religie oorheersend is, [inboorlinge van Midde- 
Afrika] vertoon die beskawing dieselfde karakteristieke hoedanighede, 
.... heeltemal afgesien van watter volk of ras die gebied bewoon. Oral 
waar die Rooms-Katolisisme (sintese-religie) beslag 1C op h volk, kom 
dit tot openbaring in sekere onmiskenbare eienskappe van die 
beskawingsvorm. 32 
Dieselfde geld ook vir die ander religiee - kultuur-religie (ou Griekeland), 'n 
Christelike religie (bv. Suid-Afrika) 'n sintese-religie (bv. Suid-Amerikaanse state) en 
humanistiese religie (Rusland in die 20e eeu). Dam is 'n onlosmaaklike betrekking 
tussen religie en beskawingsvorm en -stand. 
Elke religie gryp die mens in sy hart aan en rig dun a1 sy 
lewensuitgange op die vaste grond van sy vertroue. Daarom sal die 
religieuse koers van h volk ook mettertyd die aard en karakrer van sy 
beskawing bepaal,33 
Die vestiging van die Christendom am die begin van ons jaartelling het inderdaad 'n 
radikaal nuwe beskawingsvorm in die lewe geroep en met die Reformasie 
(kerkhervorming) van die 16e eeu is die moderne Westerse beskawing gebore. 
Die Gereformeerde protestantisme het vanaf die tweede helfte van die 16e eeu na 
verskillende lande versprei en is by vele gemeenskappe gevestig. Van Switserland 
32 E.A. Venter, Wysgerige temas ..., p. 53. 
33 
E.A. Venter, Wysgerige temas ..., p. 54. 
het dit na Frankryk versprei, wortel geskiet in Wes-Duitsland, Engeland en Skotland, 
dit rank aanvanklik welig in Pole en Hongarye en vind 'n vaste staanplek in 
Nederland. 
Die kerk wat so op Nederlandse bodem in die lewe geroep is, het 
weldra die naam van die Calvinistiese kerk in Frankryk, 'I'Eglise 
reformee' net eenvoudig vernederlands. Vir byna twee eeue sou die 
Calvinistiese kerk en odsdiens in Nederland slegs een naam ken, 
naamlik Gereformeerd. 
34 
Met die koms van Jan van Riebeeck is die Gereformeerde Kerk met sy Calvinistiese 
inslag op Suid-Afrikaanse bodem oorgeplant. In sy eerste gebed aan die Tafelbaaikus 
bid Van Riebeeck en vra dat ook ten opsigte van die onbeskaafde inlandse mense 
(gemeet aan sy westerse standaarde) uwe ware gereformeerde Christelijcke Leere 
mettertijt machte voortgeplant ende verbreijt  ord den.^' Calvyn was 'n tweede geslag 
hewormer en het nie die grondbeginsels van sy leerstellinge eerste na vore gebring 
nie 
maar dit is deur horn en sy medewerkers en opvolgers beter as elders 
tot h stelsel opgestel en deur die Gereformeerde teologie is dit as h 
vormende bag in die lewe van die Wes-Europese volke gebring.36 
Calvinisme as leerstellige sisteem en lewensrigting kan nie van mekaar geskei word 
nie. As lewensrigting is dit 'n sedelike en geestelike hag wat elke menslike 
lewensuiting en -handeling rig en waarin uitverkiesing en roeping sterk beklemtoning 
vind. 
Calvinisme het sy stempel afgedruk op bepaalde lande in so 'n mate dat daar gepraat 
kon word van Calvinistiese volkere. Daar is a1 probeer om dit psigologies te verklaar 
dew te beweer dat 'n bepaalde volk aangetrokke gevoel het tot die Calvinisme, omdat 
dit so goed by die bepaalde volkskarakter gepas het. Ongetwyfeld is daar so 'n 
psigologiese element teenwoordig maar dit is nie voldoende nie en moet eintlik 
histories gesien word. In Nederland bv. het Anabaptistiese, Lutherse en Calvinistiese 
31 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde kerk 1652-1824, deel 1, p. 10. 
35 F.A. van Jaarsveld (red.), Honderd basiese dokumente by die studie van die Suid-Afrikaanse 
geskiedenis 1648-1961, pp. 5,6. 
36 C.C. Nepgen, Die sosiale gewete van die Afrikaanssprekendes, p. 70. 
invloede mekaar opgevolg. Dit was eerder om historiese as psigologiese redes dat ten 
slotte die Calvinisme aanvaar is3' Die Calvinistiese Protestantisme het aan die 
moderne Westerse beskawing, ondanks latere vewal, 'n wonderlike glans en bekoring 
verleen. 
Die beskawingsmondige en veranhvoordelike menslike persoonlikheid 
is tot vandag toe 'n tipiese verteenwoordiger van daardie Westerse 
volkere wie se kultuurontplooiing onder leiding en besielin van die 
Christelike religieuse grondmotief gestaan het en nog staan. 
3f 
Nadat hierdie faktore buite Suid-Afrika, uit die "voorgeskiedenis", wat 
beskawingsvestiging en volkswording gestimuleer en bevorder het onder oe geneem 
is, kan nader aan eie bodem beweeg word. As in ag geneem word dat die eerste 
vestigers en koloniste eenvoudige Nederlandse burgers was, is dit geregverdig om te 
vra of so 'n getalswakke, onbenullige groepie, werklik die draers en bewakers van die 
Westerse beskawing en Nederlandse kultuur kon gewees het. Hier word hoofsaaklik 
van Nederlanders gepraat omdat die Duitse element baie vimig ver-Hollands het en 
die Franse ook nie vir lank hulle identiteit behou het nie. 
Die antwoord moet ook in die religieuse grondmotief gesoek word. Die Christelik- 
Protestants-Calvinistiese religie waarin die vroee vestigers opgevoed is en waarmee 
hulle opgegroei het, het die eenvoudige mense ook aan die hart gegryp en het hulle 
lewensuitgange gerig op grond van hulle geloofsvertroue. 
Ten diepste word elk mens in sy denke en dude gelei deur die religie 
van sy hart. ... Soos 'n mens in sy hart glo, so is hy, en so dink en doen 
hy.39 
Die Calvinisme was vir die vroee voorsate van die Afrikaner identies aan godsdiens, 
kerk en 'n regsimige lewenswandel en daarvolgens het hulle hul hele lewensbestaan 
geskik. Die Calvinisme het op hierdie wyse die grondslag van die Afrikaanse 
wereldbeskouing en lewensopvatting gevorm, die onbewuste stuurman van elkeen se 
beskouings en hul doen en late.40 Die eie-aard of identiteit wat by die Kaapse 
37 
K. Runia, Calvijnr betekenis in onze tijd, p.34. 
38 
E.A. Venter, Die ontwikkeling van die Westerse denke, p.71. 
39 E.A. Venter, Wysgerige femas ..., p. 191. 
P.S. Dreyer, "Die tipering van Afrikanerskap", P.G. Nel (red.), Die kultuurontplooiing van die 
Afrikaner, p. 40. 
inwoners ontwikkel het, was ingebed in die kollektiewe geestesgesteldheid van die 
wordende volksgemeenskap. 
Die VOC se rol in die geestelike versorging van sy dienaars mag ook nie uit die oog 
verloor word nie. Die feit dat geen ander belydenis as die Gerefonneerde aan die 
Kaap toegelaat is nie (met uitsondering van die Lutherane in die laat 18e eeu) het aan 
die Gereformeerde religie 'n sterk voorkeurposisie gegee. Die rol wat gesagvoerders 
van Jan van Riebeeck af ten opsigte van godsdiensbeoefening en kerkvestiging 
gespeel het, moet in gedagte gehou word. 
Die prominente rol wat godsdiensbeoefening in die Fort en Kasteel 
gespeel het, beklemtoon nie net die noue band tussen owerheid en kerk 
aan die Kaap nie, maar oak die waarde wat aan die gereformeerde 
geloof geheg is en die toewyding waarmee dit beoefen is.41 
Ook die vryburgers het van die begin af 'n belangrike rol in kerklike ampte gespeel. 
Die kerklike orde aan die Kaap is ingerig volgens die kerkorde van 1643 van 
goewemeur-generaal Antonie van Diemen. Dit het onder meer bepaal dat die helfte 
van die kerkraadslede uit die geledere van amptenare en die ander helfte uit die 
vryburgers gekies moes word. 
Die vryburgers se meelewing met die kerklike lewe, soos die bywoning 
van eredienste en die gebruik van die sakramente, het nie verskil van 
die' van die VOC-amptenare r~ie.~* 
Waar afstande vir verder-wonende burgers probleme met kerkbesoek meegebring het, 
het hulle oor die algemeen egter die sakramente - veral die doop - gereeld onderhou. 
Uit wat tot hier toe ges& is, kan die afleiding gemaak word dat daar 'n godsdienstige 
klimaat aan die Kaap geheers het, 'n etos waarin godsdiens en kerk 'n oorwegende rol 
gespeel het. Ook die burgers se beskouinge oor hulle verhouding met die inheemse 
mense was religieus gekleur. Dit was 'n verskynsel wat nie net aan die Kaap 
voorgekom het nie. 
01 
D. Sleigh, "Kerkdienste in die Fort en Kasteel", G. Hofmeyr (hoofred.), N.G. Kerk 350. Eenhonderd 
bakens in die geskiedenis van die Nederduits Gereformeerde Kerk 1652-2002, p. 35. 
42 
C. de Wet, "Van vryburgers tot veeboere", G. Hoheyr (hoofred.), N.G. Kerk 350, Eenhonderd 
bakens in die geskiedenis van die Nederduits Gereformeerde Kerk 1652-2002, p. 40. 
... [Njamate die Europeer in groot getalle nu ander kontinente verhuis 
her, is daar van die begin af soos in alle Protestants-besette gebiede 
- onderskeid tussen 'Christen' en 'heiden' getref waarby die ervaring 
mettertyd die beskmvingsfaktor gevoeg het: omdat die Christen 
beskaafd en h Blanke was en die heiden onbeskaafd en gekleurd, het 
die differensiasie h kleuraksent gekry en is bloedvermenging met sterk 
morele, en later politieke sanksies ~fgekeur.4~ 
Dit was 'n tipiese 'grens'-oortuiging wat die Europeer as besetters ter wille van 
selfbehoud daarvan gevrywaar het dat hy nie in die nie-blanke meerderheid 
opgeneem is nie. Dit het aangesluit by die mensbeeld van die vroeg-koloniale tydperk 
waar die stelsel van oortuiginge op 'n begrip van meerderwaardigheid- 
minderwaardigheid, 'n baas-kneg-verhouding berus het. Historici het baie redes 
aangevoer vir hierdie oortuiginge en ingesteldheid wat by die Afrikaner ontstaan het. 
Hermann Giliomee gee egter die beste antwoord vir die beter verstaan van die 
"kleurX-oortuiginge by die Kaapse burgers en hulle nageslagte. 
It is a tale of processes rather than decrees and social institutions 
(jarticularly the family and church) rather than political institutions 
that shaped the rigid structure of Cape society.44 
Hoewel, soos later beskrywe sal word, geslagsverkeer en huwelike tussen blankes en 
slavinne plaasgevind het, het veral koloniste wat in die land gebore is, hulle houding 
teenoor nie-Europese bevolkingsgroepe algaande radikaal gewysig. Vooroordeel teen 
gekleurdes en inheemse mense het aan die begin van die 18e eeu nog nie bestaan nie 
en het met die verloop van tyd geleidelik ontwikkel. 
Ras en huidskleur he1 mettertjd by die bepaling van sosiale 
verhoudings a1 hoe belangriker geword en Jan samerhand het daar h 
sterk uitgesproke kleurvooroordeel ontstaan . . . 
$5 
Die houding van die Kaapse koloniste teenoor die inboorlinge het h sterk Ou- 
Testamentiese grondslag gehad - selfs houdings wat op ander grondslae en 
vooroordele berus het, is dew 'n beroep op die gesag van die Bybel geregverdig.46 
43 
F.A. van Jaarsveld, Omsingelde Afrikanerdom, p. 8. 
44 
H. Giliomee, The Afrikaners, biography of apeaple, p. 35. 
45 
P.J. van der Menve, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie, p. 256. 
66 
P.J. van der Menve, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie, pp. 256,257; H. Giliomee, 
"The Development of the Afrikaners' self-concept", H.W. van der Menve (comp.), Looking at the 
Afrikaner today, pp. 3-7; F.A. van Jaarsveld, Afrikaner Quo Vadis? pp. 33,34. 
In die postmodemistiese tradisie is sedert die 1970's heelwat aandag aan die konsep 
van mag in alle lewensverbande gegee. Veral die werk van Michel Foucault het 
daartoe meegewerk dat die interpretasie van magsverhoudinge binne die samelewing, 
onder meer ook di6 tussen kerk en staat, vanaf die sewentiger jare van die 20e eeu aan 
nuwe interpretasies uitgelewer is. Indien die kerk en godsdiensoefening aan die Kaap 
vanaf die 17e eeu in hierdie konteks beoordeel word, is dit duidelik dat die 
bewindhebbers van die Kaap op bepaalde maniere hulle invloed in die 
kerkgemeenskap laat geld het. Onregstreeks is die gemeenskap be'invloed om 
bepaalde beleidsriglyne van sekul&re regering te aanvaar. Dit sou vanselfsprekend 'n 
invloed uitoefen op die wyse waarop mense met mekaar saarngewerk het. Ook het dit 
in kerkverband algaande 'n faktor geword wat die verhoudinge tussen mense van 
verskillende rassegroepe aan die Kaap be'invloed het. 47 
Van vroeg af in die Christelike era het kerk en staat elk sy eie terrein en roeping 
gehad dog die voonverp van hulle belangstelling en verpligtinge was dieselfde en 
beide se aktiwiteite was gerig op die welsyn van dieselfde mense. Albei het hulle 
beroep op die goddelike gesag waarmee hulle beklee is en hierdie gesag moes binne 
dieselfde gemeenskap en gesagsgebied uitgeoefen word. Dat kerk en staat elkeen 
onbeperk gesag binne sy eie huishouding sou uitoefen, was weinig meer as h ideaal, 
meer bepaald te opsigte van die kerk. Oorheersing van die e6n oor die ander was veel 
meer die geval as afsonderlike ontwikkeling langs parallelle bane.48 
Met die Hervorming, toe Protestantse kerke naas die Rooms-Katolieke kerk ontstaan 
het, moes die politieke owerheid openbaar wat hy as die ware godsdiens en kerk 
beskou het. Tydens die Heworming was die Protestantse kerk swak en van alle kante 
aangeval en genoodsaak om by die staat beskerming te soek. Die behoefte am en 
noodsaak van staatsbeskerming en -begunstiging was aanleiding daartoe dat die 
Protestantse kerk in verskeie lande in Europa oor lang tydperke aan die leiband van 
die politieke gesag moes loop.49 Die Gereformeerde kerk in Nederland is in die 16e 
47 
R.J. Evans, In defence of history, pp. 195-197. 
48 
B.Booyens, "Kerk en mat, 1795-1 843", Argief-jaarboeh vir Suid-Afiikaanse geskiedenis, jg. 28, 
1965, deel2, p. I. 
49 
B.Booyens, "Kerk en staat, 1795-1 843", Argief-jaarboek vir Suid-Afrihaanse geskiedenis, jg. 28, 
1965, deel2, p.2. 
eeu dew die staat erken en die owerheid het hom die mag toegeeien om te beslis 
hoedanig die kerk sou wees wat hy geroepe sou wees om te beskerm. Om hierdie 
opvatting het die stryd oor staats- en kerklike regte ontstaan. 
Die Verenigde 00s-Indiese Kompanjie het volgens die magsdelegasie wat aan hom 
toeges& is ook beheer oor kerklike aangeleenthede gekry. Die maatskappy het die 
bevordering van die publieke godsdiens en die geestelike belange van sy dienare as 
plig aanvaar. Spoedig het die kompanjie die waarde van godsdiens as skakel met die 
inheemse bevolking in die Ooste en as medium tot die bestendiging van goeie 
betrekkinge besef. En so moes ook die godsdiens ingespan word om die handel, die 
allesoorheersende doelstelling van die kompanjie, te bevorder.jO 
Die nedersetting aan die Kaap was vir die tydperk 1652-1795 staatkundig en kerklik 
ondergeskik aan Nederlands-Indie. Verskeie faktore waaronder swak kommunikasie 
het beheer vanuit Batavia laat afneem en het die Here XVII meer direkte toesig oor 
Kaapse sake gehad. Aan die Kaap was die Politieke Raad die maghebber en die 
verhouding tussen kerk en staat is deur dii liggaam bepaal. Die Politieke Raad het uit 
die stamspoor, voor die stigting van die eerste gemeente, by wyse van resolusies en 
instruksies alle kerklik-godsdienstige sake gereel. Prosedures en gebruike by 
eredienste, bywoning van dienste, bid- en vasdae, doopbediening en 
huweliksbevestiging, alles was onder beheer van die Politieke Raad. Die aanstelling 
van predikante en sieketroosters, hulle diensbeeindiging en hulle besoldiging en die 
benoeming van kerkraadslede het by die owerheid berus. Ook die stigting van nuwe 
gemeentes, hulle grense, die oprigting van kerkgeboue en pastoriee was die Politieke 
Raad se verant~oordelikheid.~' Die kerk het met sy boodskap die sieleheil van sy 
lidmate op die oog gehad en kan in dii opsig as h geestelike mag gesien word, maar 
organisatories en proseduregewys het dit geen mag gehad nie en het die 
landsowerheid oor kerklike sake die soewereine mag gehad. 
50 B.Booyens, "Kerk en staat, 1795- l843", Argief-jaarboek vir Suid-Afikuunse geskiedenis, jg. 28, 
1965, deel2, p.10. 
" P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652-1824, deel 1, p. 66. 
Na die Kaapse gemeente in 1665 tot stand gekom het, was daar 'n mate van skeiding 
tussen die terrein van die kerk en die staat. Die betrokkenheid van die owerheid het 
afgeneem en die kerkraad het dermate aan gesag gewen. Dit het egter geen 
selfstandige kerk beteken nie want tot aan die einde van die kompanjiesbewind in 
1795 het die owerheid seggenskap in kerklike sake behou. Die owerheid het streng 
toesig oor kerksake gehou dew 'n hoe amptenaar (gewoonlik die sekunde wat tweede 
in bevel was na die goewemeur) by kerklike vergaderings te laat insit. Die 
kommissaris-politiek, soos die amptenaar bekend was, het selfs die bevoegdheid 
gehad om op 'n vergadering se agenda in te gryp en te bepaal waiter sake aan die orde 
mag kom. 
52 
Die Gereformeerde, of Hewormde kerk, soos dit ook aan die Kaap bekend was, het 
egter steeds die begunstigde kerk gebly en het nie geskroom om op die sterk arm van 
die landsbestuur staat te maak om kerklike gesag te laat geld nie. Enkele voorbeelde 
sal die geldigheid van di6 stelling illustreer. 
Onder die amptenare van die kompanjie was daar 'n groot aantal Lutherane. Reeds in 
1665 is hulle toegelaat om nagmaal in die Gereformeerde kerk te gebruik. Lutherane 
wat gene& was om die avondsmaal te vier, moes daarvoor aansoek doen en van 
onberispelike gedrag wees. Saarn met hulle Christelike verdraagsaamheid het die 
Gereformeerdes, met ander woorde, die kerk, egter ook taktiese oorwegings gehad: 
die hoop om sodoende die Lutherane mettertyd tot die skoot van die Gereformeerde 
kerk oor te bring. Die klassis van Amsterdam, onder wie se gesag die Kaapse 
gemeente gestaan het, het die optrede van die kerkraad onder~kryf.'~ Die kerk aan die 
Kaap het hier opgetree, nie alleen om sy gereformeerde karakter te beskerm nie, maar 
ook om sy lidmaattal te vergroot. 
Toe die Lutherane gedurende die loop van die 18e eeu herhaalde versoeke by die 
Politieke Raad ingedien het om openbare godsdienstige byeenkomste te hou, is dit 
deur die owerheid en die kerkraad van die Kaapse gemeente geweier. Die oprigting 
52 P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk, deel 1, pp. 66,67; B. Booyens, "Kerk en 
staat . ..," Argief-juarboek vir Suid-Afrikuanse geskiedenis, jg. 28, 1965, deel2, pp. 17-19. 
53 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk, deel 1, p. 72. 
van 'n Lutherse kerk alhier sou 'n bedreiging vir die Gereformeerde godsdiens ingehou 
het, was die be~waar.~~ Die kerk en die landsowerheid het 'n "magsblok" gevonn om 
'n ander Protestantse kerk te weer. 
Toe die Lutherane begin voorspraak maak het vir 'n eie kerk het die Gereformeerde 
kerkraad en die klassis van Amsterdam versoek dat indien daar 'n Lutherse kerk aan 
die Kaap opgerig sou word, alleen Gereformeerdes in regeringsposte aangestel moet 
word. Hierteen het die Politieke Raad beswaar gemaak omdat hulle eerder op die 
bekwaamheid van kandidate gelet het as op hulle belydenis. 'n Langdurige stryd was 
die gevolg met talle rekweste by die Here XVII uit beide die karnpe. 
Die beeindiging van die Kompanjie se heerskappy aan die Kaap in 
1795 het ook die einde beteken van die Gereformeerde kerk se invloed 
by die owerheid en sy stlyd in die handhawing van besondere 
voorregte. 
55 
Daar was ook enkele Rooms-Katolieke onder die eerste nedersetters aan die Kaap. 
Anders as met die Lutherane is Katolieke nooit toegelaat om openbare 
godsdiensoefeninge te hou nie. Die Gerefonneerde kerk het noulettend daarna 
omgesien dat die Protestantse karakter van die ingesetenes nie bedreig word nie. Die 
enkele Roomse gesinne het hulle godsdiens onder streng beperkende maatreels 
beoefen. Tot 1674 is Katolieke ouers toegelaat om hulle kinders in die 
Gerefonneerde kerk te laat doop en kon mede-Katolieke as doopgetuies opgetree het. 
Daarna is sodanige doopouers versoek om Gerefonneerde getuies te ~ind.~~ 
Die koms van die eerste buitelandse sendeling, Georg Schmidt, het omstandighede 
geskep wat die onbuigbare sieninge van die kerk en die uitoefening van kerklike 
gesag duidelik illustreer. Schmidt was van die Protestantse Morawiese 
sendinggenootskap, ook bekend as die Hernhutters, en het in 1737 onder die Khoi in 
Baviaanskloof, die latere Genadendal, begin ~erk.~' Toe hy van sy eerste 
54 P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk, deel 1, pp. 72, 73 
55 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk, deel 1, p. 75. 
56 P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk, deel I, pp. 75. 76. 
57 H. Hofmeyr, "Die opkoms van sendinggenootskappe", G. Hofmeyr (red.), NG Kerk 350 .. ., p. 68 
30
bekeerlinge gedoop het, het sy optrede verontwaardiging en protes van die Kaapse
predikante uitgelok. Die kerk aan die Kaap het selfnie gedurende die 17e en 18e eeu
enige spesifieke kersteningsprogramme ondemeem nie. Nieteenstaande die versuim
was die opvatting steeds dat kerstening die verantwoordelikheid van die erkende kerk
was.
Wanneer heidene dus tot geloof sou kom, is dit as vanselfsprekend
beskou dat hul/e tot die geledere van die bestaande kerk toegevoeg sou
word.58
Georg Schmidt van die Moerawiese Broederskap
of Hemhutters, die eerste Protestantse sendeling
in Suid-Aftika. (Genadendal-Sendingmuseum /
LuxVerbLBM).
Daarom, al word Schmidt aanvanklik geduld C'naanduiding dat die kerk nie teen die
doen van sendingwerk gekant was nie) sou die kerk nie daarmee genoee neem
wanneer hy, as ongeordende, die doop bedien het nie. Die Gereformeerde kerk aan
die Kaap was die enigste erkende kerk en met hulle beskouing omtrent die eenheid
tussen kerk en kerstening, kon hulle nie anders as om teen Schmidt op te tree nie.
58 N.J. Smith, E/keen in sy eie faa/ ..., Die planting van afsonderlike kerke vir nie-blanke
bevolkingsgroepe deur die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Aftika: 'n historie-missiologiese
analise en ekklesiologiese beoordeling, p. 30.
-- --
-- - - - ------
31
Selfs in die afwesigheid van 'n eie kersteningsprogram was dit vir die kerk
onaanvaarbaar dat gekerstendes buite syjurisdiksie te staan sou kom.59
Die kerk het dus nie beswaar teen die doen van sendingwerk deur Schmidt gehad nie,
maar die bediening van die sakrament, in oorstemming met die wet van die land was
uitsluitlik die bevoegdheid van geordende Gereformeerde predikante. Die Here XVII
het streng gehou by die beginsel Cuius regio illius religio (ook Cuius regio, eius
religio). Dit wil se, Wie se gebied, sy godsdiens.60 Hierdie beginsel is met die Vrede
van Augsburg in 1555vasgele om die voortsetting van die godsdiensstryd te probeer
voorkom.
""'~ '!"'i
Genadendal aan die voet van Baviaanskloof, die sendingstasie wat Georg
Schmidt gestig het. Naas Kaapstad was Genadendal in 1800 die grootste
nedersetting. (Genadendal-Sendingmuseum / Lux Verbi.BM).
Dit val moeilik om 'n verklaring vir so 'n selfbestrydende ingesteldheid te gee. 'n
Moontlike antwoord kom na vore in opvattings van die filosoof Baruch de Spinoza
(1632-1677). Hy het horn verstom dat aanhangers van die Christendom wat liefde,
vreugde, vrede en matigheid gepredik het, mede-Christene en mense van ander
belydenisse met soveel haatdraendheid bestry het. Hy het betoog dat hulle geloof
oorwoeker is deur angs as gevolg van onsekerheid. In'n poging om die onsekerheid
S9 N.J. Smith, Elkeen in sy eie taal ..., pp. 30, 31.
60N.J. Smith, Elkeen in sy eie taal ..., pp. 30, 31.
- --
- - - - - - ---
te verberg, word 'n dogmatiese sisteem opgebou wat die amhangers bereid is om met 
wur en swaard te verdedig. As gevolg van die ingesteldheid kom politiek kn 
vroomheid in gevaar want volgens Spinoza kan beide slegs gedy wanneer mense vir 
hulleself kan uitmaak wat waarheid is. Die toestaan van vryheid van keuse doen nie 
afbreuk am vrede in die samelewing nie en skep h toestand waar vroomheid floreer 
en vroomheid is die waarborg vir publieke vrede. Politieke vryheid is bevorderlik vir 
die religie en religieuse vryheid is bevorderlik vir die politiek.61 
Oor kerklike gesag en mag en die misbruik daarvan is enkele opmerkings gepas. In 
sy ywer om die Gereformeerde belydenis te beskerm en geen ander kerk toe te laat 
nie, het die Kaapse kerk aanvanklik die bymotief gehad om Lutherane en Katolieke 
lidmate van die Gereformeerde kerk te laat word. Dik ywer het die kerk blind 
gemaak vir die feit dat geloof nie opgeli of afgedwing kan word nie. Afgedwingde 
geloof lei slegs tot hipekrise (skynheiligheid en huigelary) en minagting van God 
want niemand kan op bevel van h ander tot geloof kom nie. Slegs die individuele 
keuse wat mense maak, gee gestalte aan hulle oortuiginge en bindinge. Alleen een 
geloofwaartoe men zich zonder hang van buiten bekent, is God ~aardi~.~' 
Om ander godsdienste te weer in die verwagting dat h gekanoniseerde geloof ook h 
eensgesinde en gelykgestemde samelewing sou verseker, was h hersenskim. Hierdie 
magsuitoefening van die kerk, dikwels met die steun van die staatsowerheid, het juis 
die teenoorgestelde uitwerking gehad. Aan die Kaap het die stryd tussen 
Gereformeerdes en Lutherane baie spanning en hartseer veroorsaak en 
eensgesindheid teengewerk. Die beleid om bekwame amptenare van ander 
belydenisse uit owerheidsposte te hou, het verbittering meegebring en tot verdere 
spanning tussen die twee maghebbers, owerheid en kerk, aanleiding gegee. 
Dit was eers met die kerkorde van kommissaris-generaal De Mist in 1804 dat alle 
kerklike genootskappe in elke opsig gelykberegtig en begunstig sou Die 
gelykstelling van die onderskeie belydenisse (religieuse vryheid) het groter 
F. Jacobs, "Pluralisme", E. Brugmans (red.), Cultuurfilosofie ..., pp. 113, 114. 
62 F. Jacobs, "Pluralisme", E. Brugman~ (red.), Culfuurfilosofie ..., p. 122. 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk, deel I, p. 74. 
godsdienstige verdraagsaamheid tot gevolg gehad maar rus en vrede het steeds nie 
geheers nie omdat die strydperk, hoewel nie gewelddadig nie, verskuiwe het na die 
gebied van die kultuur. 
Afsondering 'n bedreiging 
Toe die veeboere al dieper die land ingetrek en die nedersetting se grense al verder 
verskuiwe het, het godsdiens en die kerk 'n belangrike invloed op hulle uitgeoefen. 
Die pioniersomstandighede, die half-nomadiese bevolking, die groot afstande en 
gebrekkige kommunikasiemiddele het meegebring dat gemeentestigting stadig 
verloop het en dat na 150 jaar van Nederlandse besetting die totale getal Nederduits 
Gereformeerde gemeentes op sewe gestaan het. Die gemeentes was groot en 
uitgestrek en dit het die geestelik-godsdienstige lewe van die lidmate geraak deurdat 
hulle eredienste nie gereeld kon bywoon nie. 
Tenvyl die handjievol blankes beskawingsinvloede moes ontbeer, was hulle byna 
voortdurend in aanraking met die inlandse mense. Soos Scholtz wat redelik uitvoerig 
hieroor geskrywe het dit gestel het, het al die faktore veroorsaak 
dat die jong Afrikaanse volk, veral gedurende die agtiende eeu toe die 
trek nu die binneland begin her, as't ware op die rand van 'n afgrond 
geloop het.64 
Die toestand van isolasie het die gevaar van h dalende peil van Europese beskawing 
en kultuurstagnasie algaande vergroot. In Kaapstad en sy onmiddellike omgewing 
met 'n groter sametrekking van bevolking en meer bestaansmiddele en -dienste, was 
die moontlikheid van venvildering kleiner. Diegene aan die voorpunt van afsondering 
het meer in gevaar verkeer. 
Bekommerde stemme het opgegaan oor die toestand van landsburgers wat hulle ver 
van die Kaapstad bevind het. Die eerste het gekom van kommissaris-generaal Van 
Imhoff, van wie later meer gehoor sal word. Op 14 Februarie 1743 het hy voor die 
Politieke Raad verklaar dat hy met 
G.D. Scholtz, Die onmikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, 1652-1806, p.116. 
leetweesen hadde ontwaard, en so oak in welke groote sorgelooshijd 
en onweetenheijd een groote gedeelte der buijten luijden in dien 
opzigh leeven, sig aan den Godsdienst wijnig of niet beker~nende.~~ 
Vir hom het hulle wat so geleef het voorgekom as 'n versameling heidene eerder as 'n 
kolonie Christene en Europeas. Van Imhoff het opdrag gegee vir die stigting van 
twee gemeentes, Roodezand (Tulbagh 1743) en Swartland (Malmesbury 1 745).66 
In 1768 het J.W. Cloppenburg, toenrnalige sekunde (die rang net onder die 
goewemeur en dus tweede in bevel) ook 'n reis deur die kolonie onderneem. Soos 
Van Imhoff was hy ontsteld oor wat hy waargeneem het en in 'n lang memorandum 
het hy daaroor geskryf en sekere aanbevelings gedoen. Hy s6 onder andere dat weens 
die uitgestrektheid van die land 'n 
groote verwildering van Godsdienst, van Obedientie en gevolglijk van 
een goed gedragh onder de tegenwoordige geslagten klaarblijklijk in 
derselver nageslagt dreigt6' 
Cloppenburg het verskeie voorstelle gemaak wat hoofsaaklik daarop gemik was om 
mense bewus te maak van die gevare van verwildering wat hulle in die gesig gestaar 
het. Ontaarding kon volgens hom teengewerk word deur gesinshoofde te wys op 
hulle huisvaderlijke pligte en om mense voortdurend daaraan te herinner om 
onderlinge hulpverlening nie te verwaarloos nie en om hulle verantwoordelikheid 
teenoor die Opperwese en die landsowerheid na te kom.@' 
Cloppenburg wou onder andere gebruik gemaak het van die drukpers vir verspreiding 
van literatuur onder die mense. Vir hom was dit egter nie beskore om die 
beskawingsvoordele van h drukpers te kon smaak nie want eers tydens die Britse 
besetting van die Kaap is hier drukwerk gedoen. Voorts het hy die gedagte 
uitgespreek dat geen slawe meer ingevoer moes word nie. 
Beide Van Imhoff en Cloppenburg se vrees was dat die vroee Afrikaners van God en 
sy gebod sou afwyk. Hulle was blykbaar nie bewus van hoe diep religieus die mense 
'' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C 35, Politieke Raad, p. 135. 
66 
P.B. van der Watt, Die Nederduifse Gereformeerde Kerk 1652.1824, deel 1, p. 21. 
61 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 58, Verbatimkopiee, 1768. 
G.D. Scholtz, Die onhvikkelingvan diepolitieke denke van die Akikaner, deel 1, p. 117. 
was en watter lewensfondament hulle godsdiens selfs in omstandighede van durende 
afgesonderdheid vir hulle was nie. Word a1 die omstandighede in ag geneem, is die 
volgende stelling van Scholtz nie oordrewe nie: 
Nooit het die Calvinisme vir die Afrikaanse volk soveel beteken as in 
die agtiende eeu, toe dit vir die eensame trekboer, ver van enige 
beshende invloede, die groot faktor was wat verhinder het dat hy tot 
die peil van die omringende heidense barbare sou sink. Znderdaad 
kan beweer word dat dit die Calvinisme was wat die jong Afrikaanse 
volk van 'n spoedige ondergang gered het.69 
Die krag en invloed van die religieuse grondmotief word deur die voorgaande 
voorbeelde duidelik onderstreep. 
Invloed van die Bybel 
Vir groter duidelikheid moet ges& word dat Van Imhoff en Cloppenburg die toestand 
in die voorste grensgebied te donker gesien het. Kommissaris Daniel Nolthenius wat 
die Kaap in 1748 besoek het, het in 'n memorandum sy tevredenheid uitgespreek dat 
daar aan die godvruchtig oogmerk voldoen is om de gemeene man uijt sijne 
onwetenheijd te brengen tot't ligt des ~van~eliums.~~ Goewemeur Joachim van 
Plettenberg wat in 1778 'n reis dew die Kaapse buitedistrikte ondemeem het, het in 
die omgewing van die Sneeuberge, in daardie stadium die mees afgelee blyplek van 
veeboere, gevind dat die mense arm was. In die toestand van armoede en geestelike 
nood was daar in elke eenvoudige huisie 'n Statebybel wat as geestelike kragbron en 
wegwyser vertroetel en gehoorsaam is." 'n Versoekskrif wat daardie inwoners aan 
die owerheid in 1778 gerig het vir 'n kerk en leraar is 'n aanduiding van hulle ems oor 
hulle godsdiensbehoefies.72 Nepgen verklaar: 
Verstoke van kerklike voorregte en sonder die voorligting van 
geestelike leidsliede het hulle onder die drang van hulle godsdienstige 
69 G.D. Scholtz, Die onhvikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 118. 
7k~. Scholtz, Die onhvikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 1 18. Nota: 
Scholtz se datum, 1744, vir die hesoek van Nolthenius is nie korrek nie. Sien A.J. BGeseken, Die 
Nederlandre kommissarisse . . . , p. 230. 
71 
P.B. van der Watt, Die Nederduits Gereformeerde Kerk 1652-1824, deel 1, p. 21. 
72 
G.D. Scholtz, Die onhvikkeling van die politieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 1 18. 
tradisie as vanself; 'n des te groter plek toegeken aan die lees van die 
Heilige ~kr$~~ 
Boeke was skaars op die platteland tog het die meeste families naas die Statebybel 
ook die gesange van Willem Sluiter, die Heidelbergse Kategismus en die Kortbegrip 
van Helmbroek (Hellenbroeck) en geskrifte van Smijtegeld en a'Brakel besit. 
Sommige families het ook nog een of under predikasieboek besit. Die 
bekendste hiervan was die "Donderslag der Godelozen" wat preke 
met aantekeninge en gebede vir elke dug van die jaar en alle moontlike 
spesiale geleenthede bevat het.74 
Die Statebybel was die &n boek wat die Afrikaner op elke skof van sy geskiedenis 
vergesel het en getrou by huisgodsdiens gelees is. Daar word met nadruk ges& dat dit 
veral die lees van die Bybel was, en nie die seldsame aanraking met die 
georganiseerde kerk nie wat die godsdienstradisie by die Afrikaner in stand gehou en 
bevorder het.75 Dat dit die geval was, spreek verder uit die feit dat die stigting van 
die vyfde gemeente Swartland, in 1745, en die sesde, Graaff-Reinet, eers in 1792 
gevolg het. Kontak met die georganiseerde kerk het soms selfs probleme veroorsaak. 
Klagtes oor swak preke is nie 'n moderne verskynsel nie want in 1770 kla 'n 
kerkganger, wat twee dienste op 'n Sondag bygewoon het, dat dit met die meeste 
toehoorders gaan soos met homself - hy het die kerk verlaat niks wyser as toe hy dit 
betree het nie. 
Dit is zeker meestal de schuld der toehoorders zehe, maar ook 
menigmaal van de predikers, die niet genoeg studeren, om naar de 
vatbaarheid hunner toehoorders te prediken, en derzelve aandacht 
gaande te ho~den.'~ 
73 C.C. Nepgen, Die sosiale gewete van die Afrikaanssprekendes, p. 59. 
74 
P.J. van der Merwe, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie, pp. 247,248; sien ook P.S. 
Dreyer, "Tipering van Afrikanerskap", P.G. Nel (red.) Die KuNuurontplooiing van die Afrikaner, pp. 
41,42. 
75 C.C. Nepgen, Die sosiale gewete van die Afrikaonssprekendes, pp. 59,60. 
76 SOOS aangehaal deur C.C. Nepgen, Die sosiale gewete van die Afrikaanssprekendes, p. 60. 
Ongelukkig was dit ook so dat vele van die geestelike leidsliede van die 17e en 18e 
eeu nie 'n gunstige indruk gemaak het nie. In April 1751 het 'n gekombineerde 
kerkvergadering aan die Klassis van Amsterdam geskrywe dat van die gemeentes van 
predikante voorsien was wat geensins as waardige verteenwoordigers van die amp 
getel kon word nie. Hulle het dan ook versoek dat geen onbequaeme predikante, of 
van een eregerlijk (ergerlike) leeven uitgestuur moes word nie. Die Kaapse kerk 
moes nie verplig word nie om onkundige vossen te gebruiyken, die de wijngaert des 
77 
Heeren bederven . . . . Daar moet onthou word dat die predikante van die Kaapse 
kerk amptenare van die kompanjie was en daar was venvyte dat in baie gevalle die 
predikant sy bediening opgeneem het asof dit 'n w6reldlike amp was en dat baie die 
Kaap slegs gesien het as 'n deurgang na 'n beter betrekking. 
Daq kan oor die plek en die rol van die Bybel in die ontwikkelingsgeskiedenis van 
die Afrikaner volstaan word deur te s6: die Bybel was vir die voowaders van die 
Afrikaner hulle teologie, hulle geskiedenis, hulle wetenskap en a1 hul literatuur. 
As gevolg van die plek wat die Bybel onder die Afrikaner nasie in sy 
wordingstydperk ingeneem het, en veral as gevolg van die invloed van 
die Bybel in die familielewe, kan die sosiale, kulturele en etiese 
waarde van die Skrif moeilik oorskat word in i? poging om die 
Afrikaner gemoed te ver~taan.~~ 
In sy behandeling van die invloed wat die Statebybel op die verspreide en 
afgesonderde vee- en trekboere op die ongetemde voorposte gehad het, het P.J. van 
der Menve die volgende betekenisvolle opmerking gemaak: 
Op hul trek nu die binneland was die boere verplig om baie agter te 
laat wat by die beskaafde lewe tuisgehoort het, maar tog het dit 
reisigers dikwels verbaas om soveel beskmving op die grense aan te 
treJ ten spyte van die geringe moontlikhede om dit te bekom. 
En voorts: 
Miskien het die boere selfs gedurende die 18e en 19e eeu meer aan 
geestelike kultuur gewen as ~erloor.~~ 
77 
C.C. Nepgen, Die sosiale gewete van die Afrikaanssprekendes, pp. 60,61. 
'* C.C. Nepgen, Die sosiale gewete van die Afrikaanssprekendes, p. 63; sien ook G.D. Scholtr, Die 
ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, pp. 186, 187; H. Giliomee, The 
Afrikaners ..., pp. 4 1-45. 
79 P.J. van der Menve, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie, p. 254. 
Kundige navorsers en skrywers wat hulle besig gehou het met volksvonning op die 
suidlandse bodem van Afrika en wat die karaktertrekke van die nuwe Afrikarnens, die 
Afrikaner, en sy lewenstyl, w6reldbeskouing en lewensopvatting beskrywe het, 
venvys almal in die proses na die trekboerpioniers op die koloniale voorposte. Die 
historikus Gie noem hulle die hoofdraers van die Afrikaner se historiese 
ont~ikkelin~.~~ Baie eienskappe van die Afrikaner se identiteit en sy kenmerkende 
aard en lewenswyse word gekoppel aan wat in die pioniersgemeenskap diep in die 
binneland gestalte gekry en geword het. So word daar byvoorbeeld venvys na die 
Afrikaner se geheimsinnige trekdrang, hulle word genoem mense van die 
gesigseinder en ook 
[dlie vlaktemens, mens van die sfilfe. Die Ajkikaner as kultuursoort is 
gevorm in die stilte van ons vlaktes . . . 
81 
Nepgen hanteer die trek na die binneland en die isolasie waaronder die mense gelewe 
het en kom tot die volgende slotsom: 
So het daar in die loop van die 18e en 19e eeu in die binneland van 
Suid-Ajkika 'n volk met h eie individualiteit en karakter ontstaan, ... In 
die eensaamheid van sy 'ver afioonentheijd' her hy homself 
geword.. . . 
82 
F.J. du Toit Spies stem saam dat die veeboer 'n uiters belangrike invloed op die 
ontwikkeling van die eie-aard van die wordende Afrikanervolk gehad het. Hy voeg 
egter by dat die invloed van die meer gesete boere nader aan die Kaap, die wyn- en 
graanboere, asook die bevolking van Kaapstad en in ander dope nie buite rekening 
gelaat moet word nie.83 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 188. 
81 
A. Coetzee, "Die wortels en kenmerke van die tradisionele Afrikaanse lewenstyl", P.D. van der Walt 
e.a. (reds.), Besinning en uitsig. h Keur van die referate gelewer tydens die eeufeesjaar van die P.U. vir 
C.H.O. en die teologiese skool, p. 34. 
82 
C.C. Nepgen, Die sosiale gewete van die Afrikaanssprekendes, p. 56. 
83 F.J. du Toit Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormende uitwerking op die wording 
van die Afrikaner en die wording van sy kultuur gehad het", G. Cronje (red.) Die Westerse kultuur in 
Suid-Afiika, p.43. 
Daar is egter historici wat van oordeel is dat die dorpenaars van De Kaap, die latere 
Kaapstad, nie 'n groot rol gespeel het in die proses van kultuurontwikkeling en 
volkswording nie, 
Cape Town, a multi-racial and multi-lingual city, was considered to be 
the centre of cultural and intellectual life, but in actual fact it was a 
backwater.84 
Daarteenoor stel Giliomee egter die werklike sentrum vanwaar besondere invloede op 
die ontwikkeling van die bevolking en op hulle denke ten opsigte van 
groepsvoortbestaan voorgekom het. 
It was the rural Western Cape that wielded the most important 
injuence on the development of a burgher community with certain 
distinctive institutions and a speczjk way of thinking about collective 
survival ... it was this rural Western Cape community that formed the 
epicentre of the norms the burghers took with them when they settled 
in the deeper interi~r.~' 
Naas verskille homogeniteit 
Hoewel dam merkbare verskille tussen die Kaapse bevolkingselemente en die 
be'invloedingsfaktore wat op die groepe ingewerk het, was en verskillende 
bestaanswyses tot gevolg gehad het, het daar 'n groot mate van homogeniteit of 
eendersheid en gelyksoortigheid tussen die groepe bestaan. Daar kan gevra word hoe 
die homogeniteit ontwikkel het. 
'n Mate van homogeniteit was aanvanklik reeds teenwoordig by draers van die 
Westerse beskawing van Dietse oorsprong, mense met 'n gemeenskaplike 
bloedstroom, tradisies en godsdienstige oortuiginge. Hierdie Europese akoms en die 
hoe kultuurstand het na baie geslagte, ook in die afgesonderde binneland, sy invloed 
behou. 
84 
H. Giliomee, The Afrikaners: . . ., p. 28. 
85 
H. Giliomee, The Afrikaners: ..., pp. 56,57. 
Dit het miskien nie altyd ewe sterk nu vore gekom nie maar die 
bewustheid van h kultuurpeil wat oor eeue gestrek het, her nooit 
verdwyn nie.86 
Daarnaas was daar verskillende kultuurmorfologiese faktore op Suid-Afrikaanse 
bodem wat mense tot 'n hegter eenheid gebind het. Reeds met die landing van Jan 
van Riebeeck en sy klein kontingent neem hulle eerste lewensewaring op Afrikaanse 
bodem 'n aanvang, 'n proses van saamleef en ~aamwerk.~' Alhoewel hierdie stigters 
op h bodem geland het waar daar geen geriewe was nie, was die gemeenskap 
georden, orde en wet het gegeld en toesig is gehou. Daar is ook planmatig en 
georganiseerd gewerk aan bepaalde doelwitte, alles elemente wat samehorigheid in 
die hand gewerk het. Daar is gebou op 'n beskawingsfondament en kultuurbasis wat 
saamgebring is vanaf Europa. Verder moet die oorheersende gesag van die 
kompanjie altyd in gedagte gehou word. 
Die vroee homogeniteit van die Afrikaanse volk moet in 'n groot mate 
aan die beleid van die kompanjie toegeskryf word.88 
Die amptelike optrede van die kompanjie, wat die Kaap eintlik as 'n provinsie van 
Nederland beskou het, het gehelp om die invloed van ander elemente te beperk: 
Vreemde nasionaliteite is vermy, so ook vreemde godsdienste. Toe daar we1 in 1700 
pogings was om meer immigrante na die Kaap te lok, het die Here XVII 'n duidelike 
voorbehoud gestel dat sodanige nuwe aankomelinge so ver doenlik Nederlanders of 
onderdaanen van deze Staat of van Hoogduijtsche natien moes wees en ook van de 
gereformeerde of Luijterse godsdiem ..., dogh geen F'ran~chen.~~ (Dit was eers op 18 
Oktober 1779 dat die Here XVII met h resolusie goedgekeur het dat 'n Lutherse 
gemeente aan die Kaap gestig kon word.) 
86 
M.J. Swart, "Die invloed van die isolasiefaktor op die vorming van die Afrikaner tot 1850", Hertzog- 
Annale van dieSuid-Afrikaanse Akademie vir wetenskap en kuns, jg. 5, Desember 1958, p. 80. 
H.M. van der Westhuizen, "Kultuurbewuswording van die AGikaner", C.M. van der Heever & P. de 
V. Pienaar (reds.), Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, deel3, p. 43 & p. 46. 
F.J. du Toit Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormende uitwerking op die wording 
van die AGikaner en die wording van sy kultuur gehad het", G. Cronje (red.). Die Westerse kultuur in 
Suid-Afrika, p.38. 
89 
F.J. du Toit Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormende uitwerking op die wording 
van die Afrikaner en die wording van sy kultuur gehad het", G. Cronje (red.), Die Westerse kultuur in 
Suid-Afrika, pp. 28,29. 
Waar mense van dieselfde afstamming saarngeleef het en waar hulle eintlik verplig 
was om hulle na die gereformeerde leer te skik, moes 'n goot mate van 
gelyksoortigheid en homogeniteit ontwikkel. Die monopolistiese beleid van die 
kompanjie en a1 die handelsvoorskrifie en -verbiedinge het by die burgery 'n merkbare 
geykte leefwyse tot gevolg gehad. Georganiseerde proteste teen kompanjies- of 
amptenare-uitbuiting, soos later sal blyk met die optrede teen Willem Adriaan van der 
Stel, het die eenheids- en selfstandigheidsgevoel asook onderlinge verbondenheid 
versterk. Die voortdurende gedempte ongelukkigheid oor die beperkende bepalings 
van die owerheid en die georganiseerde proteste wat by tye voorgekom het, het 'n 
kenmerkende invloed op die karakter van die mense gelaat en eensgesindheid 
gestimuleer. 
Gestadig het daar oniwikkel wat met reg genoem kan word 'n 
ajkeerkompleks teen die owerheid en teen alle vorm van hang. Die 
nedersetters het stadigaan die houding aangeneem van 
onwelwillendheid teenoor staatskontrole en die owerheid begin ag as 
'n onsimpatieke uilvindsel om belastings af te pers en met die viyheid 
te peuter. 
90 
Die lewenswet van oorlewing en selfbehoud was by die verder-wonende burgers 
voorop in die gedagte en h besef van die eie verdedigingsvermoe, die enigste waarop 
hulle kon staatmaak, het 'n belangrike rol gespeel. Die verpligting op burgers om by 
te dra tot militkre paraatheid en landsverdediging het die groepsgevoel versterk. Die 
optrede van die eerste burgerkommando in 1715 en die verdere uitbou van hierdie 
verdedigingsorganisasie het geen geringe rol as samebindende krag gespeel ~~ie.~' 
Die religieuse grondmotief en meer bepaald die invloed van die Gereformeerde- 
Protestants-Calvinistiese godsdiens in kultuurskepping en beskawingsbehoud het 
reeds aandag gekry. Die godsdienstige ingesteldheid van die Kaapse koloniste was h 
baie wesenlike faktor in die ontwikkeling van 'n eiesoortige volks- en kultuurproduk 
op Kaapse bodem. 
90 
C.C. Nepgen, Die sosiale gewefe van die Afiikaanssprekendes, p. 115. 
91 H.M. van der Westhuizen, "Kultuurbewuswording van die Afiikaner", C.M. van der Heever & P. de 
V. Pienaar (reds.), Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, deel3, p. 53. 
Binne die shot van die een Boerekerk wat hier gedurende die eerste 
helfte van die agtiende eeu aan ontwikkel was, het h beslis 
kultiverende mag gel& Wat het dit nie bygedra tot bewus-geestelike, 
veral sedelike vorming van die vryburgergerneenskap nie; en meer nog 
aangesien dit almal in een kerklike verband saamgesnoer 
Die rol van die Gerefonneerde godsdiens met sy Calvinistiese inslag moet gesien 
word as die hoof-samebindende faktor onder al die Kaapse koloniste; dit 18 die 
homogeniteit wat ontwikkel het ten grondslag. 
Dat die Afrikaners almal tot h Calvinistiese kerk behoort het, was h 
feit wat vir die volkslewe, godsdienstig, politiek en kultureel, van groot 
betekenis was. Dit het h eenheid gebring wat beslis nooit daar sou 
gewees het nie, indien h deel van die volk die Rooms-Katolisisme bely 
het.93 
h Ander faktor van belang was die politieke stelsel wat met die volksplanting van 
Nederland gebring is. Die Politieke Raad wat hier ingestel was en die meer plaaslike 
bestuurstelsel van landdros en heemrade was van Nederlandse oorsprong, of het uit 
soortgelyke Nederlandse instellings gespruit. Die stelsels was nie juis demokraties 
nie, maar soos die burgers verteenwoordiging op die rade gekry het, het hulle 
verantwoordelikheidsbesef teenoor die gemeenskap en die nuut-aanvaarde vaderland 
algaande gegroei. Dieselfde kan ged word van die Romeins-Hollandse regstelsel wat 
aan die Kaap gegeld het en die Afrikaner se karakter be'invloed het soos later blyk uit 
die staatsinstellings van die republieke in die 19e ee~.~~ 
Word gelet op die vryburger-gemeenskap, 1 613 in getal, wat gedurende die eerste 50 
jaar na vestiging am die Kaap gewoon het, gee Giliomee die volgende inligting: oor 
slegs ongeveer een derde (570) van hulle is enigsins iets bekend. Van die 570 het 
meer as die helfte vryburgers gebly, dertig is verban, 39 is teruggeneem in 
kompanjiesdiens, 70 het as verstekelinge op verbygaande skepe weggekom en 103 
het verlof gekry om die Kaap te verlaat. Die groepie burgers se identiteit het op drie 
gronde berus: their European descent closely linked with their Christianfaith, their 
92 H.M. van der Westhuizen, "Kultuurbewuswording van die Afrikaner", C.M. van der Heever & P. de 
V. Pienaar (reds.), KuNuurgeskiedenis van die Afrikaner, deel3, p. 53. 
93 G.D. Scholtz, Die onhvikkeling van diepolitieke denke van die Afrkaner, deel 1, p. 120. 
91 
F.J. du Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormende uitwerking op die wording van 
die Afrikaner en sy kultuur gehad het", G. Cronje (red.), Die Westerse kultuur in Suid-Afrika, p. 41. 
burgher status and the Dutch language.95 Die man wat geboer het, kan beskou word 
as 'n spesiale soort burger, want hy het anders as sy teenhanger in die dorp gewerk vir 
meer as sy onmiddellike belange. They had become defenders ofthe land against 
internal enemies, along with being the indispensable producers of food.96 Om 
landsverdedigers te kon wees, het die eenheidsgevoel aansienlik versterk. 
A1 het die grenspioniers h verdelende individualisme ontwikkel is 'n teensy van 
hierdie mense ook waar. 
Teen die einde van die 18e eeu was hulle reeds h geestelike eenheid, 
en het h groepsbewussyn van gemeenskaplike ervaring en h 
selfdeurleefde verlede gehad, hoewel hulle nie daarvan bewus was 
nie. 
97 
Die geestelike eenheid wat die afgesonderde grenspioniers onderling ontwikkel het, 
het ook wyer gestrek want daar was wedersydse geestelike afiniteite tussen hulle en 
die gevestigde inwoners van die Kaap en die ander dorpe en hulle omringende 
plattelandse gebiede. Ver van kerk en skool het die grensboere tog nie ontaard nie. 
While some farmers were desperately poor and lived the simplest lives, 
they strongly wished to conform to the values and norms of the 
racially exclusive burgher communiry of the rural western Cape, 
although the obstacles were severe.98 
Buiten die ander samebindende faktore was daar ook 'n waardegedrewendheid wat 
seker uit die Calvinistiese lewensingesteldheid verklaar kan word. Die Calvinistiese 
eenheidskultuur met sy kenmerkende nadruk op die beginsel dat godsdiens en lewe 
nie in afsonderlike komponente bestaan nie, moet gesien word as die sterkste 
dryhag wat homogeniteit en 'n geestelike eenheid onder die Kaapse inwoners 
teweegbring en versterk het. 
Die proses van eenderswording en binding tot 'n groter geestelike eenheid het begin 
toe mense van verskillende Europe kultuuroorspronge mekaar op die Kaapse 
bodem ontmoet het; reeds voor die verspreiding na die binneland. Op watter tydstip 
95 
H. Giliomee, The Afrikaner: ..., p. 21. 
% 
H. Giliomee, The Afrikaner. ..., p. 21. 
97 F.A. van Jaarsveld, Afrikaner Quo Vadis? p. 43 
98 H. Giliomee, The Afrikaner:. . ., p. 21. 
daar reeds merkbare, onderskeidende en nuwe eienskappe en kenmerke by die 
wordende volksgemeenskap te bespeur was, val moeilik om te bepaal. Du Toit Spies 
het by geleentheid gepostuleer: 
Miskien moet 'n mens dit so sien dat die Afrikaanse volk reeds sy 
patroon gekq het in die Boland voor die groot trekbeweging van die 
veeboere; dat die veeboere in hoofsaak daaraan getrou gebly het en 
dat die afgeslotenheid van die veeboere tog nie so volstrek was as wat 
'n mens sou dink nie.99 
Dat die onderskeidende en unieke wesenskenmerke van 'n onhvikkelende volk binne 
die bestek van die eerste 50 vestigingsjare vasgeli kon gewees het, is egter sterk te 
betwyfel. Boonop sal dit die bevindinge van reisigers en ander getuies oor die 
isolasie waarin die veeboerpioniers verkeer het, en die uitwerking daarvan, negeer. 
Innerlike gesteldhede en geestelike verwantskappe kan ongelukkig nie altyd histories 
verklaar word nie. Naas 'n groot aantal bewuste kultuurfaktore wat nadere aansluiting 
tussen indiwidue en groepe moontlik gemaak het, is daar ook 
onderbewuste en moontlik onbewuste faktore, wat uiteraard 
sosiologies tot samehorigheid in die dieper sin van die woord gedwing 
het.loO 
Daaronder kan getel word die identiese regskode wat vir almal gegeld het, die 
spreektaal, die Bybel as lektuur en etiese kode, die Calvinistiese geloof soos dit op 
hierdie bodem ontwikkel het. Belangrik ook is, 
allerlei maatskaplike gewoontes en gebruike wat hier gangbaar 
geword her, gemeenskaplike lewenservaringe, stiyd en strewe en 
aanpassing op die nuwe bodem, kortom, die onafwendbare inwerking 
van 'n gemeenskaplike lewensopvatting wat ontstaan en karakter wat 
gevorm is. 
101 
Wyl daar op eenwording en 'n groter homogeniteit gekonsentreer word, moet ook in 
gedagte gehou word dat soos die lewe meer gekompliseerd geraak het, daar binne 
individuele verhoudinge verskille ontstaan het. So het daar ook differensiasie binne 
99 F.J. du Toit Spies, "h Historiese analise van die faktore wat h vormende uitwerking op die wording 
van die Afrikaner en die wording van sy kultuur gehad het", G. Cronje (red.) Die Westerse kuhuur in 
Suid-Afrika, p.43. 
loo H.M. van der Westhuizen, "Kultuurbewuswording van die Afrikaner", C.M. van den Heever en P. 
de V. Pienaar (reds.), KuNuurgeskiedenis van die Afrikaner, deel3, p. 55. 
lo' H.M. van der Westhuizen, "Kultuurbewuswording van die Afrikaner", C.M. van den Heever en P. 
de V. Pienaar (reds.), KuNuurgeskiedenis van die Afrikaner, deel3, p. 55. 
gemeenskappe ontstaan en kleiner of groter gemeenskapsgroeperinge met 
verskillende sieninge en opvattings tot stand gekom. 
Hierdie neiging tot groepsplitsing, wat die meer onbewuste gevormde 
organisme skynbaar versplinter, is nogtuns 'n noodsaaklike stap in die 
proses van meer intense kultuurbewuswording. 
102 
Sterker besinning tree in wat tot uiteenlopende bevindinge lei. Dit voer die groot 
geheel tot meer wesenlike verdieping en dit is die bedding waar die stroom van 
eenheid stiller vloei. 
Die historiese werklikheid van Suid-Afrika is we1 dat heterogene elemente 
saamgebind is om 'n nuwe volk met h ontluikende bewussyn, ooreenstemmende 
waardeoordele, gemeenskaplike ervaring en tradisies en 'n eie tad te ~orm.'~~ Soos 
immigrante uit Europese stamlande op Noord-Amerikaanse bodem "Amerikaners" 
geword het, het hulle op Afrikabodem "Afrikaners" geword. Die term Afrikaner was 
reeds aan die begin van die 18e eeu gebruik om die Suid-Afrikaanse Europeane van 
die Europeers te onderskei.'" 
Daar is onder historici eenstemmigheid dat die nuwe produk gedurende die 18e eeu 
sy beslag gekry het. Die rustige historiese verloop vanaf die nkvan-der-Stel-gebeure 
was 'n tyd van die verinniging en vaslegging van die nuwe eiesoortige karaktertrekke 
en eienskappe wat die Kaapse bevolking besig was om te ontwikkel. Dat die 18e eeu 
h belangrike vormingsperiode was, word dew velerlei bronne gestaaf. A.J.H. van der 
Walt skrywe oor die verspreiding van die veeboer na die Kaapse binneland gedurende 
die 18e eeu en I dat dit besondere betekenis gehad het omdat die heterogene 
elemente van die wordende volk saamgebind is tot h nuwe lewenseenheid met 'n 
ontluikende bewussyn van 'n nasionale andersheid. Hy wys daarop dat, 
nieteenstaande verskille wat dew afgesonderdheid meegebring is, daar tussen 
landbouers en veeweiders 'n essensiele eenheid ontwikkel het. 
Eindelik is in hierdie lyd ontwikkel h eie ideologie ten opsigte van die 
behoorlike verhouding tussen Christen en heiden, blank en gekleurd, 
102 
H.M. van der Westhuizen, ''Kultuurbewuswordiig van die Afrikaner", C.M. van den Heever en P. 
de V. Pienaar (reds.), Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, deel3, p. 55. 
103 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrikn, deel 1, p. 137. 
104 
F.A. van Jamveld, Omsingelde Afrikanerdom, p. 7. 
wat, saam met sy godsdiens, en inderdaad eng daaraan verbonde, 
geword het een van die vaste hoekstene van die lewensopvatting van 
die ~frikaner."~ 
Daar kan aanvaar word dat die volkswordingsproses slegs aan die beginstadium was 
tydens en na afloop van die Willem Adriaan van der Stel-episode. Dit sou verkeerd 
wees, soos later verduidelik word, om te aanvaar dat die Afrikanewolk met 'n 
nasionale bewussyn toe al gevorm was. Volgens taalkundiges het die Afrikaanse tad 
ook in die tyd tot so h mate sy beslag begin verkry dat dit teen 1725 reeds god 
gevestig was. As daar dus gevra sou word wanneer die nuwe volksmens herkenbaar 
na vore getree het, antwoord Du Toit Spies dat die Afrikaner gedurende die eerste 
helfte van die agtiende eeu gevorm is.Io6 
Ook ander kenners wys die eerste helfte van die 18e eeu uit as die belangrike 
volksvormingsperiode. Na Scholtz al die faktore beredeneer wat wisselwerkend of 
afsonderlik tot volkswording bygedra het, skrywe hy, 
Aan die suidpunt van Afrika het daar vroeg in die agtiende eeu h nuwe 
volk, hooofsaaklik van Nederlandse ajkums en lewensbeskouing, 
ontstaan. En hierdie volk het h nuwe taal gepraat, wat under invloed 
van allerlei omstandighede uit Nederlands onhvikkel het.Io7 
'n Ander skrywer wys daarop dat die Afrikaner se eie tad en onderskeidende kultuur 
nie later as die tweede helfte van die 18e eeu beslag gekry het nie. Hy betoog dan 
verder, 
Word die opvallende gelyksoortigheid van die Afrikaanse kultuur, soos 
dit deur min mense in h baie grout gebied gedra is, in aanmerking 
geneem, dun kan moontlik die afleiding gemaak word dat die nuwe 
volk (minstens in een of ander mate) a1 in die eerste helfte van die 
105 
A.J.H. van der Walt, "Die eeu van die veeboerpionier". A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis 
van Suid-Afrika, deel I, p. 137. 
106 
F.J. du T. Spies, "h Historiese analise van die faktore van h vormende uitwerking op die wording 
van die AFianer en sy kultuur gehad het", G. Cronje (red.), Die Wesferse kultuur in Suid-Afrika, p. 
40. 
107 
G.D. Scholtz, Ontwikkeling van diepolifieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 191. 
agtiende eeu h onderskeidende en eiendomlikheid of identiteit begin 
openbaar het.Io8 
Ook De Kiewiet het geskrywe dat gedurende die lang rustigheid en stilte van die 18e 
eeu die latere Boerevolk gevorm is. By bekende mooi eienskappe wat by die 
gefsoleerde grensboere posgevat het, voeg hy egter ook 'n paar negatiewe trekke: 
Their tenacity could degenerate into obstinacy, their power of 
endurance into resistance to innovation, and their self respect into 
suspicion of the foreigner and contemptfor their inferiors.lo9 
In die bepaling van die eie-aard van h volk moet dit nie sodanig gaan om die isolering 
en identifikasie van bepaalde eienskappe of houdings nie. Daar moet eerder gekyk 
word hoe hierdie eienskappe met mekaar gehtegreer geword het om 'n 
onderskeidende volkseenheid te vorm. Ten diepste gaan dit om die geestelike en 
sedelike gesteldheid wat karakteriserend van die gemeenskap is. Gedrag en 
houdingseienskappe dui nie op inherente identiteit nie.' Daarom kan daar met prof. 
Booyens saamgestem word waar hy beweer dat die Afrikaner eers na behore verstaan 
kan word wanneer die Protestants-Calvinistiese neerslag in sy geskiedenis behoorlik 
begryp word. Dit het te make met 'n geestelike gesteldheid. 
Enkele antropologiese fasette 
Vir 'n volledige begrip van die mens se ingesteldheid en optrede in die proses van 
beskawingshandhawing en kultuurskepping is dit nodig dat kennis geneem word van 
enkele filosofiese en antropologiese fasette van menswees. Dit sou nie verkeerd wees 
om dik weg te bewandel nie veral as daar gelet word op die volgende uitspraak: 
Die geskiedenis is by uitstek die geesteswetenskap waarin ons die 
venveefdheid met die wysgerige antropologie sien. Die rede hiervoor 
is dar in verband met die geskiedenis en op die werf van die 
geskiedenis die filosofie van die geesteswetenskappe in h baie groot 
mate gebore en grootgemaak is.'" 
'08 G. Cronje, "Die sosiale ordening van die Afrikaner", P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner en sy 
kultuur, deel 1, p. 143. 
109 
C.W. de Kiewiet, A history ofSouth Africa, p. 17. 
'lo B. Booyens, "Wesenskenrnerke van die Afrikaner se identiteit", Handhaaf; Augustus 1970. 
111 
P.S. Dreyer, "Die wysgerige antropologie en geskiedenis", G. Cronje (red.), Die Wysgerige 
antropologie en die rnenswetenskappe, p. 8 1. 
Die skrywer wat hier aangehaal word, gebruik die term geskiedenis in die sin van 
geskiedenis-as-wetenskap, terwyl hy die term verlede gebruik vir geskiedenis-as- 
verlede-werklikheid. Van a1 die aspekte van die filosofie wat in die geskiedenis 
ge'impliseer is, is die mensbeeld die allerbelangrikste die fundamenteelste en die 
allesbepalende - nie net vir die filosofie van die geskiedenis nie, maar vir die 
geskiedskrywing self. Omdat die veld omvangryk is, word kortliks na enkele aspekte 
verwys. 
Die historikus hou hom besig met voonverpe, voonverpe wat hom iets vertel, wat 'n 
getuieniskarakter het; maar ook nie alle getuienis nie, we1 getuienis aangaande die 
mens. Sy bemoeienis met dokumente en ander bronnemateriaal het ten doe1 om by 
die mense van die verlede uit te kom. 
Waarin die historikus belangstel is in wat die mens van homself; van 
die gemeenskap waarin hy verkeer met a1 sy vorme, onderafdelings en 
aktiwiteite daarvan, van die omringende rnateriele wtreld en van sy 
verhouding tor die transentendente maak.'12 
Die mens aanvaar egter nie sy w6reld as natuurlike gegewe nie, maar wil dit altyd tot 
iets maak, hy is voortdurend besig om homself en sy wgreld te vorm en te verander. 
Hierdie vorming doen hy ooreenkomstig h bepaalde harmoniese 
verband van waardes wat vir horn geldigheid besit en waaraan hy 
gehoorsaam is. 
113 
Die volgende wysgerige en antropologiese uitgangspunte, vanuit 'n Christelike 
mensbeskouing, 16 ten grondslag van menslike handelinge en hou verband met wat tot 
hiertoe gel is: 
[DJie ganse menslike bestaan is religieus bepaald; die religieuse 
grondmotief wat beslag gelt het op die hart, beheers metterdaad elk 
lewensuiting; . . .. 
114 
P.S. Dreyer, "Die wysgerige antropologie en geskiedenis", G. Cronje (red.), Die Wysgerige 
antropologie en die rnenswetenskappe, p. 82. 
113 
P.S. Dreyer, "Die wysgerige antropologie en geskiedenis", G. Cronje (red.), Die Wysgerige 
antropologie en die rnenswetenskappe, p. 83. 
I14 
E.A. Venter, Wysgerige ternas ... , p. 30; P. de Kock, Christelike wysbegeerte: inleiding, pp. 12-29. 
Daar kan gepraat word van die mens se religieuse aanleg en religieuse behoefte, 'n 
religieuse gerigtheid."5 In die Suid-Afiikaanse geval is die gerigtheid gerealiseer in 
die Christelike religieuse grondmotief. Vanuit daardie beskouing kom dan ook na 
vore dat die mens by die skepping 'n kultuuropdrag ontvang het om sy leehkreld te 
bewerk te bewaak en dit te beheers in gehoorsaamheid. By hierdie opdrag is ook 'n 
vermoe gegee om die verantwoordelikheid na te kom: daar is aan die mens 'n 
ingeskape kultuurvermoe gegee om kultiverend te kan optree en so, denkend- 
omskeppend bring hy dew sy dade sy kultuur voort.'16 
Die mens is gedurig besig om bewus gestalte aan sy lewe en wireld te gee. Eintlik is 
die mens besig om dew sy lewe en wereld gestalte aan sy eie menswees te gee; 
daarom dat daar nie skeiding te make is tussen die mens aan die een kant en sy lewe 
edof sy w&reld aan die ander kant nie. Die wsreld kan alleen geken word in die lig 
van die wesensaard van die mens; en omgekeerd kan die mens alleen geken word in 
en dew die wireld waarin hy aan homself gestalte 
Veel van wat later ges& word, pas in die raamwerk en uitgangspunte wat in hierdie 
hoofstuk gestel is en dewgaans word die mens en sy wireld nie geskei nie. 
115 
H. van der Wateren, Kultuur: kleed van die mens, pp. 58-60 
'I6 H. van der Wateren, Kultuur: kleedvan die mens, pp. 56, 57. 
117 
P.S. Dreyer "Die wysgerige antropologie en die geskiedenis, G. Cronje (red.), Die wysgerige 
antropologie en die menswetemkappe, p. 89. 
HOOFSTUK 2 
DIE STAMVADER, JAN MEINDERTSZ CRUYWAGEN 
Inleiding 
In die voorgaande hoofstuk is ingegaan op die elemente wat tot die ontstaan van 
kohesie en samehorigheid in die Kaapse gemeenskap vanaf die sewentiende eeu 
aanleiding gegee het. 
In hierdie hoofstuk word gepoog om aan die hand van die geskiedenis van die 
stamvader van die Cruywagens in Suid-Afrika, Jan Meijndertsz Cruywagen, aan te 
dui hoe daar op kleiner vlakke van gemeenskapsvorming - die gesin en die familie - 
ingegaan kan word om die identiteit van 'n groter samelewing in die Suid-Afiikaanse 
geskiedenis na te speur. 
Herkoms en Aankoms 
Die starnvader, Jan Meijndertsz Cruywagen, sy tweede vrou, Swaantjen, (gebore Van 
Alsen) met wie hy op 27 Augustus 1681 getroud is, en sy sew, Jan Meijndertsz 
(Meendert), gebore uit Jan se eerste huwelik, was van Zwolle, hoofstad van die 
provinsie Overyssel in Nederland, aflcomstig.' Jan het as meulenaar in diens van die 
kompanjie na die Kaap verhuis. Daar sal verder na die seun, Jan Meijndertsz, as 
Meendert venvys word. Dik naam kom ook voor in De Villiers en Pama se 
Geslagsregisters van ou Kaapse Families. Dit skakel venvaning tussen vader en seun 
uit. Omdat die spelling van Meindertsz, in allerlei variasies voorkom, ook 
Meyndertsz, Meindertsz, sal deurgaans, behalwe in aanhalings en in die geval van 
Meendert, by 'n ietwat vereenvoudigde vorm, Meijnderts, gehou word. 
Die tyd van die familie se aankoms aan die Kaap is onbekend. In geskrifte, wat dateer 
uit die ontstaantydperk van die Kaapse nedersetting en daaropvolgende jare tot 
-- - - 
I 
A.J. BBeseken, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 3, voemoot 47, p. 445 en deel 4 
voemoot 6 1, p. 7 
ongeveer 1690, is daar geen vermelding van 'n Cruywagen in die argiefbronne gevind 
nie. Ongelukkig bestaan 'n waardevolle bron wat moontlik lig kon gewerp het op die 
aankoms van die Cruywagens aan die Kaap nie meer nie. In die Inventaris van die 
Argief van die Politieke Raad in die Kaapse Argiefbewaarplek verskyn op bladsy 85 
die volgende aantekening: Dagregisters vir 1690-1693 ontbreek. Dit bring mee dat 
daar uit ander inligting 'n benaderde aankomstyd afgelei moet word.2 So byvoorbeeld 
is dit bekend dat Meendert, Jan se seun, op 23 November 1692 aan die Kaap getroud 
is, 'n aanduiding dat die gesin voor daardie datum hier aangeland het. 
In een van sy werke, wat handel met gebeure tot 1691, gee die historikus, Theal, 'n lys 
van name onder die opskrif, The most notable burghers in the Cape district were ... 
en hierin verskyn Kruywagen, Johannes, with w@.~ Die "Johannes" moet venvys na 
Jan Cruywagen, die stamvader wat volgens Theal in 1691 reeds aan die Kaap was. 
Die venvysing kan nie op Meendert betrekking he nie want hy is eers aan die einde 
van 1692 getroud. 
Inligting oor 'n Cruywagen in die opgaafrolle van die kompanjie - opgawes van 
persone en hulle besittings wat van 1672 bygehou is - kom vir die eerste keer voor in 
1692. Daar word Jan Meijnderts (Meendert) en sy vrou Catharina van Maarsen, van 
Kaapstad, verme~d.~ Aangesien daar geen inligting oor enige Cruywagen voor 1690 
opgespoor kon word nie en waar daar bevestiging bestaan dat Jan Cruywagen in 1691 
reeds aan die Kaap was, kan met 'n mate van sekerheid aanvaar word dat die familie in 
1690 aan die Kaap geland het. 
Trauma van verhuising 
Om die vaderland te verlaat en hulle in 'n nuwe tuiste, 'n ongenaakbare, nuwe en by 
tye sukkelende kolonie, te gaan vestig, was vir Jan Cruywagen en sy gesin seker geen 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 164. 
3 
G.M. Theal, Chronicles of Cape commanders, or an abstract of original manuscripts in the archives of 
the Cape Colony dating 6om 1651 to 1691, compared with printed accounts of the settlement by 
various visitors during that time, p. 300. 
4 
Kaapse Argiefhewaarplek, Kaapstad, J, A2250. Opgaafrolle, 1682 - 1757, N. 58. 
maklike besluit nie. Die redes vir hulle verhuising uit Nederland, wat op ekonomiese, 
maatskaplike en kulturele terrein 'n leierland was, is nie bekend nie. Die naam van die 
nuwe tuiste, Kaap die Goeie Hoop, kon hulle nie mislei het nie want die naam het nie 
gedui op hoopgewende vooruitsigte wat die Kaap self gebied het nie. Die wat 
merkwaardige benaming sloeg op de goede hoop van zeelieden spoedig Indie te 
bereiken5 Die aantrekkingskrag kon ook nie die kompanjie se hulpskema aan 
immigrante gewees het nie want immigrasievoordele was hoofsaaklik daarop gemik 
om koloniste aan te moedig om boere, en meer bepaald akkerbouers, te word.6 Dit 
was nie bedoel om amptenare te werf nie want amptenare is vir bepaalde take dew die 
kompanjie gestuur na vestigingsplekke waar hulle nodig was. Die Kaapse 
gemeenskap het ook min gebied om opgewonde oor te raak. In 1685 het die Kaapse 
bevolking (Stellenbosch ingesluit) 1 443 koppe getel. Hierdie getal het bestaan uit 
vryburgers, kompanjies-amptenare, knegte en slawe.' Die meeste van die amptenare 
was ongetroud, tewens daar was slegs 13 gehude pare met gesinne van beskeie grootte 
- in totaal 12 seuns en 15 dogters.' 
Hierdie getalle het met die aankoms van die 
Cruywagens vyf jaar later maar stadig vermeerder. Teen 1700 het die Kaap slegs 
negende op die rangorde van VOC-vestigingsplekke gestaan.9 
Om aan die Kaap te kom vestig, was allermins 'n bemoedigende vooruitsig. In 1679 
het Hendrik Crudop, waarnemende kommandeur voor Simon van der Stel se koms, 
die Kaapse gemeenskap beskryf as 'n . . . verarmde en de genoegsaam sieltogende (dit 
wil st byna stenvende) colonie.I0 Daar is ook aan die Here XVII berig dat die aantal 
burgergesinne aan die verminder was. Dit gee die indruk dat die vrye bevolking van 
die nedersetting begin dink het dat hier vir hulle geen toekoms was nie." Baie nuwe 
aankomelinge was ontnugter en moes gedink het soos Jan Pieterzoon Coen, die groot 
vaderlander en grondlegger van die Hollandse koloniale ryk in die ooste en wat van 
161 7 gesagvoerder aldaar was, toe hy by geleentheid oor die Kaap geskrywe het: 
5 
A. Biewenga, De Kaap de Goede Hoop, een Nederlandce vestigingskolonie 1680-1730, p. 19. 
A. Biewenga, De Kaap de Goede Hoop . . ., p. 19. 
7 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 36 Verbatimkopiee, p.541. 
A. Biewenga, De Kaap de Goede Hoop ..., p. 22. 
9 
A. Biewenga, De Kaap de Goede Hoop . . ., p. 22. 
'O F. Smuts (red.), Stellenbosch drie eeue, p. 5 1. 
I I 
F. Smuts (red.), Stellenbosch drie eeue, p. 51. 
Hier behoort niemand te bm nie behalwe die wat deur nood geen 
ander keuse het nie. 
12 
Skeepvaartroetes na die Ooste en die Nederlandse 00s-lndiese handelsiyk. (Geskiedenis-atlas vir 
Suid-Afriia.) 
Die enigste ander rede wat vir die Cruywagens se soeke na 'n nuwe tuiste oonveging 
verdien, is 'n aansienlike mate van avontuurlus wat by Jan maar veral by die jongman, 
Meendert, aanwesig moes gewees het. Die stukrag van een van die drie natuurlike 
drifte wat in elke mens setel, naamlik die drang om die onbekende te verken 
(eksplorasiedrang), was seker die vemaamste rede vir die familie se verhuising. Die 
waagmoed wat hulle aan die dag gels het, was nie vreemd aan die Nederlanders van 
hulle generasie nie. Soos hulle lewensgeskiedenisse op Suid-Afrikaanse bodem 
verloop het, lyk so 'n afleiding geregverdig te wees. 
Dat so 'n verhuising vir enigeen wat dit aangepak het h spannende en neerdrukkende 
ondememing moes gewees het, is nie te betwyfel nie. Die verlies van 'n bekende 
12 
J.C. Steyn, Tuiste in eie taal: die behoud en bestaan van Afrikaans, p. 103 
tuiste en afskeid van die vaderland, die kennismaking met 'n nuwe woonplek en sy 
eiesoortige omstandighede, die inskakeling by 'n vreemde gemeenskap en die 
ontrnoeting met die inheemse nie-Westerse mense van die kontinent, moes bykans 
onbeheerbare innerlike spanninge en selfs vrese tot gevolg gehad het. Boonop was 
die oortog na die Kaap met al die gevare en selfs ontberinge wat 'n lang seereis aan die 
einde van die sewentiende eeu ingehou het, 'n benouende vooruitsig. 
Daar moet ook onthou word dat die Cruywagens Nederland onder oorlogstoestande 
verlaat het. Die oorlog van die Verbond van Augsburg (1689-1697) is dew Frankryk 
as die aggressor teen onder andere Engeland, Oostenryk en Nederland, gevoer. 
Hoewel die oorlog hoofsaaklik oor Europese sake geveg is en Nederland nie 'n 
prominente teenstander was nie, het 'n fel stryd vir koloniale oppergesag terselfdertyd 
op land en ter see gewoed.'3 Aan die Kaap is deeglik kennis geneem van die oorlog 
wat gewoed het. Op 6 Julie 1690 venvys die Politieke Raad byvoorbeeld na den 
hachelijke tijden van oorlog die wij thans beleven en ma& ook melding van 'n opdrag 
van die Heeren en Meesteren om op onse hoede te wesen.14 Die gevaar van 
seerowery en die moontlike kaping van Nederlandse skepe dew die Franse was groot. 
Die Cruywagens moes met hierdie gevare en die moontlikheid dat hulle nooit hulle 
Kaapse bestemming sou bereik nie, rekening gehou het. 
Weens stormgevaar en die teenwoordigheid van seerowers het Nederlandse 
handelskepe nooit alleen gevaar nie. Hulle was altyd deel van 'n vloot. Daar was ook 
gesette tye van die jaar wanneer vlote van Nederland na 00s-Indie vertrek het. 
Vertrektye het verband gehou met heersende winde en weersgesteldhede. Die 
Paasvloot het in April of Mei geseil, die Kermisvloot in Augustus of September en die 
Kersfeesvloot, gewoonlik die grootste, in die Europese wintermaande Desember of 
Januarie. Die eerste skof op die heenreis tussen Nederland en die Kaap het ongeveer 
vyf made geduur.'5 Met watter van die vlote Jan Cruywagen, sy vrou en seun 
Nederland verlaat het, en op watter skip hulle die reis aangepak het, is onbekend. As 
13 
C.J.H. Hayes, A political and cultural history of modern Europe, vol. I, p.304; A.E.R. Boak et al, 
(eds.), Thegrowth ofEuropean civilization, vol. 2, pp. 157, 158. 
14 
A.J. BBeseken (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 3, p. 222. 
I5 
D. Sleigh, Die Buiteposte, VOC-buiteposte onder Kaapse besmur 1652-1 795, p.1. 
55
1690 as hulle aankomsdatum aan die Kaap aanvaar word, kon hulle met die Paasvloot
van daardie jaar of die Kermis- of Kersfeesvloot van 1689uitgeseil het.
Die seereis
Jan en sy familielede moes hulle vir die lang seereis versoen het met beknopte
skeepsruimtes en hulle noodgedwonge spoedig aangepas het by die alledaagse roetine
op die skip. Die algemene inligting oor 'n seereis wat hier meegedeel word,
omstandighede wat deur elke reisiger ervaar is, is uit 'n Intemetbron en notas soos
aangedui, afkomstig. Vir verdere inligting wat gebruik is, word die bepaalde bron
tussenin wel vermeld.16
Die Nederlandse Oos-Indievaarder, die Noord Nieuwlandt, vaar Tafelbaai binne - 21 Augustus
1762. 'n Mooi voorbeeld van die tipe VOC-handelsboot waarmee die stamvader en sy gesin na die
Kaap gereis het. (William Fehr-versameling.)
Aan boord van die VOC se handelskepe was daar met die heenreis na die Ooste
gemiddeld 206 persone aan boord en met die terugreis 109. Daar is twee verklarings
vir die getalleverskil: 'n groot aantal van die kompanjiesdienaars is op see of in die
Ooste oorlede, en 'n ander deel het verkies om hulle permanent oorsee te vestig.
16Internet, http://voc-kenniscentrum.nl, 9 April 2002.
- ---- ---
Die opvarendes het hoofsaaklik bestaan uit seeliede (60%) en milit6re personeel 
(30%). Verder was daar ambagslui en passasiers, soos in hierdie geval die 
Cmywagens en seker nog 'n aantal ander. Die seeliede se werk het begin sodra die 
skepe na die oopsee begin beweeg het. Hoewel die soldate en ambagslui gewerf was 
vir take in die oorsese vestigingsplekke het hulle die seelui gehelp met wagdiens en 
reparasies. Jan en sy seun het seker gehelp met wagdiens. Of hy as meulenaar veel 
kon help met skeepsreparasies is te betwyfel. Tenvyl die offisiere en passasiers 
beskik het oor aparte kwartiere, het die bemanning hulle ingerig in die ruim van die 
skip voor die groot mas. Vir die laer range was die leefomstandighede baie swaar. In 
die donker, swakverligte en sleg geventileerde, beperkte ruim het die hangmatte met 'n 
matras, kussing en deken dig teen mekaar gehang. Vars lug het deur die geskutpoorte 
en hike na binne gekom maar met slegte weer is dik openinge gesluit. Die 
omstandighede was bevorderlik vir die uitbreek van allerlei siektes soos skeurbuik, 
malaria, beriberi, verkoues en longontsteking. Oor die oorsprong van die meeste 
siektes het daar in die tyd van die VOC min kennis bestaan. Skeurbuik is veroorsaak 
deur 'n gebrek aan vars groente en vmgte. Verlarnming van ledemate en ontsteking 
van die tandvleis was die bekendste simptome. Beriberi was die gevolg van 'n 
eentonige rysdieet. Verkoues en longsiektes was die gevolg van skerp 
klimaatswisselinge: in Europa koue en reen en in die trope baie warm dae afgewissel 
dew koue nagte. Nie minder emstig nie was tifus wat soms uitgebreek het en versprei 
is deur menslike uitwerpsel en luise. 
Die voedsel aan boord was oor die algemeen eentonig en arm aan vitamines. Die 
voedselvoorraad het vinnig bederf omdat produkte van swak kwaliteit aangekoop is 
en die bewaringsomstandighede in die warm en bedompige mim bederf bespoedig 
het. Drinkwater was 'n groot probleem omdat die gehalte daarvan vinnig afgeneem 
het. 
Die bemanning en meevarendes is in eetgroepe, "bakke" genoem, ingedeel. 
Gewoonlik het lede van so 'n groep vir die duur van die reis byeen gebly en 
gesamentlik wat voorgesit is, geeet. Daar kan aanvaar word dat die Cmywagens saam 
met ander amptenare wat 'n bestemming in een of ander koloniale gebied gehad het, 
by een bak ingedeel was. Aan boord is daar drie maaltye genuttig. Die ontbyt was 
net na die oggendgebed, omstreeks agtuur, en het hoofsaaklik bestaan uit gort gemeng 
met pruimedante of rosyntjies en aangewl met water, bier of wyn. Vir die 
middagmaal het opvarendes teen twaalfuur aangesit vir gekookte ertjies of boontjies 
met 'n sous van botter of vet. Hierdie dis is vier keer per week aangevul met stokvis, 
twee dae met spek en een dag met gepekelde beesvleis. In die aand het die maaltyd 
bestaan uit die reste van die middagmaal met die toevoeging van brood en bier. 
Lewende hoenders, varke of skape waarvan 'n aantal meegeneem is, is af en toe geslag 
en as vars vleis voorgesit. Die aandgebed was teen vyfuur die middag en tussen ses 
en ag saans was daar tyd vir joligheid en ontspanning as alles rustig verloop bet." 
Daar is toneelstukke opgevoer, musiek gemaak, gesing en gedans en skaak en 
dambord gespeel. Kaarten en dobbelen waren nadrukkelijk verboden en word bestrafr 
met een geldboete. Hierdie en ander voorskrifte was neergele in die artikelbrief wat 
elke vier tot ses weke voorgelees is. Daar was ook streng reels vir rook aan boord en 
ligter vergrype soos vloek, swak onderhoud van wapens en weggooi van kos, is met 'n 
geldboete gestraf. Oor ligter oortredings het die skeepsraad, d.w.s. die skipper en 
ander hoe kompanjiesamptenare aan boord, uitspraak gegee. Ingeval van ernstige 
misstappe was sake in die hande van die brede raad wat uit die skeepsowerhede van 
die hele vloot bestaan het.18 
Voorgaande kort beskrywing vertel egter nie die volle verhaal nie omdat geen 
melding van ongevalle gemaak word nie. So vestig byvoorbeeld die Joernaal of 
Dagregister van die siketroster op't schip Amazona voor gevallen in den jare onses 
Heren 1709 ('n enkel vel am weerskante beskrywe) die aandag op h ander 
werklikheid: die lot van die minder-gelukkiges wat nie hulle bestemming bereik het 
nie. Teenoor 2 Januarie 1709 staan aangeteken, Pieter Rinkel, soldaat in den Here 
ontslapen. By 20 Julie, Jan Horn wat omtrent nege uur die mare oorlede is en des 
avonds re 4uren over bort geset. Gewoonlik is die lyk in seil toegedraai en na 'n kort 
godsdiensoefening oor boord gelaat. Op 24 September 1709 is twee seeliede dood in 
aksie teen seerowers en op 7 Oktober het een gesterf weens wonde wat opgedoen is in 
17 
J.L.M. Franken, "'n Kaapse huishoue in die 18de eeu uit Von Dessin se brietboek en memoriaal", 
Argiefjaarboek vir Suid-Afrikaans geskiedenis, jg. 3, 1940 deel 1, p. 4. 
18 
Internet, http:l/voc-kenniscentrum.nV, 9 April 2002. 
die voorafgaande botsing. Daar is ook 'n verwysing dat h opvarende in die hospitaal 
in Kaapstad oorlede is.I9 Indien in ag geneem word dat hierdie register melding ma& 
van enkele seelui wat oorlede is, vergelyk dit goed met gevalle waar byna die hele 
bemanning van skepe omgekom het. 
Oor die Cruywagens se reis is niks bekend nie behalwe dat dit geval het binne die 
algemene belewing van skeepsreise van daardie dae, miskien ook die meemaak van 
die oorboordsetting van afgestonvenes. Ook oor hulle eerste indrukke van hul nuwe 
tuiste is daar geen inligting nie. Daar kan egter nie twyfel bestaan nie dat wat hulle 
deurleef het, vanaf die besluit om te verhuis tot met hulle aankoms aan die Kaap, 'n 
heel spannende en traumatiese lewenservaring moes gewees het. Daar kan aanvaar 
word dat Jan en sy familie, synde 'n amptenaar, dew die kompanjie van huisvesting 
voorsien is: en vir 'n meulenaar seker heel beskeie. 
Die Kasteel de Goede Hoop. (Historiese Monumente van Suid-Aj?ika.) 
Van die stamvader is die volgende baie interessante feit vermeldenswaardig: 
Die Cruywagens was in Holland a1 'n gesiene familie en een van die 
min geslagte waarvan die stamvader by sy aankoms hier a1 'n 
familiewapen gehad het.20 
l9 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MIS 69, Diverse dokumente, 1709, p. 335 
20 
Dr. C. Pama, "Dr. T.E. Danges se stamvaders", Die Huisgenoot, 2 Febmarie 1968. In Pama se Die 
groot Afrikaanse familienaamboek is daar op die bladsy voor p. 33 h afdmk van die Cmywagen-wapen 
hier ter sprake - sien nr. 335. 
Hoewel die heraldiek en familiewapens, oorspronklik 'n simbool was van die aansien 
en status van leidende en vername stande in die samelewing het dit met verloop van 
tyd oor steeds groter wordende lae van die bevolking, ook na ondertoe uitgebrei. Dit 
is onder meer om 'n heel praktiese rede gedoen. 
Dit was noodsaaklik om te kon seel. h See1 wat in lak of was afgedruk 
kon word, het die betekenis gehad wat h handtekening in ons due het. 
Op die seel moes iets staan, en omdat die adel met heraldiese wapens 
geseel het, het die burgery gou dieselfde gedoen ... Van h 
aristokratiese stand-simbool het die heraldiek amper h volksgebruik 
geword. 21 
Lakafdruk (effe beskadig) van die familiewapen van Jan Cruywagen, die stamvader in die Bell 
Kqnauw-versameling h Wiel is prominent bo die helm en h halwe wiel in die onderste helfte 
van die skild. In die boonste helfte van die skild, bokant die halwe wiel is n gekroonde slang (nie 
sigbaar in die beskadigde deel). (Die groot Afrikaanse familie-naamboek.) 
Jan se familiewapen mag daarop dui dat hy ver terug in die geskiedenis adellike 
familiebande kon gehad het, of dit kon ontstaan het uit die voorgenoemde behoefte 
om te kon seel. In die sewentiende eeuse samelewing am die Kaap het die besit van 
*' C. Pama, Die groot Afrikaansefamilienaamboek, p. 25. 
'n familiewapen miskien gedui op familie- en volkstrots, want in wapentrots het die 
republikeinse Hollanders nie by die Middeleeuse wapenbesitters agtergestaan nie. Dit 
is bekend dat in Nederland daar 'n besondere liefde vir familiewapens bestaan het, 'n 
liefde wat ook by Kompanjies-dienare tot uiting gekom het. Die hele 00s-Indiese 
Kompanjie was taamlik heraldiekbe~us.~' Die besit van 'n familiewapen het egter 
geen sosiale waarde gehad of verhewendheid van stand aangedui nie. 
Die Kaapse samelewing as geheel het nooit die streng maatskaplike standverskille wat 
in die Nederlandse besittings in 00s-Indie, die Britse kolonies en Amerika voorgekom 
het, geken nie. De Wet verklaar byvoorbeeld: 
Sosiale omgang was hoofsaaklik beperk tot lede van dieselfde 
maatskaplike groep ... Die vrouem het ook h bedrywige onderlinge 
sosiale verkeer gehad23 
Dat daar we1 'n statusbesef in die Kaapse samelewing teenwoordig was, word later 
kortliks behandel. 
Regeertyd van Simon van der Stel 
Die Cruywagengesin het aan die Kaap geland tydens die regeertyd van Simon van der 
Stel wat van 1679 tot 1699 geduur het. Van der Stel het aan die begin die 
opperhoofskap am die Kaap as kommandeur beklee, maar hy is op 14 Desember 1690 
bevorder tot goewerneur. Van toe af het alle gesagvoerders aan die Kaap die titel 
goewerneur gedra. Dat Simon van der Stel 'n bekwame en ywerige gesagvoerder was, 
val nie te betwyfel nie. H.A. van Reede, wat die Kaap in 1685 as kornrnissaris- 
generaal besoek het, het Van der Stel groot lof toegeswaai in 'n verslag aan die 
bewindhebbers in Nederland. Onder datum 14 Mei 1685 het hy geskrywe Van der 
Stel is een eerlijke man en getrou dienaar van die Kompanjie en hy besit so veel 
bekwaamhede dat hy die commandement, (met ander woorde die Kaapse nedersetting) 
voordelig bestuur. Hy is arbeytsaam en eergierig om goed te doen, hy het uitgebreide 
kennis oor die landbou, qualiteite ... die niet altijd in eenpersoon gevonden ~erden.~~ 
22 
C. Pama, Die groot Afrikaansefamilienaamboek, p. 25. 
23 
G.C. de Wet, Die vryliede en vryswartes in die Kaapse nedersetting, 1657-1707, p. 11 8. 
24 Kaapse Argietbewaqlek, Kaapstad, VC 36, VehatimkopieE, pp. 303,304. 
Dat Simon van der Stel eerlik was en die voorskrifte van die Here XVII nougeset 
uitgevoer het, blyk uit 'n geleentheid toe 'n Franse oorlogskip die Kaap aangedoen het. 
Die goewemeur het die kaptein en van sy offisiere ontvang op 19 Mei 1688. (Die 
tolkwerk is deur Grevenbroek, die sekretaris van die Politieke Raad, behartig.) Uit 
erkentlikheid vir die vriendelike ontvangs wat Franse burgers aan die Kaap te beurt 
geval het, het die kaptein 'n toekenning aan die goewemeur gemaak wat bestaan het 
uit 'n goue medaljon met die beeltenis van die Franse koning daarop aan 'n blou lint en 
goue ketting. Die goewemeur het die verering aanvaar met die verstandhouding dat 
die Here XVII met die eerste retoewloot daarvan in kennis gestel sou word. Indien 
hulle dit goedgevind het, sou die geskenk nie na die vaderland gestuur word nie, maar 
ter bewaaring van den Ed. Hr. Commandeur gelaaten ~orden.~' Dit val op dat 
hierdie vorm van erkenning van goeie verhoudings tussen regerings, of ter verering 
van persone wat presteer het, reeds baie lank in gebruik is. Interessant dat die 
toekenning aan Van der Stel aan die Here XVII verklaar moes word en toestemming 
verkry moes word dat die ontvanger dit kon behou. Dit is waarskynlik gedoen sodat 
welwillendheidshandelinge nie tot persoonlike voordele of selfs omkopery aanleiding 
kon gee nie. 
Toe Simon van der Stel op 12 Oktober 1679 deur die waarnemende gesaghebber aan 
die Kaap, Hendrik Crudop verwelkom is, het die amptenare en vryburgers met hul 
vroue, kinders, slawe en knegte 767 siele gete1.26 Hiewan was slegs 22 by die 
landbou betrokke. Die nedersetting het toe bestaan uit 'n aantal plasies aan die voet 
van Tafelberg, die kompanjiesposte by Saldanhabaai, Hottentots-Holland en 
Tygerberg en 'n paar verspreide opstalle van boere wat in die binneland op 'n tydelike 
basis gevestig was2' 
Op 'n reis om die Kompanjie se buitepos te Hottentots-Holland te inspekteer, het Van 
der Stel met 'n omweg na die Kaap teruggekeer en aan die Eersterivier 'n omgewing 
aangetref wat 'n besondere indruk op hom gemaak het. Met sy terugkoms in Kaapstad 
25 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C 20, Politieke Raad, (1688-1691) pp. 3,4. 
26 C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, p. 41. 
" A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 90. 
het hy bekend gemaak dat boere in die nuutgevonde streek, wat hy Stellenbosch 
genoem het, plase kon kry. Voor die einde van 1679 het die eerste boer hom a1 in 
Stellenbosch gevestig.28 Agt jaar later in 1687, het die goewemeur 'n aantal 
vryburgers wat nog nie plase gehad het nie, am die Bergrivier aan grond gehelp. 
Hierdie nedersetting het hy Drakenstein genoem. Met hierdie uitbreiding na die 
binneland het die goewerneur geglo dat hy die akkerbou aansienlik sou bevorder en 
die produksie sou ~erhoo~.'~ 
Immigrasie en akkulturasie 
Die jare tussen die stigting van die nedersetting en die tyd toe Simon van der Stel 
irnrnigrasie ywerig nagestrewe het, was 'n periode van geringe direkte immigrasie. 
Slegs 22 mans en 23 vroue en kinders het na die Kaap verhuis. Van der Stel het 
immigrasie op verskeie maniere bevorder en sy pogings was suksesvol want 
gedurende die tydperk 1680-1699 het 200 persone, dit wil se ongeveer een derde van 
die totale aantal immigrante na die Kaap ~erhuis.~' Dit was ook 'n periode van 
beperkte vrywording want slegs 43 vrybriewe is aan kompanjie-amptenare toegeken. 
Di6 geringe getal immigrante en stadige vrywording was nie bevorderlik vir die 
vestiging van 'n permanente bloeiende nedersetting nie. Selfs uit die oog van die 
kompanjie was die Kaapse nedersetting 'n mislukking. Die taak het nou op die 
skouers van Simon van der Stel gems om meer bevredigende toestande vir die jong 
stigting te skep sodat dit kon voldoen aan sommige van die verwagtinge wat 
aanvanklik daarvoor gekoester is3' 
Die teenkanting teen immigrante en kolonisasie moet eintlik by die Here XVII gesoek 
word. Hierdie here het die Kaap slegs as 'n verversingspos gesien en was van oordeel 
dat daar nie 'n beduidende toekoms vir nuwe vestigers was nie. Daar het in 1685 egter 
'n verandering in die houding van die bewindhebbers gekom omdat 'n groter wordende 
28 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afriko, deel 1, p. 90. 
29 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 90. 
30 
J.E. Lourens, lmmigrasie aan die Kaap gedurende die bewind van die Hollandse 00s-Indiese 
kompanjie, (D.Phil.-proefskrif, Universiteit van Stellenbosch, 1954), p. 239. 
31 
J.E. Lourens, Immigrasie aan die Kaap ..., p. 92. 
- 
h Tipiese grondbrief van h Hugenoot-plaas. 
Goewerneur Simon van der Stel en De Grevenbroek, 
sekretaris van die Politieke Raad, se handtekeninge 
is duidelik leesbaar. (Die Hueenote van Suid- 
" 
Afrika.) 
1 
stroorn Franse vlugtelinge in Nederland aangekom het. Op 3 Oktober 1685 het die 
Here XVII besluit om ter bevordering van die landbou en tot verligting van die 
garnisoen 'n aantal irnmigrante na die Kaap te stuur. Vir Suid-Afrika is dit van belang 
dat daar besluit is dat ook Franse Gereformeerdes onder diegene kon wees wat na die 
Kaap gestuur sou word. Wynbouers en distilleerders van brandewyn kon uit die 
geledere van die Franse gewerf word en dit kon die wingerdbedryf aan die Kaap 
aansienlik bevorder het. Die reaksie van Franse kant was swak en die kompanjie het 
self nie veel gedoen om sy eie besluit ten uitvoer te bring r~ie.~' 
Hoewel immigrasie traag verloop het en die getal nuwe aankomelinge geen 
beduidende indruk gemaak het nie, was daar onder hulle mense van besondere 
gehalte. Een van hulle was die Nederlander, Johannes Guilelmus Grevenbroek (soms 
ook De Grevenbroek). Hy was deeglik in die klassieke geskool en is kort na sy 
aankoms in 1684 as sekretaris van die Politieke Raad aangestel. Behalwe vir 'n kort 
onderbreking toe hy die Oosterse handelsryk besoek het, is hy met sy terugkeer weer 
as sekretaris aangestel. Hy het 'n breedvoerige verslag oor die Khoi-Khoin in Latyn 
opgestel, 'n merkwaardige geskrif wat getuig het van sy beheersing van Latyn en die 
letterkunde in die taal. Die dokument het ook inligting bevat oor toestande van die 
nedersetting, oor die vryburgers, oor wie se gebrek aan arbeidsaamheid hy hom skerp 
uitgelaat het, en "dom" predikante. Hy was 'n vrygesel wat horn later op die plaas 
Welgemoed (in gevalle ook Welmoed) in Stellenbosch gevestig het waar hy 
omstreeks 1725 oorlede is.33 
Die gesegde dat een swaeltjie nie somer maak nie, bly waar maar dat die 
teenwoordigheid van 'n groot gees soos Grevenbroek in 'n klein gemeenskap 'n 
opheffende en rigtinggewende invloed moes gehad het, is nie te betwyfel nie. Later 
word na nog persone van dik statuur en hulle beskawingsinvloed venvys. 
Kort na die besluit van die Here XVII van 3 Oktober 1685 is die Edik van Nantes, wat 
in Frankryk aan die Hugenote en hulle gereformeerde godsdiens bestaansreg gegun 
het op 22 Oktober 1685 herroep. Die stroom Franse vlugtelinge na Nederland het 
aansienlik toegeneem en dit het die bewindhebbers se houding oor kolonisasie 
verander. Die Here XVII het hulle besluit van Oktober 1685 weereens bekragtig en 
32 
P. Coertzen, Die Hugenote van Suid-Afika 1688-1988, p. 68. 
j3 L. Fouche (red.), Het dagboek van Adam Tus - 1705-1706, p. 63, voetnoot 70; sien ook Sleigh se 
Eilande hoofstuk sewe pp. 686-756, wat aan De Grevenbroek gewy is. 
daaraan toegevoeg dat nie alleen Franse vlugtelinge nie maar ook Piedmontese 
vlugtelinge as nuwe vestigers oonveeg sou Daar is 'n verskil gemaak tussen 
Franse vlugtelinge en die Piedmontese. Oral in Frankryk was dam klein groepies 
toegewyde Hewormers. Laasgenoemdes het hulle oorsprong te danke aan 'n groep 
wat bekend was as die Waldense wat reeds vanaf die vierde eeu daarvoor bekend was 
dat hulle die Christelike evangelie suiwer bewaar en vanwee hulle vaste oortuiginge 
in stryd met die Rooms-Katolieke leer gekom het. Die Waldense het hoofsaaklik 
gewoon in Piedmont, 'n gebied tans in Noordwes-Italie en vandaar die naam 
Piedmontese waarby hulle later bekend was." 
Die getal Franse vlugtelinge wat in 1688 met verskillende skepe na die Kaap gekom 
het, word op 151 gestel. Hierdie nuwe aankomelinge is verspreid laat woon as 
bewuste beleid om hulle met die reeds gevestigde inwoners te laat assimileer. In 
opvolgende jare het nog vlugtelinge hulle aan die Kaap kom vestig maar die 
irnmigrasiepoging was teen 1689 eintlik afgeloop. In Julie 1699 is die VOC gevra om 
nie meer Franse na die Kaap te stuur nie.36 
Die Franse vlugtelinge is hoofsaaklik in Stellenbosch en Drakenstein gevestig. Teen 
1692 was daar omtrent 201 Franse aan die Kaap wat toe 23,48 % van die bevolking 
uitgemaak het. 
In Suid-Afrika is daar aanvanklik nie van die Franse as Hugenote 
gepraat nie. Benaminge wat we1 in historiese dokumente gevind word, 
is "Fransche vlugtelingen", "de Uytgeweecken Pietmontoissen" ..., "de 
fransche gereformeerde vluchtelingen" ... en "de fransche 
Coloniers". ' 
Daar was spoedig spanning tussen die Hugenote en die Kaapse owerheid wat op 
botsings uitgeloop het. Die eerste botsing het gegaan om die handhawing van hul eie 
identiteit tenvyl die tweede konfrontasie vanaf vroeg in die 18e eeu was met Willem 
A van der Stel. Hierin het hulle egter nie alleen opgetree nie en was daar 
34 
P. Coertzen, Die Hugenote van Suid-Afrika ..., pp. 68, 69. 
35 
P. Coertzen, Die Hugenote van Suid-Afrika ..., p. I I. 
36 
P. Coertzen, Die Hugenote van Suid-Afrika ..., pp. 81, 82. 
37 
P. Coertzen, "Die Franse gereformeerde vlugtelinge", G. Hofmey (hooked.), NG. Kerk 350. 
Eenhonderd bakens in die geskiedenis van die Nederduilse Gereformeerde Kerk 1652-2002, p. 54 
samewerking tussen die onderskeie inwonergroepe. Waar Simon van der Stel hom by 
geleenthede skerp uitgelaat het teenoor die Hugenote is daar, veral weens hulle 
weerstand teen Willem van der Stel, ook vleiende opmerkings oor hulle gemaak. So 
praat Adam Tas van hulle trou en patriotisme en noem hulle onze Franse broeders. 
Die gesamentlike verset teen tirannie het 'n nuwe eenheid onder die vryburgers tot 
gevolg gehad.38 
Daar was ook 'n ander omstandigheid wat die Here XVII gedwing het om hulle 
houding teenoor immigrasie te wysig. Gedurende ongeveer die laaste kwart van die 
sewentiende eeu was Nederland byna voortdurend met Engeland en Frankryk in 
oorlog gewikkel. Die moontlikheid dat die Kaap aangeval kon word, was nie 
uitgesluit nie. Daarom was dit nodig om die verdediging van hierdie mees strategiese 
punt op die Indiese handelsroete betekenisvol op te hap. Die garnisoen is onder 
andere aansienlik versterk met gevolglike ekstra uitgawes - iets wat vir die 
bewindhebbers nie welkom was nie. Om uitgawes te verminder en 'n besparing mee 
te bring, het die opvatting ontstaan dat die vermeerdering van die burgerlike 
bevolking, wat almal dienspligtig was, die vermindering van die garnisoen moontlik 
sou maal~.~~ 
Opvallend was die groot aantal Duitsers wat as amptenare van die kompanjie na die 
Kaap gekom het, teenoor die geringer getal Nederlanders. Die rede hiemoor was die 
florerende ekonomiese toestand in Nederland en die kleiner Nederlandse bevolking 
wat nie a1 die mannekrag vir die seevaart en die reusagtige oorsese 
handelsonderneming kon voorsien nie. Duitsland daarteenoor het na die venvoesting 
van die Dertigjarige Oorlog (1618-1648) min gunstige bestaansvooruitsigte aan sy 
redelik groot bevolking gebied en baie het 'n heenkome in die welvarende Nederland 
gaan soek. Wat minder bekend is, is dat die VOC selfs werwingsagente in Hamburg 
en Bremen gehad het. In Hamburg is 'n wenvingsbrosjure met die titel 'Trots der 
Armen' uitgegee in 'n poging om koloniste na die Kaap te l~k.~' Dit is bekend dat die 
'' P. Coertzen, Die Hugenote van Suid-Afika ..., pp. 95, 97. 
39 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afika, deel I, pp. 86, 87. 
40 K. Schoeman, h Duitser aan die Kaap, 1724-1 765, tans nog ongepubliseerde manuskrip, p. 40. (Met 
vergunning van Protea Boekhuis, Pretoria). 
hoe sterftesyfer onder kompanjie geemplojeerders vir die VOC probleme geskep het. 
Die groot lewensverlies het nie slegs Nederlanders afgemaai nie. Groot getalle mense 
in diens van die kompanjie was van Noord-Europa afkomstig en het vir lande in 
daardie streek 'n emstige demografiese verlies beteken. Die Nederlandse bydrae tot 
die Afrikaner se samestelling was in 1807 persentasiegewys weinig meer as die 
Duitse, naamlik 36,8% teenoor 35% ~nderskeidelik.~' 
Etlike van hierdie Duitsers was mense van hoe &oms met 'n goeie akademiese 
agtergrond. Net om 'n lewensbestaan te bekom, het baie Duitsers as soldate tot die 
kompanjie se diens toegetree maar het hulle later as vryburgers aan die Kaap 
gevestig.42 'n Opmerklike verskynsel is dat die Duitse volkselement aan die Kaap 
spoedig ver-Hollands het; anders as die Franse Hugenote wat lank gestry het om die 
eie taal en volkskarakter te behou. 'n Voorbeeld van Duitse assimilasie met die 
Hollandse kultuur en bestaanswyse is die gebore edelman Joachim Nickolaus von 
Dessin wat op 9 Maart 1727 as soldaat in Tafelbaai aan wal gestap het. Hy kry kort 
daarna 'n aanstelling in die Sekretaiye van Justisie en eenmaal verlos uit die slawerny 
van sodatediens vorder hy tot onderkoopman. Hy is drie jaar na sy aankoms met 
Christina Ehlers, h Franse afstammeling wat in 1688 hier aangekom het, getroud. 
Franken merk op: 
Binne vyf jaar het die adellike Koninklik-Pruisiese Kamerjonker hom 
geheel aangepas by sy nuwe omgewing ... ook war tau1 behef ... Ook 
het hy sy nasionale volksbewussyn ingeboet deur met 'n Afiikaanse 
meisie te trou en opgegaan in h~arfamilie.~~ 
Die maklike assimilasie van die Duitsers word daaraan gewyt dat daar oonvegend 
mans na die Kaap gekom het wat later getrou het met Afrikaans-Hollandssprekendes. 
Gedurende die agtiende eeu, toe daar meer Duitsers as Hollanders na die Kaap gekom 
" J.A. Heese, "Die herkoms van die Afi'ikane~olk", P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner en sy 
kultuur, deel 1, p. 52; J.E. Lourens, lmmigrasie am die Kaap ..., p. 240; Van der Walt e.a. (reds.), 
Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, pp. 87, 88. 
42 
J.L.M. Franken, "h Kaapse huishoue in die 18e een uit Vou Dessin se briefboek en memorial", 
Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 3, 1940, deel 1, p.3. 
43 
J.L.M. Franken, "h Kaapse huishoue in die 18e eeu ...," p.5; sien ook W. Tyrell-Glynn, "Joachim 
Nickolaus Von Dessin", W.J. de Kock (hoofred.), Suid-Afrikaanse Biografiese woordeboek, deel 1, pp. 
889,890. 
het, het dit nie die Hollandse karakter aangetas nie. Die taalvenvantskap tussen Duits 
en Hollands het die inburgering ook vergemaklik. Hoewel sommige Duitsers uit 
gebiede gekom het wat staatkundig Duits was, was die taal na aan Hollands. Boonop 
was die Nederlandse kultuur in die sewentiende eeu toonaangewend en die taal van 
die beleidmakers, regeerders en werkgewers was Hollands. Dit was die taal van 'n 
volk wat aansien gehad het tenvyl die Duitsers afkomstig was uit 'n verarmde land wat 
geteister was dew oorlog. Die Duitsers het min omgang met mekaar gehad en daar 
was nie 'n begeerte om as aparte kultuurgroep te bly voortbestaan nie. In die beginjare 
het baie Duitsers wat in diens van die Kompanjie getree het hulle voorname 
verhollands en soms ook hulle vanne verander. Dit was onder andere vir bevordering 
voordelig gewees om as Hollander te kon de~r~aan.~~ 
Jan word vryburger 
Jan Cruywagen het na die Kaap gekom as meulenaar in diens van die 00s-Indiese 
Kompanjie, hy was dus nie 'n "vry-immigrant" nie. Hy het egter slegs vir 'n baie kort 
tydjie vir die kompanjie gewerk, die diens verlaat en vryburger geword. In 'n 
dokurnent gedateer 2 Augustus 171 1, gerig aan Louis van Assenburg, die Kaapse 
goewerneur, meld Jan dat hy reeds vir omtrent 19 jaar 'n vryburger aan die Kaap was. 
Dit beteken dat hy teen ongeveer 1691-1692 uit kompanjiesdiens moes getree het.45 
'n Verdere aanduiding dat Jan Cruywagen nie lank aan die Kaap as meulenaar in diens 
van die kompanjie werksaam was nie, word gevind in G.C. de Wet se Die Vryliede en 
Vtyswartes in die Kaapse nedersetting 1657-1707. Daarin word venvys na 
verskillende beroepe, bedrywe en dienste en die persone wat daarby betrokke was se 
name is aangeteken. Onder die hoof "meulenaar" word uie van Jan Cruywagen 
melding gemaak nie, tenvyl ander persone wat tussen 1691 en 1707 meulenaars was, 
we1 genoem Die afwesigheid van Jan se naam kan daarop dui dat hy s6 kort 
in die bedryf gestaan het dat diegene wat destyds oor die sake boek gehou het nie eens 
44 J.G. Steyn, Tuiste in eie taal: Die behouden bestaan van Afrikaans, p. 113. 
4s 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, pp. 297-301 
46 
G.C. de Wet, Die vryliede en viyswartes ..., pp. 86-88. 
van hom bewus was nie, of hom nie werklik as 'n deelhebber aan die bedryf beskou 
het nie en dus sy naam verswyg het. 
Jan Cruywagen is reeds in 1691 onder die vooraanstaande burgers in die klein Kaapse 
gemeenskap gereken.47 Die oonvig van getuienis bevestig egter dat hy in 1692 nog 
we1 meulenaar was soos later sal b~~k.~' Daar kan egter met sekerheid aanvaar word 
dat hy gedurende die loop van daardie jaar 'n vrylied geword het. 
'n Ondersoek wat gedoen is na hoeveel manlike vryliede wat tussen 1657 en 1707 aan 
die Kaap gewoon het h nageslag agtergelaat het, bevestig ook dat Jan Cruywagen h 
vryburger geword het. Daar is bevind dat van die 1 043 vryburgers van wie dit 
onbekend is wat van hulle geword het, net 195 (18,7%) 'n nageslag gehad het. 
Waarskynlik is die meeste van hulle in die Kaapse nedersetting oorlede maar in baie 
gevalle ontbreek die dokurnentere bewyse om dit te staaf. In hulle geledere is iz 
aantal bekende Afrikaanse starnvaders ... soos Jan Meyndertsz ~ruywa~en.~~ 
Die aankoms van skepe 
Nadat Jan Cmywagen uit die diens van die kompanjie getree en 'n vryburger geword 
het, het hy op verskillende maniere 'n lewensbestaan gemaak. Hy het as houer van 'n 
deel van die wynpag 'n taveme of taphuis bedryf en huisvesting aan besoekers 
verskaf.'' Daar moet in gedagte gehou word dat met elke vloot wat na die Ooste 
gevaar het en met elke retoervloot op pad terug na Nederland, daar op gesette tye 
groot getalle seeliede met geld in hulle sakke aan die Kaap vertoef het. Gedurende 
die tien tot veertien dae wat hulle op land deurgebring het, was die Kaapse herberge, 
tavemes en taphuise 'n welkome uitkoms, weg van die beknopte ruimtes op 
volgelaaide skepe en verlos van die eentonige en ongesonde proviand wat die lewe 
van groot getalle van hulle makkers as gevolg van skeurbuik en vele ander 
47 G.M. Theal, Chronicles of Cape commanders ..., p. 300. 
48 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, p. 376 & p. 380. 
49 
G.C. de Wet, Die viyliede en vryswarfes ..., p. 203. 
50 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, p. 3 11. 
ongesteldhede geeis het.5' Vera1 die koms van die retoewloot uit Indie was jaarliks 'n 
groot gebeurtenis vir die Kaapse nedersetters. Die skepe het nie net benodigdhede uit 
00s-Indie am boord gehad nie maar die inwoners van Kaapstad het reisigers en 
skeepslui wat teen goeie betaling huisvesting gesoek het, met graagte verwelk~m.~~ 
Die stadjie aan die voet van Tafelberg was een groot herberg. Die 
ekonomiese welvaart van die inwoners daarvan het afgehang van die 
komende en gaande gaste.53 
Die taphuise am die Kaap het ook as herberge en losiesplekke gedien en so te s6 a1 
die burgers het 'n bestaan gemaak deur seeliede 
van de schepen en vlooten, daar te anker komende, in hunne huizen ... 
te herbergemS4 
Die aansienlikes, dit wil d belangriker persone en van ho& rang, het drie etes per dag 
gekry en die gemeene lieden slegs een maaltyd.5s 
Die vreugde en opgewondenheid onder die Kaapse mense wanneer skepe wat in 
aantog was vanaf die uitkykpunte gewaar is en kanonskote die nuus uitgebulder het, is 
baie realisties soos volg verbeeld: 
Dan het almal gejuig en rondgehardloop - Hollander, Hottentot, slaaf 
en kneg. Elke asem op die skepe her gekom om te eet en te drink, te 
koop en te verkoop. Dit was lewe, dit was vrolikheid, nuus, familie en 
vriende. Dit was elke taphuis se oestyd, want daar was duisende dors 
matrose oppad.56 
Daar het egter ook vir 'n wyle 'n somber skadu oor die opgewondenheid en 
verwagtinge gehang. Die plesierigheid was oor die opvarendes wat nog gelewe het, 
51 
R. Elphick & H. Giliomee (eds.), Shaping ofSouth African socieg, p. 17; sien ook A.J. BBeseken, 
"Die Nederlandse kommissarisse en die 18de eeuse samelewing aan die Kaap". Argief-jaarboek vir 
Suid-Afrikaans geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 17; D Matthee, Pieternella van die Kaap: historiese roman 
oor Pieternella en Eva-Krotoa, pp. 37,38. 
52 A.J. Baeseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...", p. 13. 
53 
J.L.M. Franken, "+I Kaapse huishoue in die 18e eeu ...", Argief-jaarboek vir Suid-A@ikaanse 
geskiedenis, jg. 3, 1940, deel 1, p. 19. 
54 
Francois Valentijn, Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope met den zaaken daar toe 
behoorende, Van Riebeeck Vereniging, deel 1,2e reeks, p. 204. 
55 
Francois Valentijn, Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope ... , pp. 204-206. 
56 
D. Matthee, Pieternella van die Kaap . . ., p. 37. 
die dooies was klaar oor boord gegooi en die half-dooies, stenvendes en emstige 
siekes wat aan land gebring is, was 'n droewige gesig. Die chirurgyn van elke skip het 
besluit watter siekes op die skip kon bly en waiter aan wal gebring moes word. 
Laasgenoemdes is met toue van die skepe laat sak en met roeibote na die kaai gebring. 
Hulle word nu die siekehuis in slaapmatte of stukke seil gedra, nes 
halfdooie robbe. Uitgeteer. Monde oop, tande toegeswel van blou 
tandvleis. Die meeste tande klaar uitgeval. Skeurbuik - die bloedskyt. 
Kan nie roer nie, Eaeun net, alles seer.57 
Die treurige gesig het 'n weemoedskadu oor die bonte mengelmoes toeskouers laat 
toesak . . . nie vir lank nie, want die lewe gaan voort en die oorlewendes het gewag vir 
kos en drank en jolyt en dit was in die tavemes en herberge beskikbaar ... ook die 
deure van Jan Cmywagen se tappery het oopgestaan! 
Die Kaapse drank en gasvryheidsbedryf 
Voor Jan se betrokkenheid in die drankhandel, en meer bepaald in wynvoorsiening, 
aandag kry, moet gelet word op die gebruik van wyn en hoe die handel in di6 
kommoditeit daar uitgesien het en hoe dit in die praktyk bedryf is. 
Naas die sosiale gebruik van wyn het dit 'n belangrike rol in die seevaart gespeel: 
In die vroee due van seilskepe was die voorsiening van water op lung 
seereise, een van die grootste probleme vir skeepslui. Die water het 
bederf en siektes van allerlei aard was die onvermydelike gevolg. 
Onder die' omstandighede her wyn met h lae persentasie alkohol 'n 
uiters belangrike rol as plaasvervanger van water gespeel.58 
Jan van Riebeeck het met die stigting van die verversingspos geen formele instruksies 
in verband met die voorsiening van wyn aan die verbygaande skepe gekry nie. Dit is 
egter bekend dat die direkteure van die kompanjie ge'interesseerd was in die 
voorsiening van vars wyn aan hulle skepe en dat dit 'n probleem was wat hulle 
heelwat hoofbrekens besorg het. Voor daar enigsins wyn aan die Kaap geproduseer 
57 
D. Matthee, Pieternella van die Kaap ..., p. 38. 
58 
G.J. Krause, Drankpagte gedurende die eente honderd jaar van die bewind van die H.O.I.K. (M.A.- 
verhandeling, UOVS, 1955), p. 8. 
was, was die Kompanjie van ingevoerde dranksoorte vir Kaapse gebruik afhank~ik.~~ 
Die instelling van die vryburgers in 1657 en die aanplant van wingerde het 'n eie 
wynboukultuur laat ontwikkel. Die Kaap het stadigaan selfvoorsienend geword en 
vanaf 1677 het daar 'n duidelike skeiding gekom tussen die ingevoerde dranksoorte en 
die plaaslik geproduseerde wyne.60 
Ekonomiese bedrywighede wat min direkte voordele vir die kompanjie ingehou het, 
soos die lewering van bepaalde voorrade en lewensmiddele waaronder drank, vleis, 
sout en tab& is aan plaaslike indiwidue toegesg, of soos dit bekend gestaan het, 
verpag. Aanvanklik is die voorreg om drank in herberge te verkoop, gratis aan 
bepaalde persone toegeken. Daarna is sekere dranksoorte onder verskillende lisensies 
gegroepeer, waarvoor geen direkte betaling geeis is nie. Die kompanjie het egter 
spoedig ingesien dat die verkoop van hierdie konsessies die moontlikheid van direkte 
winste inhou het. Die reg om bepaalde dranksoorte te verkoop, is toe verpag, en die 
pagte is in die publiek opgeveil. Die hoogste bieder, of bieders soos later sal blyk, het 
dan die voorreg geniet om die bepaalde dranksoort in kleinhandel- hoeveelhede vir 'n 
vasgestelde tydperk van een jaar in sy taphuis(e) te verkoop, sonder dat enige persoon 
hom enigsins hierin kon benadeeL6' Finansiele voordeel was altyd die Kompanjie se 
hoofoogmerk maar nog 'n rede waarom oorgegaan is na die pagstelsel was om die 
smokkelhandel - onder andere met die Khoi-Khoin - en drankvoorsiening aan veral 
slawe enigermate teen te ~erk.~' Die vryliede wat die tappersberoep beoefen het, was 
die voorlopers van die latere groot drankpagters. Die beroep het vir goeie winste 
gesorg en die tappers was van vroeg af van die welvarendste mense onder die 
vry~iede.~' Vryliede het selfs die boerdery verlaat om tappers te word. In 1672 was 
daar reeds 18 tot 20 kroee aan die Kaap. Die beroep was lonend want drank is teen 
hoe pryse verkoop. Besoekers het beweer dat brandewyn en arak twee keer so duur as 
59 
G.J. Krause, Drankpagte ..., p. 8. 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., p. 43. 
6' G.J. Krause, Drankpagte ..., pp. 5, 6; G.C. de Wet, Die vryliede en vryswartes in die Kaapse 
nedersetting 1657-1 707, p. 46. 
62 
G.J. Krause, Drankpagte ..., pp. 40,41. 
63 
G.C. de Wet, Vryliede en vryswartes . . ., p. 47; G.J. Krause, Drankpagte ..., pp.56,57. 
in Europa was.64 Arak was 'n soort 00s-Indiese, sterk alkoholiese drank gestook uit 
rys, rietsuiker en kokosneut-sap. 
Die vernaarnste besoekers aan die verskillende kroe& was matrose, soldate en 
kompanjiesarnptenare. Drankmisbruik was algemeen en 
... die verlies wat die Kompanjie gely het as gevolg van losbandigheid 
en verkwisting deur die marrose en amptenare was nooit te vergelyk 
met die profyte wat gemaak is deur die verkupe van drank nie - die 
effek hiervan is nooit in aanmerkinggeneem nie.65 
Die owerheid het probeer om die sosiaal onaanvaarbare toestande en gedrag te 
voorkom en daar is deurlopend aanpassinge aan voorskrifte gemaak. So byvoorbeeld 
het Simon van der Stel op 6 Januarie 1690 'n plakkaat afgekondig wat tappers en 
herbergiers verbied het om op Sondae of gedenkdae (vierdagen) drank aan klante te 
voorsien en te verkoop. Dit was ook verbode om na sonsondergang drank aan 'n lid 
van die garnisoen te voorsien, kompanjiesamptenare wat na 'n vasgestelde tyd sonder 
toestemming in 'n kroeg betrap sou word, sou beboet of gelaars 
'n Herindeling van die pagte wat opgeveil sou word, is ook gemaak. Eerste was die 
Kaapse koel wyne en daarna was die vaderlandse ingevoerde dranksoorte aan die 
beurt. Die Kaapse brandewynpag is eers later ingesteL6' Aanvanklik, vanaf 1679, is 
alle drankpagte apart in een perseel, dit wil s& vir aankoop deur 6th persoon, 
opgeveil. Vanaf 1699 is die wynpag egter in vier persele opgeveil en toegeken aan 
vier verskillende persone.68 Tussen hierdie jare was daar verskeie aanbevelings en 
gewysigde bepalings ten opsigte van die drankhandel. Vera1 kommissaris-generaal. 
H.A. van Rheede het hierin 'n groot rol gespeel. Kornrnissaris Daniel Heins het in 
1699 weer betekenisvolle verbeteringe in die pagvoorwaardes aangebring. 
M 
G.C. de Wet, Vryliede en vryswartes ..., p. 47. 
65 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., pp. 16, 17. 
66 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC Verbatimkopiee 1689 - 1692 ...,p. 345 
67 
G.J. Krause, Drankpagte ..., pp. 55-64, en pp. 72-75. 
68 G.J. Krause, Drankpagte . . ., p. 162. 
Die opveil van die drankpagte het jaarliks in die voorportaal van die kasteel 
plaasgevind en we1 op die laaste dag van Augustus, tensy die dag op 'n Sondag geval 
het.69 Die bode van die hof het deur die vemaamste strate gestap en aandag getrek 
deur op 'n simbaal (koperplaat) te slaan en aan te kondig dat die pag om nege uur die 
voormiddag opgeveil sou word.70 Net soos met alle ander veilings het dit altyd 'n 
groot skare getrek, ... trouens dit was een van die belangrihte gebeurtenisse en 
hoogtepunte van die j~ar.~' Aan die aanwesiges is op koste van die kompanjie wyn, 
bier, brandewyn en tab& ryklik bedien.72 Op bevel van die Here XVII is die 
Goewerneur en die hele Politieke Raad verplig om die geleentheid by te  WOO^.^' 
Jan Cruywagen het op die Augustus-veiling van 1700 een van die vier persele van die 
Kaapse wynpag vir flO 700 (gulde) gekoop, die hoogste prys van a1 die kopers en so 
sy toetrede tot die drankhandel gemaak.74 Dit het hom saam met drie ander pagters 
die reg gegee om Kaapse wyn in kleinhandelshoeveelhede vir 'n jaar sonder 
mededinging te verkoop. Wanneer bloot op die Jan Meijndert-name afgegaan word, 
sou 'n mens weereens stuit teen 'n naamsvenvarring tussen pa en seun. In hierdie 
geval word die probleem opgelos deur die feit dat Jan self verklaar het dat hy dikwels 
de wijnpagt gehad bee$" Een van die drie ander kopers wat saam met Jan tot die 
tapbedryf toegetree het, was J Phijffer wat met later pagveilings onregmatig deur 
goewemeur W.A. van der Stel bevoordeel is. 
Die gulden, ook gulde, die geldeenheid waarin die transaksie beklink is, was geldig in 
Nederland en die Nederlandse oorsese gebiede. Dit was 'n silwermunt of ook 'n 
banknoot. Oorspronklik was dit 'n goudmunt wat in ongeveer 1250 in Florence (Italie) 
in omloop gebring is - vandaar die naamjoryn en die f voor die bedrag. Die munt is 
aanvanklik in 28 en na 1679 in 20 stuiwers verdeel. Daar word ook verwys na 
Nederlandse of swaar gulde met 'n waarde van 20 stuiwers, terwyl die Kaapse of ligte 
69 
G.J. Krause, Drankpagte ..., p. 163. 
70 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., p. 169. 
" G.J. Krause, Drankpagte ..., p. 162. 
72 
G.J. Krause, Drankpagte . . . , p. 162. 
73 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., p. 171. 
74 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., bylaag p. 177. 
75 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, pp. 3 11-3 13 
gulde vir 16 stuiwers venvissel is. Die ligte gulde het nie werklik bestaan nie, dit was 
slegs 'n boekmunt en sy instelling het die voordeel van die kompanjie beoog. Die 
afkorting gl of gld is gebruik, byvoorbeeld 50gl., of 'n f voor die syfer, byvoorbeeld 
f50, (eintlik fl~~n).~~ 
Met die veiling van 1701 kom Jan se naam nie voor as h paghouer Dat hy na 
slegs 'n jaar in die winsgewende drankhandel nie weer belang gestel het om 'n perseel 
van enige pag te koop nie, is onwaarskynlik. Dat hy op die veiling totaal oorbie is, is 
'n moontlikheid. As die hoogste pry wat in 1701 vir 'n perseel betaal is, naamlik 
f 5 700, vergelyk word met die hoe prys wat hy op die vorige veiling betaal het, kan 
di6 moontlikheid egter ook buite rekening gelaat word. Die rede vir Jan se 
afwesigheid moet eerder gesoek word in die feit dat die wingerde voor die 1701-oes 
so van sprinkhaanen en calender ... verniel is dat die wynopbrengs teen 1702 
aansienlik afgeneem het.7x Jan was in 1702 weer een van die houers van die Kaapse 
wynpag, natuurlik met die verwagting dat die druiweoes beter sou wees. Ook in 1703 
en 1709 was hy 'n paghouer.79 
Goewemeur W.A. van der Stel se inmenging in en manipulering van die 
wynpagvoonvaardes in 1705 het meegebring dat sy vriend Johannes Phijffer 
bevoordeel is en die alleenhouer van die wynpag geword bet." Die feit dat 'n persoon 
soos Phijffer ... wat weens bedrog etlike jare lank tot hardepad gevonnis is ... direk 
bevoordeel is ..., het die burgers erg omgekrap8' 
Daar was hoofsaaklik twee tipes taphuise en herberge: die eerste groep het buitenlui 
of up country people bedien en die tweede groep was meer op scheepenlui of 
maritime personnel ingestel. Baie van die taphuise is deur die weduwees van 
kompanjiesamptenare bedryf who would have known many of the upper echelons of 
76 
P.C. Schoonees e.a. (reds.), Woordeboek van die Afrikaanre taal, deel3, p. 483. 
77 
G.J. Krause, Drankpagte . .., bylaag, p. 178. 
78 
G.J. Krause, Drankpagte ..., p. 77. 
79 
G.J. Krause, Drankpagte ..., bylaag p. 178 en p. 180 
80 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., pp. 78, 80. 
'' G.J. Krause, Drankpagte ... , p. 82. 
maritime personnel passing the Cape. So was daar byvoorbeeld die Blaauwe Anker 
wat in die hande was van die weduwee Van ~choor.~~ Hierdie Van Schoor-dame was 
heel waarskynlik een van Meendert Cruywagen se dogters of Susanna of Catharina 
Everdina. Catharina was getroud met Adriaan van Schoor en Everdina met Evert van 
Schoor, twee broers wat redelike senior kompanjiesposte beklee het. Nog twee 
taphuise deur weduwees bedryf, was die Goude Anker (Baartman) en Opregte Anker 
(De Wad). 
Die maritime tavernes het 'n bree spektrum van nasionale groepe bedien en bepaalde 
taphuise was die geliefde aanloopplekke van sekere nasionaliteite of etniese groepe. 
Daar was onder andere die volgende taphuise waarvan die name duidelik aandui 
watter nasionaliteite aan hulle voorkeur gegee het, Amsterdamse Wapen, Fransche 
Cazerne, Koning van Pruisen, Sweedse Vlag en Wurtembergsche Vlag. Dan was daar 
ook name wat lukraak gekies was en seker 'n redelike verskeidenheid van kliente 
bedien het, soos De Laaste Stuivertje, De Brouwerij en De Planke Vl~er.~~ Dit is 
opmerklik dat gesins- en farnilielede mekaar ondersteun en saamgewerk het wanneer 
dit een geluk het om 'n inkomstegenererende geleentheid te bekom. Die Kaapse 
ekonomiese omgewing was baie beperk en boonop so belas met voorskrifte vir die 
beskerming van die kompanjie se monopolie dat so 'n ondersteunende gesindheid 
goed te begryp is. Dit kan as 'n gegewe aanvaar word dat Meendert sy pa in sy 
taphuis(e) gehelp het, en omgekeerd toe Meendert self pagte in die drankhandel 
verkry het. Ander voorbeelde van onderlinge steungewing tussen familieverwante sal 
in die loop van die verhaal voorkom. 
Die vrou - enkele woorde 
Om oor die vrou in die vroee Kaapse geskiedenis te skrywe, is moeilik want oor die 
vroue en die stammoeders van die pioniersjare is min bekend. Oor die mans het Karel 
Schoeman geskrywe, 
82 
L. Guelke & R Shell, The Deeds Book. The Cape cadastral calendar, 1677-1 731, Contextual 
introduction, pp. 6, 7. 
83 L. Guelke & R. Shell, The Deeds book . . ., Contextual introduction, p. 8. 
Afgesien van hulk plek van herkoms, wat dikwels taamlik summier 
aangedui is, is daar oar die agtergrond van die meeste laer 
Kompanjiesdienaars ... min bekend.84 
Indien dit van die mans waar was, word dit duidelik dat die vrou nog meer verskuil 
was en selde of ooit vermeld was. 'n Vroee poging om die kollig op die vrou te laat 
val, was Die Afrikaanse vrou, wat in 1921 uit die pen van E. Stockenstrom verskyn 
het. Hy skrywe in sy tweede hoofstuk oor die Tagtigerjare Oorlog om te wys hoe dit 
eintlik as vormingsgebeure gedien het om karaktertrekke soos patriotisme, leeuemoed 
en hoe morele waardes by die Nederlandse wou te kweek - eienskappe wat sy met 
haar saamgebring het na Suid-Afrika. In hoofstuk drie noem hy Maria van Riebeeck 
en enkele ander vroue uit die eerste vestigingsgroep en behandel verder die regeertyd 
van Simon van der Stel. In hoofstuk vier is hy reeds by die vrou tydens die 
uitbreiding na die binneland en beklemtoon die belang van die periode 1700-1786 in 
die wordingsgeskiedenis van Hollands-Suid-Afrika. Die inligting is baie karig, baie 
algemeen en nie spesifiek nie. Die wou was vaag in die a@erg~nd.~~ 
Selfs oor die gades van goewemeurs en vooraanstaande amptenare is die inligting bra 
skraal soos byvoorbeeld blyk uit die voonvoord en inhoud van 'n boekie, Vrouegalery, 
deur dr. Anna de ~illiers.'~ Die gebrek aan gegewens oor die beskeie onbekendes is 
nog meer opvallend, maar hulle het elkeen hul eie klein merkwaardige geskiedenisse 
geleef en vorm gegee aan diP van Dit is hulle wat hulle mans vergesel het na 
verre geweste en aan die opwinding en teespoed van die pionierslewe deel gehad het. 
Ten opsigte van die rol van vroue in die woe& Kaapse geskiedenis sou Jordaan se 
verdere stelling gepas herhaal kan word: 
Die lewe is gevul met hierdie soort heroi'ek. Dit word nie breedsprakig 
geproklameer nie, maar sag geleef in die klein beriggies van menslike 
bestaan; in die voetnote van die groat menslike ~erhaal.~' 
*' K. Schoeman, 'n Duitser aan die Kaap, 1724.1 765, tans nog ongepubliseerde manuskrip, p. 50. 
85 E. Stockenstrirm, Die Aj?ikaanse vrou, pp. 11-42. 
86 
A. de Villiers, Vrouegalery, voonvoord en p. 5, p. 7, p. 10. 
87 
W. Jordaan, "Van mens tot mens", Beeld, 26 Junie 2002, p. 14. 
W. Jordaan, "Van mens tot mens", Beeld, 26 Junie 2002, p. 14. 
Van Jan Cruywagen se wou, Swaantjen is slegs haar naam en nooiensvan (Van 
Alsen) bekend. Dat sy ook haar stukkie merkwaardige geskiedenis geleef en vorm 
gegee het aan die van ander, is so te s& vanselfsprekend. Dit kan ook nie anders nie as 
kennis geneem word van uitsprake oor die Nederlandse wou se deugde en eienskappe 
deur historici van naam uit verskillende tydvakke. John Motley het geskrywe, 
The position ... of women in the commonwealth [verwysende na die 
Nederlandse Republiek] proved a high degree of civilization. They are 
described as virtuous, well-educated, energetic, sovereigns in their 
households, and accustomed to direct all the business of home. ... The 
Hollanders, so rebellious against Church and King, accepted with 
meekness the despotism of women.89 
Prof. P.J. Blok noem in sy breedopgesette en komprehensiewe werk oor die 
geskiedenis van die Nederlandse volk, waarin sosiale omstandighede baie aandag kry, 
'n hele lys van prysenswaardige volkseienskappe en venvys verder na ... de 
veredelende invloed harer vrouwen op de samenleving wat selfs deur kwaadwillige en 
krities ingestelde beoordelaars hoog aangeprys is9' 
Van die besondere eienskappe waarvoor die Nederlandse wou bekend was, was die 
burgerlikheid van haar lewenswyse en h innigheid in die huislike lewe, haar 
godsdienstigheid en eenvoud van sedes, haar hardwerkendheid, sindelikheid en 
bedaardheid. Hierdie eienskappe is na die Kaap oorgedra en bo alles die innige 
huislike lewe. Van individuele vroue is min bekend maar skildery van Nederlandse 
vroue deur bekende kunstenaars het die vrou raak verbeeld: stralend van lewenskrag 
en lewenslus, fors en vol ondememingsgees. Vroue uit die arbeidersklas was 
liggaamlik sterk, gewoond aan harde fisiese werk; onder hulle was turfdraagsters, 
steendraagsters en skoonmakers van marl~te.~' Eienskappe en ingesteldhede soos die 
voorafgaande was uiters geskik en waardevol in die moeilike pioniersjare am die 
Kaap. 
Godsdiens was deurslaggewend in die vorming van die kultuur en volksaard van die 
Afrikaner. Dit was juis die terrein waarop die vrou gedurende die 17e en 18e eeu, ook 
89 J.L. Motley. History of the UnitedNetherlands, vol. 4, p. 525. 
W 
P.J. Blok, Geschiedenis van het Nederlondse volk, deel2, p. 92. 
91 
J.C. Pretorius, Die Akikanervrou as kultuurdraer en kultuurskepper tot 1806, p. 10. 
buite haar huis, so 'n groot rol gespeel het. Die vrou was in alle kerkgenootskappe 
bekend as getroue k~rk~an~er.~' 
Hermann Giliomee vestig die aandag op die feit dat naas die kerk die Europese vrou 
die kritieke faktor in die vorming van 'n bepaalde identiteit was. Hy s& onder andere 
dat in die 17e en 18e eeu die vrou in Nederland meer regte as ander Europese vroue 
geniet het. Vroue kon van hulle mans skei en by sowel egskeiding as die eggenoot se 
afstenve, het die helfte van die boedel na hulle oorgegaan. Hierdie reg waaroor 
vrouens beskik het, het mans op hulle hoede gestel anders kon hulle deur 
onaanvaarbare optrede binne die huwelik maklik 'n aansienlike deel van hulle 
besittings kwyt gewees het. Waar daar aanvanklik heelwat gemengde huwelike aan 
die Kaap voorgekom het, het dit na 1725, toe daar 'n beter balms tussen die getal 
Europese mans en Europese vroue ontwikkel het, a1 meer 'n seldsame verskynsel 
geword. 
Die wit vrou het skanse opgerig teen enige one te kinders wat haar 
33 
man of seuns venvek het, en in die huis wou bring. 
Die wetlike posisie van kinders wat buite die eg gebore is het dit buitendien vir hulle 
moeilik gemaak om in die blanke gemeenskap opgeneem te word aangesien die 
Kaapse wette nie vir sodanige geborenes voorsiening gemaak het nie. Basters het 
geen aanspraak kon maak op die vader se besit nie behalwe vir onderhoud. Die wet 
het bepaal die Bastaard heej? geen vader of erfenis. Hierdie kinders het nie geerfnie 
behalwe as die vader daarvoor voorsiening gemaak het in sy testament.94 Dit is te 
verstane dat die blanke vrou die belange van haar kinders beskerm het teen 
"indringers" wat uit 'n losse en ontugtige verhouding gebore is. 
Aan die Kaap, soos in die hele mensheidsgeskiedenis, het vroue wat nie eers die 
voetnote gehaal het nie, hulle deel gedoen om aan 'n breer verhaal gestalte te gee. 
92 J.C. Pretorius, Die Afrikanervrou as kultuurdraer en kultuurskepper tot 1806, pp. 224,225. 
93 
H. Giliomee, "Voelvlug van h Afrikanergeskiedenis van 350 jaar", Historia, vol. 46(1). Mei 2001, p. 
5. 
94 
H, Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 38. 
Dit pas om nog een en ander oor die vrou se posisie te s&. By die dood van haar 
eggenoot is die vrou goed nagelaat veral as die egpaar vaste eiendom en ander 
besittings gehad het; die vrou het die helfte van die boedel geerf en die kinders die 
ander helfte. Many widowed Cape women married several times, accumulating a 
small fortune.95 Waar 'n vrou am die Kaap, algemeen gesproke, op redelike materiele 
bates kon staatrnaak, het dit aan haar 'n groter mate van sosiale selfstandigheid gegee 
- groter as aan vroue in ander koloniale gebiede. Dit is interessant dat besoekers aan 
die Kaap die vroue alhier meer intelligent en beter ingelig as hulle manlike ewekniee 
gevind het.96 
Daar moet ook melding gemaak word van die rol van die vrou in die ontwikkeling van 
Afrikaans. Die dorpie aan Tafelbaai was veelrassig en veeltalig; verskeie tale is 
gepraat en gemeng om kommunikasie en omgang te laat vlot. Uit hierdie mengeling 
van tale en die interaksie tussen hulle het Afrikaans gedurende die loop van die 18e 
eeu ontstaan. Prof E.H. Raidt wat hierdie ontwikkelingsgang nagevors het, het bevind 
dat Nederlandse stammoeders 'n beduidende rol gespeel het. 
Omdat hulle in die algemeen van eenvoudige herkoms was, betreklik 
min onderwys geniet het en slegs op informele vlak in die kring van 
hulle eie huise en huisgesinne opgetree het, het hulle die 
vrymoedigheid gevoel om hulle eie dialektiese taalvorm te behou en 
die gebroke Nederlands van hul eggenote, kinders, slawe en bediendes 
oor te neem en dit alles tot 'n nuwe spreektaal saam te ~mee.~' 
Binne die huisgesin, die kring rondom die vrou, was die kweekbedding van Afrikaans 
wat teen 1770 a1 redelik as spreektaal gevestig was. 
Slawe in die Kaapse samelewing 
In die nuwe en derde w6reld was Europese koloniste en pioniers die hoofspelers in 
die verloop van die geskiedenis wat op verskillende plekke en tye daar afgespeel het. 
95 H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p.38. 
96 H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p.38. 
97 
K. Schoeman, Dogter van Sion ..., p. 41. 
Die ondergeskikte rolspelers was die oorspronklike inwoners van die gebiede waar 
die vestiging plaasgevind het.98 
In Suid-Afrika was die inwoners die inheemse Khoi-Khoin en die San. In hierdie 
ondersoek word eers later aan hulle aandag gegee omdat die Cruywagens met hulle 
aankoms nie onrniddellik met die Khoi-Khoin in georganiseerde stamverband kennis 
gemaak het nie. Dieselfde geld vir die San wat eintlik "randfigure" was met 
betrekking tot die vroee Cruywagens se lewe aan die Kaap. Met 'n ander 
ondergeskikte groep, ook immigrante soos die Europeers, die slawe, was dit anders 
gesteld. 
Reeds met die aanvang van die Kaapse nedersetting in 1652 is ernstige 
arbeidsprobleme onde~nd. Jan van Riebeeck het nie lank na sy aankoms nie 'n 
versugting geslaak vir meer arbeiders. Reeds met die bou van die fort moes hy van sy 
onderhoriges kalmeer toe hulle opstandig geraak het omdat hulle min te ete gekry het 
maar steeds gedryf is om harder te werk. Kommissaris Rijckloff van Goens het die 
probleem tot 'n mate verlig toe hy aan Van Riebeeck toestemming verleen het om 
skeepsvolk van verbygaande skepe te onttrek vir die baie take waarvoor hy 
verantwoordelik was. Van Riebeeck was telkens in die moeilikheid omdat hy die 
vergunning sou misbruik het.99 
Die gebruik van slawe op VOC-vestigingsplekke was nie vreemd nie. So 
byvoorbeeld was slawe gebruik op die eerste nedersetting aan die Afiikaanse kus 
naarnlik Mauritius, tussen 1638 en 1658. Jan van Riebeeck het tydens sy loopbaan in 
die 00s-Indiese handelsryk bekend geraak aan die gebruik van slawe. Daarom is dit 
voor die handliggend dat hy, toe hy aan die Kaap 'n tekort aan arbeidskragte 
ondemind het, eenvoudig die voorbeeld van sy landgenote in ander 
kompanjiesbesittings gevolg het en aangedring het op die invoer van slawe.loO 
98 H.F. Heese, Groep sonder grense. (Die rol en status van die gemengde bevolking aan die Kaap, 
1652-1 795), p.1. 
99 C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, pp. 25-29. 
100 
W. Blommaert, "Het invoer van de slavernij aan de Kaap", Argiefjaarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 1, deel 1, 1983, pp. 4, 5. 
Omdat hulle 'n prominente deel van die Kaapse gevestigde bevolking was, 'n groot rol 
in byna elke lewensfaset van die Kaapse gemeenskap gespeel het en omdat die 
Cmywagens ook slawe-eienaars was, verdien hulle meer as verbygaande aandag. 
In 1700, nie lank na die aankoms van die eerste Cmywagens nie, was daar 1 308 
blankes en 838 slawe in die Kaapse volksplanting. 'n Halwe eeu later, in 1750 was 
daar 4 860 blankes en 5 327   la we.'^' Hierdie groei in die getal slawe gee 'n 
aanduiding van die belangrike rol wat die onvry arbeiders in die maatskaplike en 
ekonomiese lewe van die klein Kaapse samelewing van die agtiende eeu gespeel het. 
Elke deel van die Kaapse gemeenskap, elke indiwidu, selfs nie-slawe besitters, is deur 
die gebruik van slawearbeid en slaweteenwoordigheid geraak en beinvloed. Die 
landbouer is deur hulle werkkrag gedra, die rykdom van die dorpenaar en boer word 
aan die getal slawe in hulle diens gemeet, die meeste handwerkbedrywe was deur 
hulle uitgeoefen, selfs die kleinhandel was dikwels deur middel van slawe bedryf; 
hulle het vermaak en musiek by private en publieke feestelikhede verskaf, hulle het 
deelgeneem aan die huisgodsdiens van die Kaapse inwoners; by geleentheid het hulle 
die blankes gehelp om vyandelike aanvalle af te weer, dan weer het van hulle 
saamgesweer en die eiendom en lewe van die verspreid wonende burgers bedreig. 
Eintlik is dit vreemd dat slawe enigsins na die Kaapkolonie, met sy gematigde klimaat 
en eie inboorlingbevolking, ingevoer is. Die Kompanjie het we1 blanke knegte uit 
Europa ingevoer en van sy eie dienaars aan koloniste verhuur maar daar is van die 
begin af voorkeur aan slawe-arbeid gegee. Blanke loonarbeiders het in vergelyking 
met die getal slawe 'n nie-betekenisvolle deel van die Kaapse bevolking uitgemaak.lo2 
Kaapse slawe kan in twee kategoriee ingedeel word: die een groep, en met die loop 
van jare, die grootste groep, was slawe wat aan burgers behoort het en vir wie die 
eienaars ten volle moes sorg. Die volgende groep was die slawe wat aan die 
kompanjie behoort het en vir wie se diens slawe aanvanklik ingevoer is. Die 
101 
G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 200. 
'" W. Blommaert, "Het invoeren van de slavemij aan de Kaap", Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 1, 1938,deel I,, p. 1. 
kompanjieslawe is in die beginjare in die fort en later in die kasteel gehuisves. Vir 
steeds groeiende getalle is teen 1680 aan die onderpunt van die kompanjiestuin 'n 
slawelosie gebou wat, soos behoeftes gedikteer het, telkens verander en herbou is. 
Toe dit in 1751 weer vergroot en verbeter is, het dit aan 600 slawe onderdak verskaf. 
'n Groot personeel onder 'n hoofopsigter moes na die welsyn van die slawe omsien.Io3 
Ander kompanjieslawe is by hulle werkplekke, die tuine, die hospitaal, stalle en die 
verskillende buiteposte gehuisves.104 
Die blanke geslagsverhouding aan die Kaap was totaal buite verhouding - te veel 
mans en te min hubare blanke moue. Dieselfde skewe verhouding het ook vir die 
slawebevolking gegeld: Daar was in 171 1 ongeveer 140 blanke mans in die Kaapse 
distrik woonagtig teenoor 100 moue en 420 slawe teenoor 100 ~lavinne.'~~ Daar is 
net een huwelik tussen 'n blanke en 'n Khoi-Khoin-vrou aangeteken in 1664. 'n 
Huwelik tussen 'n blanke en 'n inheemse vrou het nie weer tydens die VOC-tydperk 
aan die Kaap voorgekom nie.Io6 Huwelike tussen blankes en slavinne was egter nie 
ongewoon nie en daar is voorkeur gegee am slavinne uit Indie weens hulle 
aantreklike voork~ms.'~' 
Die grootste meerderheid gemengde huwelike is in die Kaapse distrik en Kaapstad 
self gesluit. In 1773 was daar in Kaapstad en die Kaapse distrik ten minste 26 gevalle 
waar die vrou van 'n blanke immigrant of burger as van de Caab of van 'n Oosterse 
gebied aflcomstig, aangedui word.lo8 In die buitedistrikte is gemengde huwelike dew 
Europese naamgewing verbloem. In die binneland het sulke huwelike baie minder 
voorgekom. Die rede hiervoor was dat daar nie vryswart-gemeenskappe in die 
lo' V. de Kock, Those in bondage: An account of the life of the slave at the Cape in the days of the 
Dutch East India Company. p. 36. 
lo' O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope. Translated 
from the German by H.J. Mandelbrote, vol. 2, p. 124. 
Io5 H.F. Heese, Groep sonder grense.., p.15. 
I" H.F. Heese, Groep sonder grense.., p.5 & p.6. 
lo' H.F. Heese, Groep sonder grense.., p. 6; V de Kock, Those in bondage.., p. 116. 
108 
H.F. Heese, Groep sonder grense.., p. 5. 
buitedistrikte was nie en dat daar relatief min slawe in die platteland was. Die 
'natuurlike status ' van gekleurdes daar was klaarblyklik die van slawerny. log 
Geen vooraanstaande amptenaar of burger is egter gedurende die agtiende eeu met 
slavinne getroud nie en gewone amptenare of burgers het slegs by uitsondering met 
vrygebore gekleurde vrouens in die huwelik getree. Een rede vir hierdie veranderde 
ingesteldheid was dat die getalsverhouding tussen blanke mans en vroue stadigaan 
verbeter het. 'n Ander belangrike oorsaak was egter die statusverlies wat die neem 
van 'n gekleurde vrou meegebring het. By blanke mans het hierdie houding van die 
gemeenskap so swaar geweeg dat hulle verkies het om eerder vrygeselle te wees as 
om met 'n gekleurde te trou. 'n Ontleding van die sensus van 173 1 toon dat 59 per sent 
van die plattelandse mans nooit getrou het nie. Dit het ook vir kinders uit gemengde 
huwelike (veral die manlikes) steeds moeiliker geword om in die blanke gemeenskap 
opgeneem te word.'I0 Daarteenoor was die huwelik van 'n oud-slavin met 'n blanke 
man vir haar 'n ontsnappingsmeganisme uit slawemy, en dit het vir haar kinders wat 
binne die eg gebore is die weg geopen om ekonomies en sosiaal hoer sporte te 
bereik. I' ' 
Gemengde huwelike is amptelik aangeteken in die kerkregisters maar dit is moeilik 
om die omvang van buite-egtelike verbintenisse tydens die kompanjiesperiode na te 
gaan. Dat dit we1 voorgekom het, word bewys dew die feit dat amptenare en burgers 
in 1669 verbied is om omgang met nie-Christelike vroue of slavinne te h&. Hierdie 
plakkaat is in 1678 gevolg dew 'n meer duidelike instruksie omdat waamemende 
kornmandeur Hendrik Crudop die omvang van ontugtigheid steeds as onrusbarend 
beskou bet."' 
Soldate en matrose van verskillende nasionaliteite het die slawelosie vrylik besoek. 
Dit was ook die aanloopplek van kompanjiesoldate en sekere Kaapse inwoners. 
Kinders uit hierdie praktyk gebore, was talryk in die slawelosie en die kwartiere van 
'09 H.F. Heese, Groep sonder grense.., p. 13. 
110 
H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p.37. 
"I H.F. Heese, Groep sonder grense.., p. 8. 
112 
H.F. Heese, Groep sonder grense.., pp. 8, 9. 
slawe-eienaars.'I3 Dat dit inderdaad die geval was, getuig die venvysing daama, wat 
kommissaris Van Rheede in sy verslag van 1781 gemaak het. In sy verslag skryf hy 
dat nie minder nie as 32 seuns en 26 dogters 'van Duij(t)sche vaders geteelt' is.'I4 
Die kommissaris het ook voorskrifte gegee vir die opvoeding en onderrig van hierdie 
kinders en vir hulle vrystelling by die bereiking van 'n bepaalde ouderdom. A1 die 
bepalinge van die besoekende kommissarisse het egter nie die gewenste uitwerking 
gehad nie en rasvermenging het steeds binne sowel as buite die huwelik plaasgevind. 
Dat dit die geval was, blyk onder andere uit die feit dat in November 1716 verdere 
voorskrifte met betrekking tot de huishoudinge voor't comps slaven in de logie 
afgekondig is. Die geweldiger provoost, 'n amptenaar van die kompanjie wat belas 
was met die handhawing van orde, die toepassing van tug en met die reg tot arrestasie, 
moes in die aand die rondte doen en seker gemaak het dat a1 die slawe ingekwartier 
was. Indien hy 
zo in des avonts onder het doen der visits gevonden mogen te werden, 
eenige Europiaanen deselve uit de logie te doen vertrekken. 
Indien sodanige blankes nie gehoor gegee het aan sy opdrag nie en geweier het om 
die losie te verlaat, moes hy hulle arresteer en verslag daaroor aan die fiskaal doen.''' 
Uit dit wat tot hiertoe gesi? is, moet egter nie afgelei word dat hierdie praktyke 
amptelike sanksie of godsdienstige goedkewing weggedra het nie. Die amptelike 
standpunt was dat blanke mans hulle daarvan moes weerhou om in seksuele 
verhoudings met slawevroue betrokke te raak. Die kerk het ook met beslistheid 
sodanige verhoudings afgekeur.Il6 
Arbeidsaangeleenthede het telkens aandag gekry, ook toe die bewindhebbers op 24 
Junie 1724 in 'n skrywe aan die Politieke Raad gevra het of dit wenslik sou wees om 
meer blanke knegte na die Kaap te stuur en of hulle goedkoper as slawe aangewend 
sou kon word. Die goewemeur, Mauritz Pasques de Chavonnes. en die raadslede het 
113 
V. de Kock, Those in bondage.., p. 119. 
I I4 
H.F. Heese, Groep sander grenre.., p. 9. 
115 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C 40, Politieke Raad 17 November 1716 - 19 Februarie 1719, 
p.3. 
'I6 N. Penn, Rogues, rebels andrunawyys, p. 19. 
afkeurend teenoor die gedagte van knegte gestaan. Alleen Dominique Marius 
Pasques de Chavonnes, broerskind van die goewemeur en hoof van die garnisoen, het 
die gebruik van blanke knegte gesteun. Hy het slawemy as een kanker voor desen 
oort beskou en aangeraai dat die invoer van slawe belet word. Sy pleidooi het egter 
op dowe ore geval en 'n uiters ongesonde arbeidsopset is toegelaat om verder te 
ontwikkel."' 
Dit is interessant om daarop te let dat Dominique de Chavonnes se teenkanting teen 
die gebmik van slawe-arbeid heelwat later van 'n hoe amptenaar van die kompanjie 
steun ontvang het. Goewemeur-generaal baron Gustaaf Willem van Imhoff het dit 
tydens sy besoek aan die Kaap in Januarie-Februarie 1743 betreur dat die Kaapse 
landbou op slawe-arbeid gegrond was. Volgens hom was die gebrek aan boere- 
arbeidslieden en boereknegten 'n emstige beletsel. en sou dit voordeliger gewees het 
om boereknegte te gebruik, veral as die koste om so baie slawe aan te hou, in ag 
geneem word.'18 Voorts het Van Imhoff ook emstige bedenkinge gehad oor die 
werkskuheid onder die burgers van die land en hulle lae produktiwiteit. Hy wys 
daarop dat 'n messelaar en timmerman hier agt tot nege schellingen per dag verdien en 
daarby ook nog kos en drank ontvang het. Die ergste is egter dat hulle met dit alles 
nog zo te veel niet doer 01s een halven ambagtsman in Europa. Dit is wat horn betref 
ongehoord en ondraaglik vir die kolonie en bring mee dat die landbou ook grootliks 
daaronder gebuk gaan. Dan is daar 'n verwyt merkbaar as hy s&, 
Hadde men van den beginne dat deze colonie is aangelegt met 
Europese begonnen en die in zodanige meenigte herwaarts gezonden ... 
ik denke het zoude we1 wat beeter zijn gegaan. 
Met die gebmik van slawe 
worden de gemeene Europese heeren en willen eerst zelfs we1 gedient 
zyn eer zy denken om een under te dienen.'19 
I" A.J. BGeseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, pp. 60, 62; WA. Cruywagen, "Die VOC, wins en verlies: h perspektief vanuit 
2002", Historia, vo1.47(1), pp. 262,264. 
'IS Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 36, Verbatimkopiee, 25 Februarie 1743, pp. 585, 586. 
119 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 36, VerbatimkopieE, 25 Februarie 1743, pp. 586, 587. 
(Die gewone blanke word nou heer en meester wat eers self bedien wil word voordat 
hy daaraan dink om 'n ander te dien). 
Van Imhoff het ook sterk tad teenoor die boere gebruik en ges& dat hulle eintlik nie 
boere was nie maar bazen van deplantagie. Baie van hulle het dit as 'n skande beskou 
om hulle hande aan werk te slam en zoo maakt dat quaade voorbeeld de knegts nog 
erger. 120 Op grond van sy redelike raak opsomrning van die burgery se 
arbeidsingesteldheid, het Van Imhoff opdrag gegee dat 'n besluit van 18 Augustus 
1716 ingetrek moes word en dat geen knegte aan boere verhuur mag word tensy daar 
'n behoorlike skriftelike kontrak tussen die landman en sy huurling aangegaan was nie. 
Hy het dit verorden om te verseker dat die boere ten minste genoeg meesterskap 
(toesig en aansporing tot vlytige arbeid) oor hulle arbeiders kon uitoefen.12' 
Die feit dat die blankes vir hulle ekonomiese bestaan van nie-blanke arbeid gebruik 
gemaak het, het allerlei nadelige gevolge vir die Kaapse samelewing gehad. Dit het 
nie alleen werkskuheid in die hand gewerk nie maar ook verhinder dat 'n werkerstand, 
noodsaaklik vir die ekonomiese lewe van elke volk, ontwikkel het. Die afwesigheid 
van 'n werkerstand in die volksplanting moet as een van die vemaamste redes 
aangevoer word waarom die ontwikkeling van die Afrikaanse volk as't ware van die 
begin af skeef verloop het en met verloop van tyd a1 hoe skewer geword het.122 
Tenvyl daar kommer was oor die vlytigheid en toewyding van baie Kaapse 
ingesetenes, het daar by die VOC self 'n innerlike gesteldheid ontwikkel wat 
aanleiding gegee het tot 'n verswakking van die Nederlanders se durf, daadkrag en 
arbeidsaamheid. Sleigh verklaar: 
Laat in die agtiende eeu her daar ook 'n geestelike teenstander naamlik 
'n afname in die prestasiebegeerte of -vermoe, wat vermoedelik buite 
die VOC-diem ontstaan het, bygekom om die hoop op sukses te 
~erminder.'~~ 
12' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 36, Verbatimkopieti, 25 Februarie 1743, p. 587. 
121 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 36, Verbatimkopieti, 25 Februarie 1743, pp. 587, 588. 
'22 G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1 1652-1806, p. 1 13. 
123 
D Sleigh, Die buiteposte . . . , p. 1. 
Dit is moeilik om te bepaal tot waiter mate hierdie ingesteldheid reeds in die Kaapse 
samelewing teenwoordig was, veral by leidinggewende amptenare van die Kompanjie 
wat geleidelik die weg van die minste weerstand begin volg het en eie-belang voor die 
welsyn van 'n groter saak en die breer belang geplaas het. Hiermee saam moet die 
oorheersende en onderdrukkende handelsmonopolie van die kompanjie, wat wins as 
die enigste rigsnoer gehad het, nie uit die oog verloor word nie. Om die kompanjie se 
monopolistiese belange te beskerm, is 'n gesonde handelsgees en vry ondememerskap 
onder die burgers eenvoudig onderdruk. Hierdie dempende en ontmoedigende 
maatreels het noodwendig 'n uiters nadelige invloed op die inwoners gehad.'24 
Daar moet onthou word dat die kompanjie self nie slawehandelaar was nie maar 'n 
groot slawe-eienaar. Die verantwoordelikheid is aanvaar om die Kaap van die nodige 
aantal slawe te voor~ien.'~~ 
Die meeste van die slawe aan die Kaap is hierheen gebring dew Britse en Deense 
slawehandelaars. Kaapse slawe het hoofsaaklik uit Indiese, Maleis-Polinesiese en 
Neger-groepe (ook van Madagaskar) bestaan. 'n Baie klein aantal van die slawe aan 
die Kaap het van die Afrika-vasteland gekom.126 Nederlandse skeepkapteins en 
ander seelui het ook slawe na die Kaap gebring en in alle gevalle is die slawe een vir 
een van die hand gesit aan individuele kopers.12' Die boerevryburgers het, op 'n paar 
uitsonderings na, nie aan die slawehandel deelgeneem om geld te maak nie. Slawe is 
aangekoop om op die plase te werk en slegs di6 waarmee die boere nie gelukkig was 
nie, is verko~~.l*~ Na 1767 was 'n verbod teen die invoer van slawe uit die Ooste in 
~wang.'~~ Dit is moeilik om die redes vir di6 besluit vas te stel. Dit het blykbaar meer 
uit praktiese as ander oorwegings gespruit. Gedwende die 18e eeu is baie slawe uit 
Madagaskar ingevoer. Hierdie slawe was besonder vemuftig en hoer pryse is vir 
hulle betaal. Slawe-besittende burgers het reeds in 1745 gekla oor die hoe kapitale 
uitgawe wat die aankoop van slawe meegebring het. Daar moet aanvaar word dat die 
I24 
G.D. Scholtz, Die onhvikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, 1652-1 806, p. 87. 
I25 
A.J. Biieseken, Die Nederlandse kommissarisse ..., p. 68. 
126 
V. de Kock, nose in bondage ..., pp. 74,75 
127 
A.J. Biieseken, Slaves andfree blacks at the Cape 1658-1700, p. 123. 
128 
A.J. Btieseken, Slaves andfree blacks ..., p. 73. 
129 A.J. Btieseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...", p. 68. 

Dit was egter nie net in die huishoudings op die dorp dat slawe omtrent a1 die werk 
verrig het nie. In die landbou, en meer bepaald die akkerbou, was die slaaf net so 'n 
onmisbare werkkrag en een en ander oor hulle arbeid op die plase is hier van pas. 
Johannes Cruywagen, oor wie later uitvoerig geskryf word, se wingerdboerdery is 'n 
goeie voorbeeld. Teen 1735 het hy reeds oor 100 000 wingerdstokke op verskeie 
plase in die Tygerbergomgewing beskik en 60 slawe het die werk daar behartig. Daar 
was graaf- en spitwerk om die grond vir aanplantings voor te berei. Later volg byna 
voortdurende skoffelwerk, bemesting toediening en elke seisoen se snoeityd. Teen 
die tyd dat die druiwe begin ryp word, het swerms vinke en mossies gepla en die oes 
verniel. Om die voelplaag te bestry, is slawe van swepe voorsien en met sweepgeklap 
het hulle die indringers verjaag. Wanneer die oes ingesamel moes word, was dit 
druiwe sny en druiwetrap in die trapbalies.'33 Die meeste wynboere het ook koring 
gesaai en vee, wat opgepas moes word, aangehou. Die slawe het gewoonlik onder 
toesig van knegte gestaan maar daar is gevalle bekend waar 'n betroubare slaaf as 
opsigter-"bestuurder" opgetree het en dit meer doeltreffend as menige lui kneg verrig 
het.'34 Slawearbeid was reeds aan die begin van die 18e eeu so 'n integrale deel van 
die sosiale en ekonomiese lewe van die Kaap dat nog dorpenaar, nog landbouers 
daarsonder kon klaarkom. 
'n Gebruik wat vroeer in die Suid-Afrikaanse geskiedenis liefs verswyg is, was dat 
baie Kaapse babas dew slawevroue geborsvoed is. 
It made it possible for the biological mother to ovulate sooner and 
have children at shorter intervals. Thus wet nurses and nannies 
shared the burden of the prodigious growth of the burgher 
population. 
135 
Hierdie gebruik het daartoe bygedra dat die slawebevolking self nie gegroei het nie, 
want om 'n kind te soog het die fertiliteit van die slawevrou belemmer. So 'n slavin 
het ook minder tyd gehad om aandag aan haar eie gesin te kon gee, as sy gelukkig was 
'" V. de Kock, Those in bondage ...., p. 70; J.1.J. van Rensburg, "Die geskiedenis van die 
wingerdkultuur in Suid-AEia tydens die eerste eeu, 1652-1752", Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 17, 1954, deel2, pp. 32,33. 
"' V. de Kock, Those in bondage . . .., p. 70. 
135 
H. Giliomee, The Afrikaners.. . , p. 49. 
om deel van 'n slawegesin te wees. Dit is te verstane dat daar 'n redelike intieme 
verhouding tussen 'n soogvrou en die kinders wat sy gevoed en hulle familielede 
ontstaan het. Dit het daartoe aanleiding gegee dat sy die besondere naam minnemoer 
venverf het. Daarom ook dat van hierdie soogvroue geredelik maklik in vryheid 
gestel is.136 
Die Cruywagens as slawe-eienaars 
Jan Meijndert Cruywagen het op 19 Mei 1693 'n agttienjarige slaaf, Claas van 
Bengale, vir rds.70 by die eerste stuurman van die Brekel gekoop. In Desember van 
dieselfde jaar koop hy ook vir Margarita van Madagaskar en haar baba-dogter vir 
rds.78.13' Indien Jan toe nog 'n kompanjiesamptenaar was, sou hy met die salaris wat 
hy verdien het beslis nie instaat gewees het om 'n enkele slaaf te kon koop nie. Hy 
moes teen 1693 a1 'n goeie inkomste uit sy herberg- en taphuisaktiwiteite verdien het 
soos sy verdere aankoop van slawe getuig. Jan en sy seun Meendert het gedurende 
1694, 1697, 1698 en 1699 nog etlike transaksies beklink. In a1 die verhandelinge 
saam is tien slawe gekoop en vyf verko~~.'~~ Besonderhede van die transaksies bring 
geen belangrike inligting na vore nie en word daar gelaat. Interessant is egter die 
lande van herkoms van die slawe, hoofsaaklik die Nederlandse 00s-Indiese 
handelsryk en dat indiwidue, hoofsaaklik seeliede van verskillende range, die 
slawehandelaars was wat met retoervlote hulle menslike handelsware na die Kaap 
gebring het. 
Inligting oor transaksies na 1700 is nie geredelik beskikbaar nie. Die handel het egter 
toegeneem omdat die geringe aanwas onder die slawe nie in die vraag na 
dwangarbeiders voorsien het nie. Dat die Cruywagens hulle slawebesit gedurende die 
loop van die 18e eeu uitgebrei het, blyk uit inligting in die Opgaafrolle wat later 
aandag sal kry. Aangesien die stamvader en sy seun beide die naam Jan Meijndert 
136 
H. Giliomee, The Afrikaners ..., p. 49. 
137 
A.J. Bileseken Slaves andfree blacks ..., pp. 163, 164. Nota: Die riksdaalder (rds.) was saam met 
die gulde die mees gebruikte munt aan die Kaap. Dit het naastenby die waarde van 2,s tot 3 gulde 
gehad. 
138 
A.J. Boeseken, Slaves and free blacks . . ., pp. 164, 165, 176, 185, 186, 189. 
gedra het, is dit dikwels moeilik om te onderskei wie van die twee by transaksies 
betrokke was. Daar word by die aankoop van slawe tot 1700 in party gevalle na Jan 
Meijnderts en in twee transaksies spesifiek na slegs Meijndertsz (Meendert) venvys. 
Dit sou gerade wees om by die spesifieke naamaanduidings te hou en as in 'n geval of 
twee Jan Meijnderts we1 betrekking het op Meendert, sal dit nie 'n groot vergryp wees 
nie omdat dit slegs 'n venvarring tussen vader en seun is en nie ook ander farnilielede 
betrek nie. Indien daar volgens die voorgaande aanname gehandel word, was daar 
twee kooptransaksies waarby Meendert voor 1700 betrokke was. Die eerste slaaf wat 
hy aangeskaf het, was Francis van Cochin (23-24 jaar) wat hy op 9 April 1694 vir 
rds.80 bekom het.'39 Daarna het hy die eienaar geword van Trijntje, 'n agtjarige 
slawedogter van Madagaskar wat hy op 11 Maart 1697 van die chirurgyn van die skip 
De Soldaat vir rds.40 aangekoop het.I4O In 1709, toe Trijntje om en by 21 jaar oud 
was, het Meendert haar van die hand gesit en het sy die eiendom geword van 
Elizabeth Menssink. Elizabeth was vervreem van haar man Willem Menssink, die 
voorste brouer aan die ~aa~.'~' Elizabeth Lingelbach, om haar op haar nooiensvan te 
noem, het haar eie huishouding gehad tenvyl Willem en sy ma in 'n ander huis in die 
Kaapse Vlek gewoon het.I4' Willem Menssink was die seun van Rutgert Menssink 
wat in 1695 deur die kompanjie as brouer na die Kaap gestuur is. Die brouery is by 
Papenboom (vlak by die huidige Nuweland-rugbystadion) gevestig waar die eerste 
bier in 1697 uit die brouketels gevloei het.'43 Rutgert is tussen April en Augustus 
1700 oorlede en sy weduwee, Gerbrecht, en Willem het die bedryf ~oort~esit.'~~ 
Die verhaal van Trijntje en Elizabeth word daar gelaat, behalwe om te s& dat die 
verhouding wat tussen Trijntje en Willem Menssink ontwikkel het 'n weemde verloop 
gehad het. Die uitkoms daarvan word gepas soos volg dew Nigel Penn beskrywe: 
For the next four years, Willem Menssink was bound by an emotion so 
powerful that he would eventually disgrace himself; ruin his fortunes, 
and cause the death of the woman he loved Trijntje of Madagascar 
had become brewer Menssink Sfatalpa~sion.'~~ 
Willem Menssink en sy ma sal egter nog in wat verder volg, meepraat. 
139 
A.J. Boeseken, Slaves andfree blacks ..., p. 165. 
140 
A.J. Btjeseken, Slaves andfree blacks ..., p. 176. 
14' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 5, Raad van Justisie, 24 November 1713, p. 97. 
142 
N. Penn, Rogues, rebels and runaways, pp. 9, 10. 
143 
N. Pem, Rogues, rebels andrunaways, pp. 10,13. 
111 
N. Pem, Rogues, rebels andrunaways, p, 15. 
"' N. Penn, Rogues, rebels and runawqs, p. 10, Die Hoofstuk, "The fatal passion of brewer Menssink 
-sex, beer and politics in a Cape family, 1694-1722", gee h insiggewende blik op verskeie aspekte van 
die toentertydse Kaapse samelewing. 
Dit is h interessante verhaal veral omdat dit 'n kykie gee op aspekte van die Kaapse 
sarnelewing en die realiteite van die vroee koloniale geskiedenis - onder andere die 
gewelddadigheid wat geheers het. Dit skets die omstandighede pas na die 
Cruywagens se aankoms aan die Kaap. 
Ordinary men and women would have been fortunate to avoid 
becoming either a victim or a perpetrator of this violence. It is 
violence that links the marginal people of these ages together and it is 
violence that makes them our contemporaries. 
149 
Later word aandag gegee aan Meendert en sy seun Johannes, as plaaseienaars en die 
groot getal slawe wat gebruik is. 
Nog slawe-aangeleenthede 
Die versorging van die kompanjie se slawe is aan die begin van die 18e eeu nog 
hanteer volgens die instruksies van komrnissaris Van Rheede. Daar is voortdurend 
veranderinge en aanpassinge gemaak aan die voorskrifte ten opsigte van behuising, 
kleding, voedsel en strawwe wat slawe-eienaars aan hulle onderhorige dienaars kon 
147 . 
toedeel. Hoewel strawwe vir selfs geringe oortredings uiters onrnenslik was, 1s 
Kaapse slawe oor die algemeen goed behandel. Selfs kritiese vreemdelinge het hulle 
redelik gunstig oor die behandeling van slawe aan die Kaap uitgelaat soos onder 
andere blyk uit wat John White, 'n Engelse arts, in 1787 geskrywe het: 
However severe and cruel the Dutch may be considered in other 
respects, they currently treat their slaves with great humanity and 
kindness: which I am sorry to say I scarcely ever saw done in the West 
Indies, during a residence there of three years.148 
Daar was gedurende die jare tagtig van die 18e eeu 'n vereniging wat slawekinders 
opgekoop het met die oog of vrylating. Hierdie kinders het gewoonlik by hulle ouers 
aangebly en is vir h verdienste uitgehuur am simpatieke werkgewers. Wanneer dit by 
verkopings bekend was dat bepaalde slawekinders spesifiek vit vrystelling dew die 
146 
N. Penn, Rogues, rebels andrunaways, p. 7. 
14' A.M.W. Spilhaus, Thefirst South Africans andthe laws which governedthem, pp. 129, 130; R. 
Ross, Cape of torments: slavery and resistance in South Africa, p. 36. 
148 
A.J. Boeseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...", voetnoot 44, p. 65. 
vereniging gekoop gaan word, is daar nie eintlik op hulle gebie nie en het die 
vereniging min betaal om hulle te bekom. Ongelukkig was die fondse van die 
vereniging nie toereikend nie en kon dew hulle toedoen nie groot getalle slawe 
vryheid verkry nie.149 
Die vrystelling van slawe het met die loop van tyd a1 meer voorgekom. Ongelukkig 
het van die vrygesteldes spoedig hulpbehoewend geword en moes by die diakonie om 
stem gaan vra.150 Daar kan aanvaar word dat die vrygelatenes in hierdie geval 
dikwels afgeleefde en onbruikbare slawe was. Kommissaris Simons het in 1708 
bepaal dat 'n burger of arnptenaar wat slawe in vryheid wou stel, borg moes staan 
sodat die vrygestelde slawe nie binne tien jaar tot die bedelstaf sou geraak nie. Later 
is die tydperk verleng tot 20 jaar.15' In 1771 het die Politieke Raad benewens die 
borgstelling ook nog f50 vir elke vasgestelde slaaf geeis. Kompanjieslawe is 
gedurende die 18e eeu ook dikwels vrygelaat. 
'n Interessante vrystellingsreel was dat indien Kaapse inwoners slawe meegeneem het 
na Nederland, sodanige slawe dam as vry mense beskou is en by hulle moontlike 
terugkoms na die Kaap of 00s-Indie, nie meer as slawe behandel of verkoop mag 
word nie.15* Die rede vir di6 bepaling was dat daar in Nederland geen slawemark was 
nie en slawerny nie in Nederland bedryf is nie. 
Catharina Heuflce, Meendert Cruywagen se dogter, het om en by 1761 na Nederland 
verhuis. Sy was vergesel van a female slave, named Flora of Malabar, and a little 
slave, by the name 'Voorsigtigheid' of the Cape - 5 years old.'53 Daar kan aanvaar 
word dat die twee slawe hulle vryheid gekry het met hulle aankoms in Nederland 'n 
gunst sij met alhier te komen verkregen hebbei~.'~~ Die moontlikheid is natuurlik 
149 
H.D. van Broekhuizen, Die wordingsgeskiedenis van die Hollandse kerke in Suid-Afrikn 1652-1804. 
p. 119. 
I5O A.J. BOeseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...", 63; M.M. Marais, "Armesorg aan die Kaap 
onder die kompanjie", Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 6, pp. 61,64. 
15' A.J. Boeseken, "Nederlandse kommissarisse ...", p. 63. 
152 
A.J. BOeseken, "Nederlandse kommissarisse . . .", p. 64 
"' H.C.V. Leibbrandt, Requesten, vol. 1, p. 261. 
A.J. BOeseken, "Nederlandse kommissarisse ...", p. 64. 
groot dat hulle onder omstandighede wat vir hulle totaal vreemd was, in Catharina se 
diens en onder haar voortgesette sorg gebly het. 
Na 1685 is slawe wat blanke vaders gehad het outomaties vrygestel by bereiking van 
die jare van onderskeiding ("age of discretion") dit wil s& die ouderdom waarop 
persone met verantwoordelikheid vir hulself kon oordeel. Vir mans was di6 
ouderdom 25 jaar en vir vrouens 22 jaar. 'n Vanselfsprekende voorwaarde vir 
vrystelling was die vermoe om Nederlmds te praat en te verstaan en om belydenis te 
doen van die Christelike geloof en om lid van die kerk te  wee^.'^^ 
Slawe wat aan die Kaap gebore is en die ouderdom van 40 jaar bereik het, moes 
toegelaat word om hulle vryheid te koop. Slawe van elders moes dieselfde voorreg 
geniet na 30 jaar getroue diens. Hierdie regulasies het nie vir vryburgereienaars wat 
duur vir hulle slawe betaal het, gegeld nie. Die vrystellingsgedagte het egter 
deurgesuur na alle lae van die bevolking. Die beweegrede agter di6 voorsiening wat 
deur kommissaris Adriaan van Rheede in 1685 ingestel is, was dat geen mens moes 
leef sonder die hoop om vry te word nie.'56 Slawe wat op di6 wyse hulle vryheid 
bekom het, was bekend as vryswartes en daar is wat hulle status en regte betref nie 
gediskrimineer nie en van hulle het later self slawe besit. Most of the Free Blacks 
who owned slaves and employed labourers, black or white, were  landowner^.'^' 
Boeseken maak die betekenisvolle opmerking dat dit nie bekend is hoe die vry- 
swartes, wat van die voorvaders is van vandag se bruinbevolking, gelewe en 
ontwikkel het nie. Daarbenewens is dit ook nie bekend hoe en wanneer hulle die 
regte wat hulle as vryliede onder die VOC geniet het, verloor het nie.I5' 
Aan die Kaap was daar baie werk vir ambagslui en veral kundige wabouers en 
wielmakers, ystersmede en timmermanne was altyd in aanvraag. Dit was ook die 
geval met klipkappers, messelaars en rietdekkers soos wat meer huise gebou is. Daar 
was egter 'n voortdurende tekort aan geskoolde arnbagsmanne en daarom is slawe, 
155 
A.J. Boeseken, Slaves andfree blacks ..., pp. 80,s 1 
156 
A.J. Boeseken, Slaves andfree blacks . . ., p. 82. 
I51 
A.J. Boeseken, Slaves andfree blacks ..., p. 88. 
158 
A.J. Boeseken, Slaves andfree blacks . . ., p. 97. 
veral seuns, aangemoedig om leerjongens in verskillende ambagte te word. Vera1 
Maleise slawe was baie aanpasbaar, veelsydig en goed onderleg in bou- en houtwerk, 
visvang en voedselvoorbereiding. 'n Gestadigde afname in ambagsvaardighede by 
vryburgers word gewyt aan die feit dat die vaardighede dew slawe bemeester en 
oorgeneem is. Was dit nie vir die beperkinge op vervaardiging wat deur die 
kompanjie se monopolistiese beleid meegebring is nie, kon die Kaap met roustowwe 
soos velle en wol, en die sluimerende vaardighede van die slawe, in 'n belangrike 
vervaardigingsentrurn ontwikkel het.Is9 
Soos Europese volkselemente aan die Kaap h proses van kultuurontwikkeling op die 
nuwe bodem deurgemaak het, is die slawe ook geraak dew 'n proses van 
kultuurontwikkeling en verandering. In sekere lande waar slawemy beoefen is, het 'n 
slawe-subkultuur ontwikkel en hierin het onvry mense iets van h eie identiteit, 'n meer 
bekende tuiste en 'n gevoel van geborgenheid gevind, soos in die Verenigde State van 
Amerika. Aan die Kaap het so 'n subkultuur nooit ontwikkel nie. Slawe het in die 
Kaap aangekom as indiwidue en nie in skeepsvragte mense met gemeenskaplike 
bande nie. A1 gemeenskaplikheid was hulle onvry en gebonde toestand. Hierdie 
enkelinge is van hulle kultuunvortels in Afrika en Nederlandse gebiede in die Ooste 
weggeruk en nuwe lewensinhoude en -patrone moes op Suid-Afrikaanse bodem 
gevind word. Terwyl daar geen slawekultuur bestaan het waarmee horisontaal 
geskakel kon word nie, was die enigste uitweg vertikale skakeling met die dominante 
Suid-Afrikaans-Europese kultuur soos dit in veranderende vorm reeds besig was om 
beslag te kry. Slawe am die Kaap was nie daartoe instaat om nuwe aankomelinge tuis 
te laat voel in 'n kultuuromgewing wat hulle self geskep het nie. Hulle was nie veel 
meer as 'n heterogene groep onvry indiwidue uit verskillende agtergronde nie.l6' Die 
afwesigheid van betekenisvolle familiebande en 'n geordende gesinslewe het verhoed 
dat 'n kweekbodem vir 'n subkultuur, wat binne die gesin vasgel& is en deur gesinslede 
voortgedra kon word, beslag gekry het. Slawemans het die vroue in getalle ver 
oortref en min mans het vroue in eie geledere gekry. Daar was gevalle waar 
slawemans met Khoi-Khoin-vroue getrou het maar van hierdie verbintenisse het 
159 
A.F. Hattersley, An illustrated social history of South A@ica, p. 16. 
160 
R. Ross, Cape of torments . . ., pp. l3,l7. 
dikwels tot jaloesie-moorde en venvante dade gelei.'6' Die skewe getalleverhouding 
en die lae vrugbaarheidsyfer het meegebring dat die slawebevolking beswaarlik deur 
eie aanwas gegroei het. Die afwesigheid aan kontinu'iteit in bloedvemtskap het 
veroorsaak dat waardes wat moontlik deur een geslag ontwikkel is nie dew hulle 
seuns en dogters voortgedra en versterk kon word nie. Voor Islam as geloof teen die 
einde van die 18e eeu enige betekenisvolle invloed begin uitoefen het, was daar geen 
organisasie of broederskap wat nuwe aankomelinge in 'n eie kultuurtuiste kon 
venvelkom en &ens ingeskakel het nie.I6' 
Hoewel die slawe die kultuur van hulle meesters begin aanneem en daarin opgegaan 
het, was di6 ontwikkeling nooit volledig nie. Boonop is hulle nie as deel van die 
blanke kultuurgroep gereken nie. Daar het wel, wat genoem kan word, 'n algemene 
Kreoolse kultuur, of vermengde Nederlands-Oos-Indiese kultuur, in die strate van 
Kaapstad en op die plase in die Boland ontstaan - veral in die laaste jare voor die 
afskaffing van slawemy. 
Die VOC met sy winsgedrewe en monopolistiese handelspraktyke kan maklik van 'n 
suiwer materialistiese ingesteldheid, waarin daar geen plek vir hoer geestelike 
waardes en kulturele uitinge plek was nie, verdink word. Daar is reeds op gewys dat 
die kompanjie byvoorbeeld in sy handelsywer nie die belange van die godsdiens en 
die Christelike kerk verontagsaam het nie. 'n Ander voorbeeld van die teendeel, dat 
die materialistiese ingesteldheid nie alles oorheers het nie, geld die gebruik van die 
Nederlandse tad. Daar is met die invoer van slawe uit die Ooste die vrees uitgespreek 
dat saarn met die dwangarbeiders ook Portugees 
of tenminste het Portugeesch-Maleische mengeltaaltje waarin de 
ontwortelde slaven elkaar her best verstond, 
na die Kaap gebring sou Hier word eintlik verwys na Kreools-Portugees (in 
Suid-Afrika meer bekend as Maleis-Portugees) 'n mengeltaal wat reeds van die 15e 
eeu in die Portugese handelsgebiede aan die weskus van Afrika ontstaan het. Vandaar 
16' R. Ross, Cape of torments ..., p. 16. 
162 
R. Ross, Cape of torments . . . , p. 16. 
163 
P. Geyl, Geschiedenis van de Nederlandsche stam, deel2, p. 456. 
het dit oor die invloedsfeer van die Europese moondhede versprei en as wereldwye 
kommunikasiemiddel gedien.'64 
Dit het nie by alarmistiese vrese gebly nie maar daar is daadwerklik opgetree om die 
insypeling van 'n vreemde tad - en we1 di6 van 'n onwelkome handelskonkurrent - 
aan die Kaap af te weer. Kommissaris Ryklof van Goens het Jan van Riebeeck tydens 
sy besoek in 1657 gewaarsku en eintlik opdrag gegee om geen Portugeesche tau1 hier 
in te voeren en Van Riebeeck sal geen tau1 als ons moedertaal tegens de slaven 
gebruiken.165 Dat die taalgebruik met slawe soveel aandag gekry het, mag vreemd 
voorkom. Daar moet egter in gedagte gehou word dat daar by leidende figure in 
Nederland kommer begin ontstaan het oor die verswakking van die nasionale gevoel 
en trots, twee van die groot drykagte agter die sukses wat die Nederlanders met hulle 
handel en kolonisasie behaal en hulle 'n Goue Eeu laat beleef het. Die totale 
aftakeling van die Portugese ryk in die Ooste was vir Nederland 'n primere oogmerk 
maar op plekke was die Portugese invloed nog sterk. In Cochin, aan die Malabar-kus 
van Indie wat in 1663 van die Portugese verower is en tot 1795 in Nederlandse hande 
was, was dit nodig om vir etlike generasies nog in Portugees te preek.'66 Die teesin 
teen die voortplanting van die Portugese taal aan die Kaap is te begryp. Voorts moet 
onthou word dat die Hollands wat aan die Kaap gepraat was weens 'n hele aantal 
faktore - waaronder taalvermenging en ander taalversteurings - reeds aan die begin 
van die 18e eeu nie meer suiwer was nie en stadigaan op pad was om Afrikaans te 
word.I6' 
K. Schoeman, Dogter van Sion ..., p. 40. 
165 
P. Geyl, Geschiedenis van de Nederlandrche stam, deel2, p. 457. 
P. Geyl, Geschiedenis van de Nederlanhche stam, deel2, pp. 636,639. 
167 
J.C. Steyn, Tuiste in eie taal ..., pp. 101-123. 
HOOFSTUK 3 
DIE CRUYWAGENS VIND 'n NUWE VADERLAND 
Die Kaap word vaderland 
In 1685 het Simon van der Stel op 'n ekspedisie noordwaarts in die rigting van die 
huidige Namakwaland gegaan. Baie inligting oor die gebied is ingesamel maar die 
betekenisvolste uitkoms van die tog het op 'n ander vlak gels: 
Hy her begin voel soos baie van die amptenare en vryburgers aan die 
Kaap reeds gevoel her, dat hulle nzrens anders wou woon nie as aan 
hierdie suidpunt van Afrika, wat besig was om h plek in hul hart te 
verower en die geboorteland van hulle kinders te word.' 
Vir die eerste keer het 'n Kaapse bevelhebber van die Kaap sy nuwe vaderland 
gemaak en getrag om by die burgers dieselfde liefde vir hulle nuwe tuiste te 
ontwikkeL2 Jan van Riebeeck se verwagting dat koloniste hulle van Holland sou 
afwennen en de eenemaal van dese plaetse haer vaderlant mogen maecken, is 
be~aarheid.~ 
Die sbyd om bestaan in 'n nuwe land met baie probleme en ontberings het hoe fisiese 
en sielkundige eise gestel aan hulle wat dit gewaag het om hulle hier te vestig. Daar 
was baie wat uitgesak het, maar aan die ander kant het die moeilike 
pioniersomstandighede as natuurlike sifiingsproses gedien wat verseker het dat net die 
sterkste mensemateriaal behoue gebly het om met die nuwe bodem as vaderland, die 
kern van 'n toekomstige volk te ~orm.~ 
Dit tref dat die toename van die bevolking gedurende die dekade na 1690 nie aan 
immigrasie te danke was nie, maar aan 'n stygende geboortesyfer onder die Kaapse 
bevolking. Die groei in die bevolking het daartoe bygedra dat die kolonie ook 'n 
I 
C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, p. 58. 
2 
J.E. Lourens, Immigrasie aan die Kaap.. ., p. 93. 
G.D. Scholt~ Die onhvikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 52. 
' G.C. de Wet, Die vryliede en vryswartes in die Kaapse nedersetting 1657-1707, p. 203. 
redelike bloeiperiode beleef het. Die voomitsig dat dit so kon voortduur, was 
bemoedigend want nouliks het een Sondag verbygegaan 
sonder dat hier of aan Stellenbosch jonge kinderen gedoopt of dat 
jonge luyden in den egten stad bevestigd worden.' 
Aan die einde van Simon van der Stel se bestuur in 1699, het die bevolking 402 mans, 
224 vroue en 521 kinders getel.6 Die tendens het voortgeduur en deur hoofsaaklik 
natuurlike aanwas het die burgerbevolking van 1 308 in 1700 tot 1 669 in 1706 
vermeerder.' Soos sal blyk, het die Cruywagens hiertoe 'n beskeie bydrae gemaak. 
Die historikus, Theal, gee miskien 'n te rooskleurige beskwng van die Kaapse 
nedersetting om en by die tyd dat die Cruywagens hier kom vestig het maar dit is 
beslis 'n aanduiding van gunstiger omstandighede wat weens Van der Stel se 
ondememingsgees aan die ontwikkel was. 
We leave it in 1691 in fairly prosperous circumstances, with no one 
accumulating great wealth, but on the other hand with no one wanting 
food According to the testimony not only of oficial documents, but of 
the writings of travellers of various nationalities, English, French, 
German, Danish and Dutch, the little colony was a setllement in which 
life could be passed as comfortably and happily as anywhere in the 
world.8 
Die ontwakende gevoel van patriotisme wat Simon van der Stel en baie lede van die 
Kaapse burgery begin openbaar het, moes 'n positiewe invloed op Jan Cmywagen en 
sy seun, Meendert, gehad het. Hulle moes die tydgees aangevoel en die goeie 
vooruitsigte wat die opkomende Kaapse ekonomie kon bied, reg beoordeel het. 
Daar moet in gedagte gehou word dat die Kaapse nedersetting met die aankoms van 
die Cruywagens heel klein was. Die Tafelvallei - in die ou bronne genoem de Caabse 
vlek en in Engelse geskrifte Table Valley - was die dorp gelee tussen Tafelberg en die 
see, rondom die fort en later die kasteel. Aanvanklik was die Kaapse distrik identies 
' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 12 Verbatimkopiee, Sondag 19 Maart 1690, p. 397. 
C.F.J. Muller (red.), Vyjhonderdjaar Suid-AGikaanse geskiedenis, p. 44. 
' J.E. Lourens, Immigrasie ..., p. 135. 
G.M. Theal, Chronicles of Cape commanders, or an abstract of original manuscripts in the archives of 
the Cape Colony dating from 1651 - 1691, p. 307. 
aan die nedersetting, maar na 1682 was dit nie meer die geval nie? In die 18e eeu het 
De Kaap venvys na 'n gebied 'n dagreis vanaf ~aa~stad." 
Kerklike sake, onderwys en armsorg 
Daar is reeds op gewys dat pioniersomstandighede hoe fisiese en geestelike eise gestel 
het am elkeen wat in baanbrekersituasies ingedwing is, of daarin beland het. 
Wanneer oorlewing die vemaamste bestaansmotief geword het, is daar nie gehou by 
erkende konvensies en geldende gedragspatrone nie. Die gevaar het bestaan dat 
venvildering en selfs ontmensliking kon intree as daar nie remmende 
beskawingsfaktore en sterk innerlike oortuiginge by baanbrekers teenwoordig was 
nie. In die Kaapse samelewing was daar selfs na 'n paar geslagte, nog baie 
omwentelings-agente wat fisiese en geestelike druk uitgeoefen het. Gelukkig was 
daar ook in die verre Kaapse uithoek invloede wat vewal en venvildering teegewerk 
het en behoudend op die gees van die koloniste ingewerk het. Een so 'n invloed was 
die kerk en godsdiens. In verband met die kerk aan die Kaap word die naam 
"Gereformeerd" aanvanklik gebmik. Aan die einde van die 18e eeu het die naam 
"Hervormd" ook sy intrede gemaak en word "Gereformeerd" en "Hervormd" 
deurmekaar gebmik." 
Die prim6re doelstellinge van die VOC was kommersieel en het bems op die leuse, 
Eerst de Commercie, dun de Religie. Dit spreek byna vanself dat hierdie 
handelsmaatskappy nie in die eerste plek 'n kerklik-godsdienstige oogmerk met sy 
verversingsposte sou gehad het nie. 
Dit was egter kenmerkend van die Goue Eeu in Nederland dat h 
handelsmaatskappy dit sander verpligting van kerk ofstaat as deel van 
sy taak gesien het hie? sleghts te koloniseren maar oak te 
evangeliseren '.I2 
9 
G.C. de Wet, Die vryliede en vryswartes ..., p. 3 
'ON. Penn, Northern Capefrontier zone, footnote 2, p. 49. 
I I 
G.D. Scholtz, "Ons Kerk die oudste en oonpronklike Kerk", of "Die naam van ons Kerk", J.N. 
Geldenhuys, (Hoo&ompilator), Jaarboek van die Gefedereerde Nederduitse Gereformeerde Kerke, 
1652 Van Riebeeck - feesuitgawe, pp. 170-1 75. 
12 
P. Coertzen, Die Hugenote van Suid-Afrika ..., p. 68. 
Daarom het die VOC in sy handelsywer die belange van die "Kercke Christ?' nie 
vergeet nie en is volksplanting en kerkplanting bloot as twee kante van dieselfde 
onderneming gesien.13 In a1 die lande waar die VOC sy gesag gevestig het, het die 
kompanjie die behartiging van die sekul&re sowel as die geestelike belange van sy 
onderhoriges as deel van sy taak aanvaar. So is daar byvoorbeeld in die minder as 
200 jaar van die kompanjie se bestaan ongeveer 9 000 predikante en nog baie meer 
sieketroosters op eie rekening na sy kolonies gestuur. 
Die State-Generaal, dit wil s& die Nederlandse regering, het in 1622 in die tweede 
oktrooi wat aan die VOC verleen is, bepaal dat die maatskappy ondanks sy 
vooropgesette handelsbelange ook moes sorg . . . ommete conserveren het publijeke 
gelooff14 Dit het prakties niks anders beteken nie as die stigting en bevordering van 
die Gereformeerde Kerk in daardie geweste waar mettertyd permanente Hollandse 
nedersettings sou ontstaan. 
Die nedersetting aan die Kaap is staatkundig en kerklik as ondergeskik aan die Hoe 
Regering van Batavia beskou. Weens sy geografiese ligging was kommunikasie met 
Batavia gebrekkig en het die Here XVII meer direk toesig oor Kaapse aangeleenthede 
gehou as waartoe die Hoe Regering in Batavia in staat was. Daarom is die Kaapse 
kerk ondergeskik aan die klassis van Amsterdam gestel.'5 Die taak en roeping van 
predikante is deur die Klassikale AEde en die Instruksies van die bewindhebbers vir 
dienaars van die kompanjie bepaal. Hieruit blyk die onderhorige posisie wat die kerk 
teenoor die staat ingeneem het en dat leraars steeds as predikante van die kerk in 
Nederland beskou is.I6 Die Kompanjie was ook vir die vergoeding van predikante 
verantwoordelik. Uit die staanspoor is die openbare godsdiens by wyse van resolusies 
en instruksies dew die Politieke Raad gereel en is voorskrifte uit Batavia outomaties 
hier toegepas. 
13 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652-1824, deel I, pp. 3,4. 
14 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk . . . , deel 1, p. 4. 
IS 
B. Booyens, "Kerk en staat", Argief-jarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 28, 1965, deel2, p. 
13. 
l6 P.B. van der Watt, DieNederduifse Gereformeerde Kerk ..., deel I, p. 24. 
Die eerste kerkdienste is in die fort en later in die kasteel gehou. Dit was dan ook in 
die kasteel dat Jan Cruywagen, as amptenaar van die kompanjie, verplig was om 
kerkdienste byte woon. Sy vrou en seun het seker die huisheer se voorbeeld gevolg. 
Mettertyd het kerk- en begraafruimte hier baie beperk geraak. 
It was therefore necessary to select a site for a new church. It was 
resolved to take a portion of the lower end of the great garden for this 
purpose ... A plot of ground suficiently large for a cemetery was 
enclosed with a strong wall, and on the qh of April 1678 the foundation 
stone of the new church was laid in the centre of it .... The church was 
not completed until December 1703, but the ground was used as a 
17 
cemetery. 
Dit is moontlik ook hier waar die eerste Cruywagens by afsterwe te ruste gel6 is, soos 
later sal blyk. 
Benewens regeringsvoorskrifte ten opsigte van kerk en godsdienssake was dit eintlik 
gewone oortuigde gelowiges, lidmate van die Gereformeerde Kerk in Nederland, wat 
die kerk met hulle saamgebring het. Onder die klein bevolking van sowat honderd 
kompanjiesamptenare wat die aanvullingstasie in 1652 begin het, was daar sulke 
gelowige "kerkstigters".18 
Waar die bevolkingsgetalle op handels- en verversingsposte nie die plasing van 'n 
voltydse leraar geregverdig het nie, is daar van die goedkoper en kerklik erkende 
hulpdienste van sieketroosters gebruik gemaak. Met sy vaste bevolking kleiner as die 
van 'n gewone skip van die kompanjie se handelsvloot, kon die Kaapse nedersetting 
beswaarlik gedurende die eerste dertien jaar van sy bestaan op iets anders as so 'n 
krankebesoeker aanspraak maak.I9 Aangesien die sieketroosters nie geordende 
predikante was nie kon hulle nie die bondseels - die nagmaal en die doop as 
sakramente - aan die vroee Kaapse koloniste bedien nie. Vir hierdie voorreg moes 
die koloniste wag vir predikante wat die Kaap aangedoen het op uit- en tuisvarende 
" G.M. Theal, Chronicles of the Cape commanders. p. 209; sien ook H.C. Hopkins, Die moeder van 
ons almal: geskiedenis van die gemeente Kaapstad, pp. 48,5 1. 
18 
H.C. Hopkins, Die moeder van ons almal ..., p. 4. 
19 
H.C. Hopkms, Die moeder van ons almal . . ., p. 14. 
skepe van die k~m~anjie.~~ Voor die koms van die eerste gevestigde predikant, ds. J. 
van Arckel, in 1665 het 41 leraars aan die Kaap gepreek of hier aangedoen. 21 
Die owerheid het streng bepalings ten opsigte van die bywoning van kerkdienste 
gehad. 
Niemand magh uitblyven, van wat gevoelen dat se ook souden mogen 
syn, sonder consent ojie ~traffe.~~ 
Amptenare in diens van die kompanjie was verplig om kerkdienste by te woon of 
hulle vas te loop teen strawwe wat neergeli2 is vir kerkdiensontduikers. 
Vir h eerste oortreding is agt due se wynrantsoen verbeur; vir h 
tweede h maand se soldy daarenbowe; op h derde versuim kon h jaar 
se arbeid in die ketting aan die openbare werke sonder loon volg.23 
Persone van ander geloofsoortuiginge as die Gerefonneerde belydenis, was dwarsdeur 
die beginjare verplig om hulle godsdiens binne die amptelike kerk te beoefen of 
lidmaatskap daarvan te aan~aar.'~ 
Dit was eie aan die Gereformeerde godsdiens om besondere aandag aan die 
opvoeding van die jeug te gee, beide wat geestelike sorg sowel as skoolondemg 
betref. Artikel 21 van die Dordtse kerkorde het duidelik bepaal dat kerkrade moes 
toesien dat daar goeie ondenvysers beskikbaar was wat kinders nie alleen moes leer 
lees en skrywe nie maar hulle ook in die godsaligheid en die kategismus moes 
~nderri~.~~ 
Die ondenvys het aanvanklik nie genoegsame aanrnoediging gekry nie en meer as 'n 
dekade het verloop voordat kinders in 1663 die voorreg van skoolondemg sou smaak. 
Die ondenvyser van die eerste skooltjie was sieketrooster Ernestus Back. Na hom het 
2o P.B. van der Watt, Die Nederduifse Gereformeerde Kerk 1652-1824, deel 1, p. 23; H.C. Hopkins, 
Die moeder van om almol ..., p. 16. 
2' H.C. Hopkins, Die moeder van om almal ..., p. 14. 
22 
H.C. Hopkins, Die moeder van om almal ..., p. 15. 
23 H.C. Hopkins, Die moeder van om almal ..., p. 15. 
24 
G.C. de Wet, Die vryliede en vryswartes . . ., p. 139. 
25 J.P. Claasen, Die siekefroosfers in Suid-Afrika 1652-1866, p. 148. 
nog verskeie sieketroosters gevolg. Hulle was die manne wat in die godsdienstige 
behoeftes van die eerste pioniers voorsien het, en wat gesorg het dat die openbare 
onderrig van die jeug nie afgeskeep is nie.26 Toe die nedersetting na die aangrensende 
binneland uitgebrei het, was d& ook behoefte aan onderwys en weer was dit die 
sieketroosters wat die grondleggers in hierdie streke was2' 
Teen die begin van die agtiende eeu was daar reeds h hele aantal openbare ... sowel 
asprivaatskole ... aan die ~aa~.'' Selfs van die jonger kinders het die voorreg gehad 
om skoolonderrig te ontvang. Op 6 Junie 1690 is die weduwee Aagje Keysers se 
versoek om een school tot ondenvysing van kleine kinders benede seven jare oud, op 
te rig, t~e~estaan.~~ In afwesigheid van 'n beheerinstansie en algemeen-geldende 
onderwyswet was die kontrole meestal in die hande van die kerkrade. Goewemew 
Mauritz Pasques de Chavonnes het in Augustus 1714 sy skoolordinansie uitgevaardig, 
'n reeling wat orde, toesig en beheer in onderwyssake gebring het.30 Dit was die 
onderwysomstandighede waarin Cruywagen-kinders 'n godsdienstige begronding 
gekry en gewone skoolonderrig ontvang het. 
Benewens onderwys waarin die kerk h leidende rol gespeel het, het 'n ander 
ondersteuningsdiens, naamlik armsorg, vanaf 1665 die kerk se verantwoordelikheid 
geword. Die omstandighede wat daartoe aanleiding gegee het, word kortliks 
behandel. 
Toe die Kaap nog 'n amptenaarsvestiging was, was daar geen armlastiges in die nuwe 
nedersetting nie. Vanuit die Kaap is selfs geringe bystand aan die armes in die 
vaderland gegee toe 'n bedraggie van net meer as DO in 1657 aan die klassis van 
Amsterdam gestuur is3' In 1657 is aan die eerste vryburgers grond toegeken en in 
daaropvolgende jare is 'n aansienlike aantal vrybriewe gegee aan nog 
26 P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk . . ., deel 1, pp. 57,58. 
" P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk . . ., deel 1, p. 58. 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk . . ., deel 1, p. 59 
29 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 12, Verbatimkopie&, , p. 442. 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk ..., deel 1, p. 59. 
31 
M.M Marais, "Armesorg aan die Kaap onder die kompanjie, 1652-1 795", Argief-jaarboek vir Suid- 
Afrikoanse geskiedenis, jg. 6, 1943, p. I. 
kompanjiesdienaars wat hulle as vryliede wou vestig. Die meeste het hulle op die 
hoerdery toegels maar daar was ook onder hulle wat ander beroepe en ambagte 
heoefen het. Veranning het nie lank uitgebly nie en veral onder hulle wat gaan boer 
het, het treurige omstandighede geheers. Hulle het dikwels nouliks genoeg verdien 
om vrouens en kinders van kos en klere te voor~ien?~ Reeds van die aanvangsdae van 
die volksplanting het daar 'n 
Diaconij - of Armefonds ontstaan war algaande aangevul is met 
kollektes by die 'ordenarij praedickdagen' en legate, [d.w.s. 
testarnent6re bemakings], asook met armbusse by die pastoriee, 
herberge, skepe en selfs 'taphuize' (kroee)! Die fonds het dus reeds 
bestaan toe die gemeente van Kaapstad in 1665 met een ouderling en 
een diaken gestig 
Die werksaamhede van owerheid en die kerk was so vewleg dat die diakonie die rol 
van die latere welsynsdepartemente kn van kinderhowe vewul het.34 Die kerk het ook 
nie lank op horn laat wag om sy aandag aan die versorging van armes te gee nie en 
algaande het die werkveld van die diakonie verbreed: 
In 1687, bv. het die Politieke Raad die Kerk gelas om a1 die armes aan 
die Kaap, insluitende die weduwees en wese van afgestorwe 
Kompanjiesbeamptes, te ver~or~?~ 
Armsorg is dew die kerk waargeneem onder die oppertoesig van die kompanjie. 
Aanvanklik het daar slegs een diaken op die kerkraad gedien, maar in 1699 was daar 
reeds twee en in 1719 het hulle getal tot vier gestyg.36 
Aan die Kaap was daar geen georganiseerde welsynswerk voor 1788 nie. In daardie 
jaar het 'n aktiewe king van werkers en werksters onder leiding van ds. Van Lier tot 
stand gekom wat later die naam Bid-en-Werkvereniging gekry het. Hulle het 
32 
M.M. Marais, "Armesorg aan die Kaap ..., Argief-iaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, pp. 1,2. 
33 J. Nieuwoudt, "Diakonie en diakonaat", G. Hofmeyr (hoofied.), NG Kerk 350, p. 36. 
" J. Nieuwoudt, "Diakonie en diakonaat", G. Hofmeyr (hoofred.), NG Kerk 350, p. 36. 
'' M.M. Marais, "Armesorg aan die Kaap ..., Argief-jaarboek vir Suid-Afrikoanse geskiedenb, jg. 6, 
1943, p. 5. 
36 
M.M. Marais, "Armesorg aan die Kaap . . ., Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 6, 
1943, p. 5. 
liefdadigheidswerk onder weeskinders en weduwees gedoen, hulle met die opvoeding 
bemoei en tyd afgestaan vir sendingwerk onder inboorlinge en   la we.^' 
Mentzel, amptenaar van die VOC en skrywer wat agt jaar aan die Kaap vertoef het, 
het soos volg geskrywe oor die kerkkollektes wat ingesamel en ten behoewe van die 
armes bestee is: 
The collection plate brings in a considerable sum every year, and at 
communion the more wealthy burgers quietly slip whole piles of ducats 
under the napkins that cover the vessels. The Dutch contribute willingly 
and generously towards the support of the poor ...38 
Die Bybelwoord dat in hulpbetoning en barmhartigheid die linkerhand nie moet weet 
wat die regterhand doen nie, geld reeds van vroeg af, daarom sal dit nie bekend wees 
of welvarender Cmywagens ook aansienlike bedrae in die kollektebord of armbusse 
geplaas het nie. Wat we1 bekend is, is dat Meendert Cmywagen en sy vrou Catharina 
in hulle testament 100 Kaapse gulde aan die diakonie te Drakenstein bemaak het.39 
Vir groter duidelikheid moet daar nadruklik op gewys word dat die armoedstoestande 
onder Kaapse burgers nie oorvereenvoudig moet word dew dit aan 'n gebrek am 
ondememingsgees of aan werkskuheid toe te skryf nie. Soos in enige gemeenskap 
was daar aan die Kaap beslis ook die enkelinge wie se lewensingesteldheid en 
negatiewe houding teenoor produktiewe arbeid hulle permanent op die laagste 
ekonomiese bestaansvlakke gehou het. Verder moet in gedagte gehou word dat die 
landsgebied waar die verversingstasie en latere kolonie aangelg is, oor uiters geringe 
ekonomiese hulpbronne beskik het en dat die vestiging met 'n uiters beperkte doe1 
begin is. Die hoofrede vir die toestand moet gesoek word in die streng monopoliee 
van die VOC en die allesoorheersende winsmotief. Skeepsverkeer was die lewensaar 
vir die Kaapse inwoners maar die verbod op wat en wanneer aan skepe gelewer mag 
word, was so dempend dat daar vir enige handel min beweegmimte was. Die agtiende 
37 
C.J. Pretorius, Die Afrikaanse vrou as kultuurdraer en kultuurskepper tor 1806, pp. 242,243. 
38 
O.F. Mentzel, Life at the Cape in the middle eighteenth century; being the biography of Rudolph 
Siegfried Alleman, captain of the militaryforces at the Cape of Good Hope, Van Riebeeck-vereniging 
nr. 2, p. 155. Nota: Dukaton wash ouNederlandse silwermunt ter waarde van ongeveer 3,15 gulde. 
39 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71113, Meester van die Hooggeregshof, 15 Desember 
1720, nr 3. 
eeu is gekenmerk deur herhaalde oorloe tussen Engeland en Frankryk waaraan 
Nederland ook soms deelgeneem het. Skepe van oorlogvoerendes het Tafelbaai 
dikwels vir proviand aangedoen en met hierdie verhoogde aanvraag het die Kapenaars 
'n geleentheid gehad om geld te maak. Tydperke van ekonomiese opbloei aan die 
Kaap het gereeld saamgeval met h oorlog in ~uro~a.4' 
Hierdie siklus van tydelike ekonomiese voorspoed en 'n terugval in moeilike 
bestaansomstandighede vir baie koloniste, was 'n kenmerk van die Kaapse lewe tydens 
die regeertyd van die Kompanjie. Die lewe aan die Kaap het selfs in 
voorspoedsiklusse nie net uit hoepelrokhz, gepoeierde hare. kerslig en menuette 
besfaan nic4' 
Die waagstuk 'n sukses 
Die Cruywagens se waagstuk om hulle aan die Kaap te kom vestig, geoordeel volgens 
bepaalde gebeure en omstandighede, het vir hulle sukses gebring. Volgens alle 
aanduidings het hulle betrokkenheid by die drank- en gastehuisbedryf 'n groot mate 
van finansiele selfstandigheid en voorspoed tot gevolg gehad. 'n Voorbeeld daarvan is 
dat hulle spoedig na hulle aankoms besonder bedrywig was in die vaste eiendomsmark 
van destyds. Die beskikbaarheid van grond was nie h groot probleem nie, veral vir 
diegene wat hulle aan die akkerbou wou waag. Die beskikbaarheid van geld was 'n 
groter struikelblok en vir amptenare van die Kompanjie met hulle karige vergoeding, 
was dit haas onrnoontlik om vaste eiendom te bekom. 
Vir Jan en sy seun Meendert, wat indien hy en sy eggenoot, Catharina, nie 'n eie 
losieshuis aangehou het nie, vir pa en ma in hulle ondememings gehelp het, was 
finansies blykbaar nie so 'n groot hindemis nie. Reeds op 6 Oktober 1694 koop J.M. 
Cruywagen 'n erf van 0,017 morg in die Tafelvallei kontant van ene Jan Rubkins vir 
~00.4~ Omdat pa en seun dieselfde name gehad het, is dit uiters moeilik, indien nie 
40 
G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van die politieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 9 1. 
41 
K. Schoeman, Dogter van Sion.. ., p. 36. 
4Z L. Guelke & R. Shell, The deedr book ..., p. 18. 
onmoontlik nie, om te onderskei wie by transaksies betrokke was. Ander inligting 
waarvan afleidings gemaak kan word, is in die gevd ook afwesig. Waar daar met die 
aankoop en verkoop van slawe gehandel is, is reeds op die onderskeidingsprobleem 
gewys. Stamvader, Jan, se presiese sterfdatum is ook nie bekend nie. Jan was in 1712 
nog in die lewe, maar volgens Meendert en Catharina, sy vrou, se testament kan die 
afleiding gemaak word dat hy gedurende of voor 1720 oorlede is.43 Met sekerheid kan 
we1 ged word dat Meendert vanaf 1720 in eie reg by transaksies opgetree het. 
Aangesien net twee persone, vader en seun, by die onderskeidingsprobleem betrokke 
is, is die probleem gelukkig nie groot nie. Hoofsaak is dat dit die lewensewaringe en 
+mstandighede van 'n pioniersgesin aan die Kaap toelig en hulle beskeie bydrae tot 
die ontwikkelende jong kolonie, soos dik van vergelykbare gesinne, in konteks plaas 
en toelig. 
In totaal word daar tot 1728 met Meendert se dood op 69-jarige ouderdom, 16 
transaksies beklink waarby 'n erf en woonhuise betrokke was. By van hierdie 
transaksies was Meendert na 1720 alleen betrokke. 'n Handige wins is met dik 
spekulasie in eiendomme gemaak. Vyf eiendomme wat teen 'n gesamentlike prys van 
f17 895 aangekoop is, is mettertyd vir f24 950 verkoop. Die wins kon groter gewees 
het as Meendert nie 'n eiendom wat hom fl 900 gekos het waarskynlik uit vaderlike 
goedhartigheid in 1728 vir f4 300 aan sy seun Johannes verkoop het nie.44 Vanaf 
1724 volg daar net verkooptransaksies. Pa Jan was reeds oorlede en Meendert het self 
oukant toe gestaan en wou seker die groot eiendomsportefeulje aansienlik afgeskaal 
het. 
Die Cruywagens se belangstelling was egter nie tot dorpseiendomme in die Kaapse 
Vlek beperk nie. In 1703 word die eerste plaas, Maastricht, wat oor die kruin van die 
Tygerberg in die rigting van die huidige Durbanville gelee was, onder verband vir fl 
500 aangekoop van Hendrik Seegers (in The Deeds Book word gepraat van 
43 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71113, Meester van die Hooggeregshof 172 1 - 1725, nr. 
3. 
" L. Guelke & R. Shell, The deeh book ..., p. 136. Sien ook pp. 31 & 136; 58 & 81; 98 &I36 en 108 
& 1 17 vir die onderskeie koop- en verkooptransaksies, 
~ee~ers).~' Maastricht is in 1702 en aan H. Seegers t~e~eken.~' Dit is 
interessant om daarop te let dat Maastricht vandag nog bekend is as 'n spog Bolandse 
wynplaas, heelwat groter as die oorspronklike, en tans in besit van mnr. J.B. Louw. 
Die aannarne dat Meendert die naam Maastricht aan die plaas gegee het, sou nie 
verkeerd wees nie. Meendert se vrou Catharina, was van Maastricht in Nederland 
afkomstig4' en deur die naamgewing wou Meendert seker erkenning aan sy 
lewensmaat se bydrae gee, haar vereer en haar Nederlandse herkoms bevestig. Oor 
Maastricht sal meer ges& word in die hoofstuk wat oor Meendert handel. 
Die volgende plaasaankoop volg in 1705 en daama tot in 1716 kom daar nog drie 
plase by. Van die plase wat aangekoop is, was nie lank in die Cmywagens se besit nie 
en volg daar etlike verkope. Soos die geval met die eiendomme in Kaapstad het die 
meeste plaasverkope vanaf 1721 tot 1726 geskied.49 As die aankoop en verkooppryse 
van plase met mekaar vergelyk word, het hierdie transaksies ook goeie winste 
opgelewer. Die afstand doen van plaaseiendom het beslis ook te make gehad met 
Meendert se fisiese toestand wat, soos later sal blyk, hom toenemend gepla het. Van 
die plase is ook aan kinders en ander venvante verko~~.~~ Dit wil voorkom of Jan 
Cruywagen nie veel met die boerdery gemoeid was nie. In die opgaafrolle is niks van 
hom aangeteken nie tenvyl van Meendert en die uitbreiding van sy bates in die 
landbou verskeie venvysings verskyn soos in 'n volgende hoofstuk verhaal sal word. 
Die Jan Cruywagen - Olof Berg-dispuut 
Tenvyl Jan Cruywagen rustig besig was om 'n goeie verdienste in die 
gasvryheidsbedryf te maak en saam met sy seun, Meendert in dorps- en 
plaaseiendomme be16 het, het hy in 'n dispuut waarvan hy nie die aanstigter was nie, 
45 L. Guelke & R. Shell, The deeds book ..., p. 137. 
46 G.C. de Wet, Resolusies van die Politieke Raad, deel 8, 1729 - 1734, p. 238. 
47 
Genealogiese inligting en geslagsregister van die Louw-families waaraan verskeie ondersoekers 
meedoen en verkry van dr. Kohus Louw van Pretoria, p.55 van skrywer se kopie by die naam van 
Maria Johanna, al; bl; cl; d4; e6; f5. 
"N.G. Kerkargief, Kaapstad, G1 111, Huweliksregisters 1665-1695, p. 89. 
'' L. Guelke & R. Shell, The deeds book ..., pp. 52,58,64,71, 78,97, 115, 126. 
50 
L. Guelke & R. Shell, The deeds book ..., pp. 64,97, 115. 

Onder hierdie omstandighede het Jan hom genoodsaak gevoel om hom tot die 
goewerneur, Louis van Assenburg, en die Raad van Justisie te wend sodat hulle kon 
verklaar dat hy nie die soort man was wat Berg horn heefr gelieven uijt te maken, en 
uijr te schildere nie. As Berg in gebreke sou bly om die nodige regstellings te doen, 
moes die regsgesag hom commandeerd (om) de lasterlijke woorden honorabel 
(eerbaar) enproJitabel (tot Jan se voordeel) terug te trek en reg te ste~.~~ 
Kaptein Berg was blykbaar reeds geruime tyd voor sy beledigende optrede teen Jan 
Cruywagen besig om getuienis by wyse van verklarings in te same1 oor misstappe wat 
Jan sou begaan het. Een so 'n verklaring was afkomstig van 'n burger, Jan Cruseling, 
wat hy reeds op 2 Februarie 171 1 onder eed op versoek van Olof Berg, afgel& het. 
Cruseling het verklaar dat Jan in 1692 wyn uit die kelder van Berg se vrou gesteel en 
in die meule verkoop het. Verder het hy melding gemaak van die tande van 'n eg wat 
van Martin Poussion gesteel was en dat skottels van Arij Prinsloo wat weggeraak het 
ook op Jan Cruywagen se rekening geplaas moes 
Die aanduidings is dat kaptein Berg hierdie en ander inligting om een of ander rede 
van Februarie 171 1 tot September van daardie jaar teruggehou het en dit nie aan die 
Raad vir Justisie of die fiskaal oorhandig het nie. Op grond van die inligting waaroor 
Berg beskik het, is geen vewolging teen Jan ingestel nie. Op 10 September 171 1 dien 
'n saak voor die Raad van Justisie nie op grond van 'n aanklag van Berg nie maar, we1 
op grond van Jan se eis dat die lasterlike bewerings wat Berg gemaak het, teruggetrek 
en reggestel moes word." 
Die aileiding kan gemaak word dat kaptein Olof Berg nie wou kop gee nie en sy saak 
teen die eiser, Jan Cruywagen, wou versterk want hy het nog 'n verklaring oor Jan se 
beweerde misstap bekom. By hierdie geleentheid het hy 'n swaargewig-getuie gekies, 
niemand minder nie as oud-goewemeur Simon van der Stel wat toe rustig op sy plaas 
Constantia gewoon het. In sy verklaring wat die datum 2 November 171 1 dra, het 
Van der Stel melding gemaak dat die vrou van kaptein Berg horn in teenwoordigheid 
" Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, p. 301. 
'6 Kaapse Argiefiewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, p. 380. 
" Kaapse Argiefiewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, p. 60. 
van die fiskaal, Joan Simons in 1692 (die dag en maand het hy nie meer onthou nie) 
besoek het. Sy het gekla oor die meulenaar van toentertyd, Jan Cruywagen, wat 
een slaaf van haar heeji opgemaakt om met een valschen sleutel wijn 
uit haar kelder te bemagtigen, 
en die wyn toe in die meule verkoop het.58 Van der Stel het voorts beweer dat hy 
opdrag aan die fiskaal gegee het om met die saak voort te gaan en die dief te straf. 
Daar moet aanvaar word dat Berg hierdie keer dii stuk prima-getuienis by die Raad 
van Justisie ingedien het. Die Raad het op 19 November 'n sitting gehad en ook weer 
op 10 Desember 1711.'~ Ook by hierdie sittings is geen uitspraak gegee nie. Jan 
Cruywagen se eis vir naamskending teen Berg was nog steeds hangende en Van der 
Stel se verklaring het blykbaar ook nie Berg se saak versterk nie. 
Op 'n vergadering van die Raad van Justisie op 28 Julie 1712 het die Cruywagen- 
Berg-saak weer oorgestaan omdat sekere verklarings nie beedig was nie. Na hierdie 
datum kon geen verdere spoor van dii uitgerekte geding gevind word nie en moet 
aanvaar word dat dit doodgeloop het, of in hedendaagse tad, van die rol geskrap is. 
Of daar moontlik buite die Raad van Justisie om 'n skikking tussen Cruywagen en 
Berg plaasgevind het, vertel die geskiedenis nie. Van die hele onaangenarne episode 
het niks tereg gekom nie. 
Hierdie verhaal wat venvys na gebeure oor 'n tydspan van 20 jaar, verg en regverdig 'n 
paar opmerkings. Dit bly vreemd en onverklaarbaar waarom Jan Cruywagen, indien 
hy we1 diefstal gepleeg het, nie in 1692 aangekla, verhoor en gestraf is nie. Volgens 
Simon van der Stel het hy baie uitdruklik am die fiskaal, Joan Simons, opdrag gegee 
om met die saak voort te gaan en straf toe te deel. Simons, die eerste independente 
fiskaal aan die Kaap, in 1689 aangestel,6' was 'n pligsgetroue arnptenaar en dit is 
bekend dat hy gedurende 
58 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, p. 376. 
59 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, pp. 78, 87. 
60 
S.D. Naude, "Willem Comelis Boers", Argief-jaarboek vir Suid-Afrkaanre geskiedenis, jg. 13, 1950 
deel2, p. 362. 
sijn verblijfalhier nae behoren getracht heeji 't reg te handhaven, en 
deese aangroeijende Republicq van alle overlast, dieverij, als under 
diergelijke violentie te s~ijveren.~' 
Dat Simons sy taak en opdragte nougeset en pligsgetrou uitgevoer het, word gestaaf 
deur die feit dat hy later bevorder is tot goewemeur van Ceylon en in 1707 het hy die 
titel Raad-extraordinaris van Indie ontvang. In 1708 het hy die Kaap weer as 
kommissaris besoek en baie waardevolle opdragte in verband met die admiistrasie en 
regspleging aan die Kaapse owerhede gegee.62 
'n Amptenaar van die gehalte van Simons moes oortuigende redes gehad het waarom 
hy, selfs nadat hy opdrag van die goewemeur ontvang het, geen geregtelike stappe 
teen Jan Cruywagen ingestel het nie. Die vemgtinge van die Raad van Justisie vir die 
tydperk 3 Januarie 1692 tot 18 Desember 1692 bevat geen verwysing van 'n aanklag of 
kriminele aksie van enige aard teen Jan Meynderts Cruywagen r~ie.~' 
Die straf vir 'n misdaad soos die waarvan Jan beskuldig was, sou niks minder as 'n 
galgdood tot gevolg gehad het nie. Daar is baie voorbeelde in die Kaapse geskiedenis 
waar diefstal met die dood gestraf is." Daar moet ook gevra word waarom die hele 
aangeleentheid 19 jaar na die beweerde oortreding eers na vore gebring is. Dit het toe 
ook nie weens 'n kriminele aanklag dew kaptein Berg voor die Raad van Justisie 
gedien nie, maar omdat Jan Cruywagen 'n siviele eis ingestel het dat kaptein Berg die 
lasterlijke verdigsel en?ivole (beuselagtige) allegatie moes terugtrek en regsteL6' 
Op grond van die voorafgaande uiteensetting blyk dit dat Jan Cruywagen heel 
waarskynlik reg was toe hy beweer het, 
Het vermaak dat menschen nemen uit het ondersoekn van het leeven 
van haaren even naasten en desselfs goede naam ende faam met 
61 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, pp. 306, 307. 
62 
G.J. Schutte, "Cornelis Joan Simonsz", W.J. de Kock & D.W. Kruger (hoofred.), Suid-Afikaanse 
biografiese woordeboek, deel2, p. 683. 
63 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 3, Raad van Justisie, p. 1-1 5. 
64 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 21, Raad van Justisie, p. 12, p. 41, & D. Sleigh, Eilande, pp. 
3. 
65 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, p. 307 & p. 309. 
schandvlek soeken te besoedelen in een welgesteld Republijk daar door 
veel quaad en droevig ongeval komt te ontstaan, jae de gemene kuNe 
merklijk werd geapprobeert. (Dat die gemene of lae kultus om mense 
af te kraak blykbaar ook goedkeuring geniet.)66 
Die opmerking van dr. A.J. Boeseken dat Cruywagen hom aan wanpraktyke skuldig 
gemaak hef moet bevraagteken Daar mag gerugte oor weemdsoortige 
optrede die rondte gedoen het maar Jan Cruywagen is nooit voor 'n hof gedaag en in 
die proses skuldig bevind nie. Toe kaptein Berg in 171 1 dus met sy aantygings 
vorendag gekom het, het Jan hom met goeie reg op die regsprekende gesag beroep om 
sy naam en eer te verdedig. 
Die uitgerekte regsgeding waartydens verklarings, antwoorde daarop, beskuldigings 
en teenbeskuldigings eentonig op mekaar gevolg het, het tog enkele interessante 
brokkies inligting opgelewer: Jan moes hom ook met betrekking tot 'n ander saak 
verdedig. In Oktober 1711 is hy daarvan beskuldig dat hy rds.7 te veel uit die 
kompanjieskas vir 'n sak ertjies ontvang het.68 By ondersoek het dit geblyk dat Jan nie 
fouteer het nie, maar dat die kompanjiesklerk in plaas van 'n halwe sak ertjies (wat Jan 
aan die kompanjie verkoop het) een en 'n halwe sak in die boeke aangeteken het en Jan 
daarvoor betad het. Jan kon die klerk nie op die foutiewe inskrywing en betaling 
attent gemaak het nie, hy was daarvan onnosel (d.w.s. onkundig) en onschuldig omdat 
hij niet leesen of schrijven kan.69 Jan was dus 'n analfabeet maar di6 agterstand het 
hom blykbaar nie verhoed om 'n suksesvolle bestaan aan die Kaap te maak nie. 
Dit is moeilik om te verstaan dat daar Nederlanders kon gewees het wat nie kon lees 
of skryf nie. 'n Belangrike rede vir die Verenigde Nederlande se opkoms en sukses, 
goeie regering, produktiwiteit en ondememingsgees gedurende die 16e en 17e eeu was 
die feit dat hulle 'n welopgevoede en welonderrigte volk was. There was hardly a 
Netherlander - a man, woman, and child - that could not read and write. The school 
66 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, p. 302. 
67 
A.J. B6eseken (red.), Resolusies van die Politieke bad, deel4, voetnoof p.17, 
68 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, p. 3 10. 
69 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 1027, Raad van Justisie, pp.310,311. 
was the common properfy of the people ..., skrywe een kenner van die ~ederlanders.~~ 
Die Kaapse setlaars het uit 'n bree spektrum van sosiale en ekonomiese agtergronde 
gekom. Sommige was redelik welvarend maar baie was armoedig en uit die laer 
stande van die Europese samelewing. The VOC - with its low pay and high death rate 
- employed many down-at-heel adventurers, some of whom eventually became free- 
burgers.71 Dit blyk dat Jan Cruywagen nie uit die laer sosiale stande afkomstig was 
nie en ook nie as 'n versukkelde armoedige aan die Kaap geland het nie, tog bly sy 
onvermoe om te kon lees en skryf moeilik om te verklaar. 
Die dorpsomgewing en laaste dae 
As Jan hom nie op een van die plase wat in sy en Meendert se besit gekom het, 
gevestig het nie, het hy in die stadjie aan die voet van Tafelberg voortgegaan as 
herbergier. Word alleen die winste wat op grondtransaksies gemaak is, in ag geneem, 
kon hy selfs as rentenier 'n mstige bestaan gevoer het. Indien Jan in die Kaapse Vlek 
aangebly het, het hy as redelik welvarende burger seker in 'n dubbelverdiepinghuis, 
wat in Simon van der Stel se tyd hul verskyning gemaak het, gewoon. Van die 
dorpshuise het toe a1 gebakte teels op die dakke gehad in plek van brandbare riet. Van 
die nieuw q'inventeerde gebacken tigels (nuut uitgevinde gebakte teels, in Latyn 
"tegula") word in Jan van Riebeeck se dagregister op 7 Januarie 1660 melding 
gemaak.72 'n Proefneming om die water-koringmeul van dakpanne te voorsien, was 'n 
sukses en daar is besluit om alle de Compangnies huysigen met gebacken tigels te 
laten de~ken.~~ Die steen- en teelbakker, Wouter Mostert, het eers in die behoeftes 
van die kompanjie voorsien en daarna het hy dakteels ook aan burgers voorsien. 
Vanselfsprekend was dit in die begin net die gegoede huiseienaars wat teels op hulle 
dakke kon bekostig. 
70 J.L. Motley, History of the United Nether1ands:from the death of William the Silent to the twelve 
years' truce - 1609, vo1.4, p. 525. 
" R. Elphick & H. Giliomee (eds.), The Shaping of South African Sociey, p. 67. 
72 
D.B. Bosman & H.B. Thorn (reds.) Dagregister gehouden by den oppercooprnan Jan Anthoniz van 
Riebeeck, deel3, 1659-1662, p. 174. 
73 
D.B. Bosman & H.B. Thorn (reds.) Dagregister. .., p. 174. 
In die middedorp het die huise werwe eerder as tuine gehad. Op die werf was die 
koetshuis, stalle, werkswinkel en slawekwartiere. Meer na die buitewyke, bokant die 
kompanjiestuin en veral teen die laer hange wat na Tafelberg gelei het, het die 
welgestelde burgers se huise in groot tuine gestaan. Die watertoevoer na die stadjie 
was voldoende om tuine nat te lei en die meul se wiele te laat draai. Die water was 
afiomstig van verskeie bergstrome wat in 'n opgaardam bokant die tuine gevloei het. 
Vanaf die opgaardam is die water met houtgeute tot by wat vandag die parade is, 
gebring. Hier het slawe huishoudelike water kom haal en was dikwels in rumoerige 
onderlinge opstootjies betrokke. 'n Paar spoghuise se water is met kiaathoutpype 
Dorpsfunksies het aandag ontvang van kommissarisse van die Raad van Justisie wat h 
soort burgerraad gevorm het. Die raadslede was verantwoordelik vir strate, 
waterleidings en vir die handhawing van die goeie orde. Hulle moes selfs toesien dat 
inwoners hulle nie aan skandelike optrede skuldig gemaak het nie. Daar is swaar 
geleun op die samewerking en gemeenskapsingesteldheid van die inwoners. 
Goewemeur Hendrik Swellengrebel (1739 - 1751) het die burgery meer direk betrek 
dew van hulle te verwag om kosteloos die dienste van een slaaf beskikbaar te stel vir 
die herstel van strate. Burgers was geneig om slegs die straatgedeelte voor hulle huise 
te versorg terwyl die middelste straatvlak soms omskep is in siedende strome water, 
veral in die winter. Die gangbaarheid van die strate en sypaadjies is verder verminder 
dew beeste en perde wat oral gewei het en deur die boere se swaar waens en spanne 
osse. Die inwoners se rus is versteur dew wadrywers wat hulle spanne met geskree en 
sweepslae vorentoe laat beur het. Die owerhede het later ingegryp en die boere was 
verplig om op die Boereplein am die westekant van Heerengracht, uit te span.75 
In 1696 is die burgerwag, bestaande uit ses afdelings van 30 burgers elk, ingestel om 
die dorp te patrolleer. Dit was 'n onbetaalde diens wat van elke manspersoon een keer 
per maand 'n wagbeurt gewa het. Daar was ook betaalde amptenare, die ratelwagte, 
wat die strate gepatrolleer het en 'n oog gehou het oor tavemes en onordelike burgers. 
Hulle kon slawe wat sonder 'n lantern of pas van hulle eienaars rondgedwaal het, tot 
74 A.F. Hattersley, An lllustratedsocial history of South Africa, p. 14. 
75 
A.F. Hattersley, An Illustratedsocial history of South Apica, p. 13. 
orde roep en arresteer. Dit was ook hulle plig om die tyd a1 om die uur uit te roep. 
Hulle teenwoordigheid was baie waardevol met die bespeur en aanmeld van brande. 
Die kompanjie het 'n brandweerstasie met toerusting soos 'n vuurenjin, waterslange en 
emmers ten weste van die parade in stand gehou. Daar was professionele 
vuurmeesters aan diens wat die slawe, wat water moes aandra, en soms die drukpomp 
moes beman, georganiseer het. Die organisasie met die bestryding van brande was so 
doeltreffend dat oorsese reisigers dit met hoe lof aangeprys het.76 
'n Aangeleentheid wat nie met die fisiese leefomgewing verband gehou het nie, maar 
meer met die ingesteldheid van die Kaapse inwoners en waarvan Jan ervaring moes 
gehad het, ook in Nederland, moet hier aangesny word. By die Nederlanders bet daar 
'n lewendige bewustheid van rang en stand bestaan. Hierdie bewustheid was 
vanselfsprekend ook by die kompanjie teenwoordig. Daar word in geskrifte byna 
sonder uitsondering venvys na die Edele Compagnie, soms ook Haar Ede, Groot 
Agtbare en die Edele Heeren Bewindhebbers. Die kompanjie het hierdie bewustheid 
weer oorgedra na sy wydverspreide kolonies en handelsposte. Dit het gegaan om die 
mag van die kompanjie in die oe van sy laer amptenare en mededingers te onderstreep 
en te handhaaf. Prag, praal, status en seremonie was by die kompanjie en sy hoer 
amptenare deel van 'n gevestigde tradisie en aan die Kaap was dit nie afwesig nie.77 
Ook van gewone burgers moes die nodige ontsag en respek betoon. Alle rytuie moes 
vir die van die goewemeur uitwyk en stilhou en vir die van lede van die Politieke 
Raad uit die pad gaan.78 
Ook by byeenkomste van lede van die burgery en hulle gades was die bewustheid van 
rang en voorrang nie afwesig nie. Vir mans het die rigiede kodes van besoek afl6 en 
afsprake reel en nakom nie so seer gegeld nie. By huwelikspartytjies sou 
ondergeskikte amptenare en hoer geplaasdes en gewone burgers vryelik gemeng het; 
76 
A.F. Hattersley, An Illustrated social history of South Africa, p. 14; O.F. Mentzel, A geographical 
and topographical description of the Cape of Good Hope, vol. 1, Van Riebeeck-vereniging nr. 4, pp. 
133, 134. 
77 K. Schoeman, Dogter van Sion.. ., pp. 28,29. 
78 
K. Schoeman, Dogrer van Sion.. . , p. 3 1. 
en 'n handelaar se dogter sou met 'n burger se seun gedans het. By die vroue egter was 
die skakeling baie meer formeel. 
Among them social districtions are sharply graded; pomp and 
circumstance play a leading role in determining rules of etiquette. ... 
At no place, however, in the whole world are the minutiae of calling so 
elaborately worked out and slavishly followed as by the ladies of the 
Die eenvoudiges wat vir a1 die vertoon in hulle bestaan nie mimte gehad het nie, se 
hartsgevoel teenoor die grootdoenery van die Kaapse elite is mooi soos volg 
verwoord: 
Hulle is net behep met hulle trots: wie sit voor in die kerk, wie was by 
daardie raadslid se gastemaal, wie loop met 'n parasol soos in die 
Ooste, wie he? die kontrak gekoop vir wyn, die brandewyn, die vleis? 
Selfs die man met die kontrak om nagbalies te ry se vrou loop neus in 
die 
Hierdie ingesteldheid en optrede het dwarsdeur die kompanjiestyd gegeld. Dit is 
daarom nie vreemd nie dat op 16 Januarie 1795, om en by agt maande voor die Britte 
die Kaap die eerste keer oorgeneem en die kompanjie sy laaste stuiptrekkings gegee 
het, die Politieke Raad hulle besig gehou het met die opstel van 'n ranglys omdat die 
bestaande lys zeer defectueus en ontoereikend was omdat daar veranderinge in 
posbenaminge en range van vlootoffisiere was. Die hoogste waardigheidsbekleer op 
die ranglys was Den We1 Ed: Groot Achtb: Heere Commissaris ofre den 
Hoofdgebieder in der tijd. Sesde op die lys was De We1 Ed: Geshenge Heeren 
Gouverneurs en laaste, twee bladsye verder, Kosters der kerkex8' Dit is te betwyfel 
of hierdie ranglys ooit in gebruik gestel was. 
In hierdie leefomgewing het Jan gewoon en sy laaste dae geslyt. Wanneer Swaantjen 
oorlede is, is nie bekend nie, ook nie Jan se sterfdatum nie. Dat dit egter voor 1720 
was, staan aangeteken. In 'n testament wat Meendert en Catharina Cruywagen op 15 
Desember 1720 laat opstel het, verklaar hulle duidelik dat hulle geen ouders in 't 
79 
O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope ..., vol. 2, p. 
107. 
D. Sleigh, Eilande, p. 743. 
Internet www.tanap.net/, C228, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 12-15. 
leeven het. Die naaste aanduiding wat van Jan se sterfdatum gegee kan word, is dat 
hy tussen 1712 en 1720 oorlede is.82 
Op 20 November 1713 het Jan Meindert Cruywagen 'n aksie aan die gang gesit om 
fl 459 en agt stuiwers van die landbouer Arend Gildenhuys, wat aan hom geleen was, 
terug te kry. Die eisdokument is deur Jan met 'n kruisie geteken voor 'n amptenaar van 
die Raad van Justisie. By die kruisie het die amptenaar geskrywe, 't merk van Jan 
Myndertse ~ruijwa~en.~~ Dit is reeds bekend dat stamvader Jan nie kon lees of skryf 
nie. Indien Jan egter voor 1713 oorlede is, is die terugvorderingsaksie deur Meendert, 
sy seun, gevoer en dit open die moontlikheid dat Meendert ook 'n analfabeet was. 
Jan het nie 'n testament nagelaat nie maar daar kan aanvaar word dat Meendert en 
Catharina in besit gebly het van a1 die bates wat hy agtergelaat het. Die 
plaaseiendomme was, volgens alle aanduidings, reeds van die aankoop af in Meendert 
se besit. Daar kan verder aanvaar word dat Jan en sy eggenote hulle laaste rusplek in 
die begraafplaas by die kerk vlak langs die tuine gevind het. Dat hulle op een van die 
plase, De Grendel of Maastricht, gewoon het en daar begrawe is, is we1 'n vae 
moontlikheid. 
Jan Cruywagen, 'n eenvoudige Nederlander, wat besluit het om vroeg in die Kaapse 
geskiedenis 'n bestaansgeleentheid in die klein VOC-vestigingskolonie te waag, het 
die trauma van verhuising en 'n gevaarlike seereis, die onsekerhede van 'n 
vryburgerbestaan onder 'n uiters beperkende kompanjiesmonopolie getrotseer. Sy 
waagmoed en bydrae, soos di6 van baie van sy tyd- en geesgenote, vorm deel van die 
legkaart van die Suid-Afrikaanse verlede ... 'n voetnoot tot die bree verhaal. 
82 Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71113, Meester van die Hooggeregshof 1721 - 1725, 
nr.3. 
83 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 2687, Raad van Justisie, N. 69,20 November 1713. 
HOOFSTUK 4 
MEENDERT CRUYWAGEN 
Meendert is gebore uit Jan Cruywagen, die stamvader, se eerste huwelik en die naam 
van sy moeder is onbekend. Die naaste aanduiding van sy ouderdom word gevind in 'n 
testament wat hy en sy vrou op 15 Desember 1720 laat opstel het waarin sy ouderdom 
aangegee word as omtrent neegen en vyftig jaar.' Dit dui daarop dat hy om en by 1661 
gebore is. Op grond van hierdie inligting was Meendert omtrent 29 jaar oud toe hy 
saam met sy pa en stiefma, Swaantjen (gebore Van Alsen), teen 1690 in die Kaap 
aangekom het. 
Huwelik en huweligebruike 
Toe Meendert, nie baie lank na die familie se aankoms nie, trouplanne begin kry het, 
moes hy, soos die gebruik was, saam met die aanstaande bruid en bygestaan dew twee 
familielede of vriende voor die kommissarisse van huweliksake verskyn. Die 
kommissarisse moes onder andere vasgestel het of die partye bevoeg was om te trou, of 
hulle ouers nog geleef het en of hulle uit vrye wil voor die kollege verskyn het. As daar 
geen huweliksbeletsel was nie, is toestemming tot die afindiging van die gebooie 
gegee, gevolg deur die voltrekking deur 'n yedikant2 Die kollege van kommissarisse 
van huweliksake aan die Kaap is in 1676 in die lewe geroep en het in 1711 met die 
kollege van kommissarisse van klein sake saamgesmelt. Van toe af was dit bekend as 
die College van Commissarissen van Kleine Civiele en Huwelyks Zaken. Van kerklike 
wee is 'n doop- en huweliksregister reeds in 1665 aangele en in gebruik gestel.3 
Die kommissarisse moes tevrede gewees het dat alles in orde was en dat geen beletsel 
teen die huwelik voorgekom het nie. Daar kan verder aanvaar word dat die 
voorgenome huwelik bekend gestel is dew die gebruiklike gebooie wat op drie 
opeenvolgende Sondae in die kerksaal in die kasteel waar dienste gehou is, voorgelees 
I 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71113, Meester van die hooggeregshof, 15 Desember 
1720, nr 13. 
2 
G.G. Visagie, Regspleging en reg aan die Kaap van 1652 tot 1806, p.55. 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652-1824, deel 1, p.8. 
is. Op 23 November 1692 is die huwelik voltrek en word in die huweliksregister 
aangeteken, in den huijwelijken staat vereenigt Myndert Kruijwagen van Zwol, jongh 
man met Catharina van Maarsen van Maeshicht jonge do~hter.~ In die testament wat 
in die begin van hierdie hoofstuk genoem is, word Catharina se ouderdom as 61 jaar 
aangegee. Sy is dus in 1659 gebore en was op die troudag 33 jaar oud. Voorgenoemde 
troudatum word ook in 'n inskrywing in die Opgaafrol van 1692 aangegee.5 Meendert 
se troudatum wat in deel 1 van C.C. de Villiers en C. Pama se Geslagsregisters van ou 
Kaapse families, op bladsy 164 as 29 November 1692 aangegee word, is dus nie korrek 
nie. Ds Leonardus Terwold (Ter Wold) was van 1689 tot 1695 predikant van die 
gemeente Kaapstad en daar kan aanvaar word dat hy Meendert en Catharina in die eg 
verbind het.6 
Aangesien Meendert omtrent twee, drie jaar na sy aankoms aan die Kaap getroud is, is 
baie van die huweliksgebruike wat in die stamland gegeld het, ook in die klein Kaapse 
nedersetting gehandhaaf. In die kolonien volgde men zoo goed mogenlijk de gewoonten 
van het moederland. Dit was die getuienis van een van die Sweedse reisigers aan die 
Kaap in 1773.~ Die belangrikste van die gebruike word kortliks beskrywe. 
Nadat alles dew die huwelikshof in orde bevind was, kon die paartjie amptelik verloof 
raak, of ondertrou, soos dit in Nederland bekend was. (In 'n Nederlandse Bybel van 
1892, in skrywer se besit, kom die uitdrukking voor in die Kersverhaal in Lukas 2 waar 
venvys word na Maria zijne (Josef se) ondertroude vrouw). Op 8 Oktober 1661 het Jan 
van Riebeeck so 'n geval aangeteken waar onderfrouw gedoen is tussen 'n vryburger en 
sy aanstaande br~id.~ Die onderfrouw was volgens die Romeins-Hollandse reg 'n 
kontrak tussen die man en die vrou en was wetlik bindend. Met toestemming om te 
ondertrouw is ook bevestig dat die afkondiging (huweliksgebooie) van die aanstaande 
N.G. Kerkargief, Kaapstad, GI 111, Huweliksregister 1665-1695, p.89. 
5 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A 2250, Opgaafiolle (burgerrolle), 1682-1751, opgaaf vir die jaar 
1692, N. 58. 
A. Dreyer. Eeuwfeest-album van die Nederduits Gereformeerde Kerk in Zuid-Afrika 1824-1924, p. 35. 
' C.W. Hudson & H. van der Merwe, "Van die wieg tot die gat", P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner 
en sy kultuur, deel6, p.147. 
D.B. Bosman & H.B. Thorn, (reds.), Daghregister gehouden by den oppercoopman Jan Anthoniz van 
Riebeeck, deel3, p.402. 

berekening geneem word, moes hulle huweliksvieringe redelik beskeie gewees het. 
Later, toe van die Cruywagens vermoende mense was, was hulle huweliksgeleenthede 
seker van die sosiale hoogtepunte am die Kaap. 
Die bruid was van Maastricht, hoofstad van die provinsie Limburg in Nederland, 
&omstig.13 Die van Van Maarsen kom nie in algemeen gebruikte en erkende 
geslagsregisters voor nie. Dit is onbekend wanneer Catharina in die Kaap aangekom 
het en of familielede haar vergesel het. Daar is we1 in die Kaapse Argiefbewaarplek op 
die van Van Maersen afgekom - dit mag h ander spelling van Van Maarsen wees. 
Daar word vermeld van Pieter Hendrukse van Maersen wagen rijden .... in dienst der 
E. compagnie wat saam met 'n ander amptenaar op 13 Desember 1690 voor die Raad 
van Justisie verskyn het wegens t' misbruyken van comp. rantsoenen.14 Die straf vir die 
oortreding was dat beide strengelijk gelaarst is, met ander woorde met 'n dik tou h 
groot aantal houe, gewoonlik oor die rug, toegedien is. Of daar enige verwantskap 
tussen hierdie ongelukkige amptenaar en Catharina was, is totaal onbekend. 
In die opgaafrol van 1692 verskyn Meendert en sy vrou se name as inwoners van die 
distrik Kaapstad. Die enigste besittings wat Meendert opgegee het, was 'n snaphaan 
(geweer) en 'n degen (swaard.)lS Die bates wat hy laat aanteken het, was geskik om h 
vrou en kinders te beskerm maar om hulle te huisves, te voed en te klee, was meer 
middele nodig. Hierdie middele is bekom dew herberg te voorsien aan die bemanning 
en passasiers van skepe wat Tafelbaai aangedoen het. 
Daar moet altyd in gedagte gehou word dat die bestaansmoontlikhede aan die Kaap vir 
vryburgers van alle nerings en bedrywe baie beperk was weens die 
kompanjiesmonopolie. Mense se ondememingsgees is gesmoor en daar is h vrugbare 
teelaarde geskep vir misbruike en ontduiking van owerheidsvoorskrifte. Baie Kaapse 
inwoners het saam met die verskaffing van losies ook "genegosieer", dit wil s&, handel 
" C.G. de Villiers en C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 164. 
j4 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 3, Raad van Justisie, 1689-1691, p.37. 
I5 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A 2250, Opgaafiolle, 1682-175 1, opgaaf vir 1692, p.56. 
gedrywe sover die monopolistiese stelsel van die kompanjie, of sluikhandel, 
geleentheid daartoe gebied het. Die omvang van hierdie handel het gewissel. Daar was 
diegene wat hulle emstig daarop toegel& en algemene handelaars geword het, terwyl 
ander die handel tot die aankoop en invoer van eie benodigdhede en vir beperkte 
plaaslike verkope benut het.16 
Negosietfrders het gewoonweg met persone am wie hulle losies verskaf en met wie 
hulle bevriend geraak het, ooreengekom om die verlangde handelsware in Nederland of 
in die Ooste am te koop en later self, of met h ander "agent" in Tafelbaai aan wal te 
bring. Die dopers en karweiers het altyd vergoeding ontvang vir hulle diens. 
Transaksies het nie elke keer suksesvol verloop nie en Kaapse invoerders is soms in die 
steek gelaat.'7 Die volgende goederen sijn seer profitable voor de Caabse negotie: 
slawe (veral jonger indiwidue) wat bedrewe was in verskeie ambagte, seil-, linne-, sy- 
en katoenmateriaal en kledingstukke, porseleinware soos skottels, tafelborde en cofJij 
en theegoed, koffiebone, koperware, ensov~orts.'~ In moderne tye kom die enkeling 
alleen by uitsondering met die groothandelaar, die importeur en eksporteur oorsee in 
aanraking, indien ooit. 
Direkte invoer deur die indiwidu was egter in die ou due by h baie 
beperkte bevolking van die Kaapse Vlek en h skeepsverbinding van 
hoogstens driemaal per jaar en h oortog wat van drie tot ses maande 
geduur het ... h noodsaaklikheid en h uitsparing ... in h hawestadjie en 
verversingstation saam met herberg en schachery (taphuise) die 
aangewese bron van inkom~te.'~ 
Indien Meendert nie self h negosieerder was nie, het hy en sy familie soos baie ander 
inwoners, voordeel getrek uit veral Oosterse handelsware wat in die Kaap in omloop 
was. 
Byna elke privaathuis was 'n winkel waar allerlei transaksies plaasgevind het. 
Sornmige van die verhandelinge was onwettig: burgers, en beamptes het nie ontsien om 
l6 J.L.M. Franken, "h Kaapse huishoue in die 18de eeu uit Von Dessin se brietboek en memorial", 
Argief-jaarboek vir Suid-Ajiikaanse geskiedenis, jg.3, deel 1, 1940, p.19. 
17 
J.L.M. Franken, "h Kaapse huishoue in die 18de eeu . . . ," p. 16, p. 17, p. 18, p. 19. 
18 
J.L.M. Franken, "'n Kaapse huishoue in die 18de eeu ...," p.17 
19 
J.L.M. Franken, "h Kaapse huishoue in die 18de eeu ...," p.20 
die monopolie van die Kompanjie te omseil nie, en die koop en verkoop van oorsese 
produkte was nie tot die Kompanjieswinkel beperk nie.20 
Eersteling op Kaapse bodem 
Op 13 Maart 1695 sien die eerste Cmywagen wat op Suid-Afrikaanse bodem gebore is 
die lewenslig. Hy was ... een Kind van Jan Mijndertz Kruijwagen en Katharina van 
Marsen genaemt Jan ~ijndertz.'' Daar word na hierdie derde Jan Mijndertz byna 
deurgaans in dokumente verwys as Johannes. Hy is op die dag van sy geboorte gedoop 
wat in daardie tyd nie 'n vreemde gebruik was nie. Die vyfde hoofstuk word aan 
Johannes gewy en daarom word voorlopig oor hom geswyg, behalwe dat enkele feite in 
verband met die doopgebmike van daardie dae eers vermeld word. Terwyl in 
Nederland 'n kind so spoedig as moontlik na sy geboorte gedoop is, was dit in die vroee 
dae aan die Kaap nie altyd moontlik nie. Die rede daarvoor was die afwesigheid van 
predikante, die enigste kerklike amptenare wat die sakrament kon bedien. Daar moes 
dikwels lank gewag word voordat 'n besoekende predikant met die uitvarende of 
tuisvloot die Kaap besoek het en 'n doopplegtigheid kon waarneem. Toe daar 
permanente inwonende predikante was, is kinders in Kaapstad en omgewing gewoonlik 
op die eerste Sondag na hul geboorte gedoop. Die reel het gegeld dat minstens twee 
kerkraadslede by die plegtigheid teenwoordig moes wees. Omdat dit so spoedig na die 
bevalling was, kon die moeder dit natuurlik nie bywoon nie." 
Dit is dus moontlik dat Johannes se moeder, Catharina nie eers by sy doop teenwoordig 
was nie. 
Geen kind kon aan die Kaap gedoop word tensy iemand hom 'gevader ' 
het nie, met under woorde tensy 'n peetouer beloof het om oor die kind se 
Christelike opvoeding toesig te hou nie. Soms was die vader self ook 
peetvader.23 
20 S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika of ons verlede, deel 1, p.145. 
2' N.G. Kerkargief, Kaapstad, GI 111 Doopregister, 1665-1695, p.56 
22 
C.W. Hudson & H. van der Merwe, "Van die wieg tot die graf', P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner 
en sy kultuur, deel6, pp. 139, 140. 
23 
C.W. Hudson & H. van der Merwe, "Van die wieg tot die graf', P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner 
en sy kultuur, deel6, p. 140. 
Op die doopdag het die vader en die peetvader saam kerk toe gestap gevolg dew 'n 
slavin wat die kindjie gedra het. Die peetvader het plegtig op die prediit se vrae 
geantwoord. 
Nog 'n gebruik by die doop was om 'npillegift te skenk. Die pille deel van die woord 
het die betekenis van doop- of peetkind gedra en pillegifr was dus niks anders nie as 'n 
doopgeskenk. In Nederland is hierdie geskenk gedurende die 17e en 18e eeu dew die 
peetouers reeds by geboorte aan 'n kind gegee. Dit het 'n wye verskeidenheid van 
voorwerpe behels maar later was dit gewoonlik beperk tot een of ander silwer 
voorwerp. Aan die Kaap was die gee van 'n silwerlepel die meer algemene gebruik 
onder die dorpenaars. Die nie-dorpenaars het egter 'n heel prakties en Afrikaanse 
gebmik begin vestig deur aan die dopeling aanteelvee as pillegift te gee. Henning 
Hiising het byvoorbeeld 12 verse as doopgeskenk aan sy seuntjie gegee. Twaalfverse 
was destyds beslis buitekant Kaapstad waardevoller as hvaalf silwer legels.24 Die 
gebruik om 'n doopfees M die plegtigheid by die huise van doopouers aan te bied, was 
in die Kaapse samelewing nie onbekend nie, hoewel dit ook van omgewing tot 
omgewing verskil het, meesal om ekonomiese redes. 
Daar kan aanvaar word dat Johannes se doop met die gebruiklike handelinge van 'n 
pillegift en 'n doopfees gepaard gegaan het en dat Cruywagen-kinders wat nA hom 
gedoop is deel van die gevestigde gebruike was. 
Herkoms weeg swaar 
Terwyl die feit van die eerste Kaaps-gebore Cruywagen hier vermeld word, kan die 
aandag gevestig word op die belangrike plek wat herkoms, dit wil s& plek van geboorte, 
as element in maatskaplike identifikasie stadigaan by Kaapse mense begin inneem het. 
Daar is reeds genoem dat groot maatskaplike standverskille nie aan die Kaap 
voorgekom het nie. Aan die ander kant . . . leefde statusbesef heel sterk aan de Kaap de 
Goedehoop in de zeventiende en achttiende ee~.~' 'n Verskil in rykdom het tot 
24 C.W. Hudson & H. van der Menve, "Van die wieg tot die graf', P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner 
en sy kultuur, deel6, p.141. 
" A. Biewenga, De Kaap de Goede Hoop: een Nederlandse vestigingskolonie 1680-1730, p.268. 
duidelik waarneembare verskille in sosiale status aanleiding gegee. Daarnaas het 
juridiese onvryheid, soos die geval met slawe, ook h rol gespeel in die onderskeid wat 
tussen mense gemaak is. h Derde onderskeidingsfaktor wat h groot rol gespeel het, 
was herkoms. A1 heel vroeg ontwikkelde zich aan de Kaap een lokale trots.26 Die feit 
dat 'n persoon aan die Kaap gebore is, het toenemend as statussimbool getel. h Insident 
wat daarvan getuig, het in 1696 op Stellenbosch agter 'n skuur afgespeel. Jacob Cloete, 
h Kaapsgebore jong man, het die Nederlander Jan Smit, aangespreek oor die manier 
waarop laasgenoemde 'n perd hanteer het. Smit het hom vererg, sy degen getrek en 
Cloete wou hom op dieselfde wyse verdedig toe Jan Harmensz, seun van die dorpsmid, 
Potgieter, h tydgenoot van Cloete, horn 'n stuk hout gee om te gebruik met die woorde. 
't Is niet te dulden dat een Caaps kindt voor een vaaderlandts keerel sou moeten 
swigten." 
'n Meer bekende voorval, ook op Stellenbosch op 6 Maart 1707, is besonder tekenend 
van di6 ingesteldheid. h Paar rurnoerige jong mans, tot kordaatheid aangevuur dew 
etlike sopies te veel, kry van landdros Starrenburg en heemraad Jan Botma, by die 
meule op die dorp 'n paar welverdiende houe met 'n rottang. Toe die ander wegvlug, 
het die uitdagende Hendrik Biebow ewe trots ges&, 
Ik wil niet loopen 'k Ben een Afiicaander. A1 slaat de Landdrost mijn 
dood, of a1 sette hij mij in de tronk, ik sal nog wil niet swijgen. 
Die landdros, die meulenaar en die schrijwer van die meule, Dirk Simons, tot wie 
Biebow hom gerig het, was almal immigrante, nie gebore Kapenaars nie. Die feit dat 
Biebow hier gebore is, het aan hom status gegee.28 Sy aanspraak op Afrikanerskap hou 
met sy Kaaps-gebore status verband en was in daardie woee stadium in die Kaapse 
geskiedenis nie h uiting van 'n nasiegevoel nie. Dat dit die geval is, word onder andere 
deur Hermann Giliomee bevestig waar hy daarop wys dat die term Afrikaner (eintlik h 
26~. Biewenga, De Kaap de Goede Hoop ..., pp. 269,270. 
27 
K. Schoeman, h Duitser aan die Kaap, 1724-1765, tans nog ongepubliseerde manuskrip, p. 242 
28 
A. Biewenga, De Kaap de Goede Hoop ..., p. 270. 
variant daarvan, Afiikanen) in politieke-nasiolanistiese sin eers weer ongeveer 90 jaar 
later in 1830, na vore k~m.'~ 
Hierdie toespitsing op 'n persoon se geboortestatus was nie rnaar h 
geleentheidsargument tydens h rusie nie. Biewenga wys daarop dat byvoorbeeld 
Duitsers in V.0.C.-diens, wat na 'n verblyf in 00s-Indie hulle ewarings te boek gestel 
het, reelmatig melding gemaak het van de achterstelling van vreemdelingen by de 
K0.C. Dat herkoms we1 'n rol gespeel het, ook in owerheidsbeleid, blyk duidelik aan 
die Kaap. Vanaf 1701 tot 171 3 tydens die Spaanse suksessie-oorlog was Nederland in 
'n militcre stryd met Frankryk gewikkel en die Kaap kon maklik die vyand ten prooi 
geval het. Dit is dus te verstane dat die Van der Stels aangevoel het dat die suksesvolle 
verdediging van die Kaap afhanklik was van die trou van die Kaapse burgers, en veral 
van diegene wat hier gebore is3' 
Die woonomgewing 
Voor dam verder met die meer direkte wedewaringe van die Cruywagens gehandel 
word, is dit nodig om een en ander te s& van hulle woonomgewing en enkele 
omstandighede wat hulle lewens diiek geraak het. 
Die Kaapse Vlek was teen 1700 nog heel klein Die vemaamste strate was 
Heerengracht (tans Adderleystraat), Keizergracht (tans Darlingstmat), de Brugstraat en 
Bergstraat (tans St. ~eor~estraat.)~' In die vorige hoofstuk is reeds kortliks venvys na 
die toestand van die strate en hoe die "administrasie" van die gehuggie bedryf is. Daar 
kan volstaan word met een verdere venvysing wat die toestand miskien die beste 
beskrywe. Johanna Maria van Riebeeck, kleindogter van die stigterkommandeur en 
eggenote van Joan van Hoorn, goewerneur-generaal van Nederlands-Indie wat die Kaap 
in 1710 besoek het, het onder meer geskrywe, dat dit lyk asof ... de wilde varckens het 
29 H. Giliomee, "Vo~lvlug van 'n AKiergeskiedenis van 350 jaar", Historia, vol. 46(1), Mei 2001, p. 
10. 
30 
A. Biewenga, De Kaap de Goede Hoop ..., pp. 270,271. 
31 
F.C. Dominicus, Het huiselik en maatschappelik leven van de Zuid-Afrikaner in de eerste hew der 
18de eeu, p. 12. 
131
(die strate) hadde omgevroet, soo dat men met vrees is van omvallen a/s men naar de
stat sa/ ryden of de Campagnes tuijne.32 Die kompanjiestuin het tot groot hoogte
gekompenseer vir die andersins swak toestande.
Die Parade 1762 deur Johannes Rach. (William Fehr-versameling)
Die tuin wat Jan van Riebeeck aangele het, was ongeveer 18 ha. groot. Met die verloop
van tyd is dele van die tuin vir ander gebruike aangewend. Eers is stukke aan die
seekant afgesny vir die nuwe kerk en vir 'n begraafplaas toe die begraafplek in die
kasteel te klein geword het. Later is weer dele aangewend vir die slawelosie en vir die
hospitaal. Die kerk en die slawelosie was aan die linkerkant bo in Heerengracht en die
hospitaal aan die regterkant.33 Die tuin was uitsluitlik gebruik om kompanjieskepe van
groente en vrugte te voorsien. In die tyd van Simon van der Stel het die vryburgers en
die kompanjiestuin in Nuweland reeds soveel produkte gelewer dat die tuin aan die voet
van Tafelberg nog beswaarlik vir die kweek van groente gebruik was. Vander Stel het
die tuin (nou net ongeveer 16 ha. groot) geleidelik in 'n botaniese en siertuin omskep.
Hierdie beleid is deur Willem Adriaan van der Stel en latere goewerneurs voortgesit.
Die Kaapse tuin het plantkundiges en besoekers, onder wie die bekende Francois
32 F.e. Dominicus, Het huiselik en maatschappelik [even van de Zuid-Afrikaner..., p. 73.
33J.1. Oberholster, Die historiese monumente van Suid-Afrika, pp. 12, 13.
-- -----
-- --
132
Valentijn, predikant en skrywer, wat die Kaap vier keer besoek het, in vervoering gehad
en dit is met beroemde tuine van die wereld vergelyk.
For nearly a hundred years ... writers of various nationalities could
hardlyfind words to express their admiration of thisfamous garden.34
'n Wandeling deur die kompanjiestuin waar vele schrijvers van spreken als een van de
wereld-wonders, was vir die Kapenaars 'n groot genot en afleiding?5 Dat lede van die
Cruywagen families hieraan deel gehad het, val nie te betwyfel nie.36 Hierdie trots van
die Kaap is jaloers opgepas om dit teen vemielsugtiges te beskerm.
Kompanjiesamptenare wat onder voorwendsel dat hulle in die tuin gaan wandel maar
hulleself aan vrugte gehelp het, sou drie maande se loon verbeur. Persone wat die tuine
geskend en berowe het, kon vir twee jaar dwangarbeid in kettings geslaan word.37
Ds. Francois Valentijn - reisiger en skrywer wat
die Kaap vier keer besoek het en in sy geskrifte
waardevolle inligting nagelaat het. (Eeuwfeest-
album van de NG Kerk ... 1824-1924.)
34G.M. Theal, Chronicles of Cape commanders ..., p. 217.
35 F.C. Dominicus, Het huiselik en maatschappelik leven van de Suid-Afrikaner..., p. 73.
36S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deell, p. 144.
37Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, VC 12, Verbatimkopiee, 1689-1690,p.337.
- - -- -- - -- - - ---
133
Wat tot hiertoe oor die Kaapse vlek gese is, moet nie die indruk wek dat dit met berg en
see, die kompanjiestuin en enkele mooi huise 'n idilliese woonomgewing sonder
steumisse was nie. Steumisse was volop: die swak toestand van die strate, vullis wat
opgehoop en nagvuil wat die lug besoedel het. Voeg daar by die stof en sand wat met
die so dikwels, stormagtige suidoostewind oral ingedryf is en dit soms byna onmoontlik
gemaak het om dit buite te waag. Etlike oorsese besoekers het dit as die
onaangenaamste ervaring van hul besoek uitgesonder. Naas welvaart en swier in
sommige oorde was daar ook
vliee, vlooie, luise, stof, modder, stank, ongerief, armoede, wreedheid,
pyn en gei"nstitusionaliseerdegeweldpleging en onreg?8
Die bou van die kerk waarvoor 'n deel van die kompanjiestuin afgestaan is, het
gedurende 1700 volstoom op dreef gekom. Op 28 Desember van die jaar .. .le
Goewerneur W.A. van der Stel en enige van sy raadslede, tot bevordering van 'dese
pieuse saak', die eerste stene vir die kerk ...39 Vir die volgende jaar oftwee is alma! in
die klein Kaapse gemeenskap by die kerkbouery betrokke.
Die eerste Gereformeerde Kerk, Kaapstad, voorganger van die
Groote Kerk. Dit is in 1704 voltooi en later in 1789 en 1834
vergroot. Die oorspronklike toring staan nog. (Eeuwfeesl-album van
de NO Kerk ... 1824-1924.)
38K. Schoeman, Dogler van Sion. ..., p. 228 & p. 67, 70.
39 H.C. Hopkins, Die moeder van ons almal ...,p.51.
-
134
Slawe en vryliede werk daar saam met kompanjiesdienaars...
Verskeie slawebase verhuur hul 'jonges' aan die kerkraad ... bekende
manne laat wavragte dekriet uit die rietveld haal ... en ander vroee
vaders van ou Kaapsefamilies ry hout aan.40
Dit kan met redelike sekerheid aanvaar word dat Jan Cruywagen, die stamvader, en sy
seun, Meendert, met eie inspanning en slawehulp ook ywerig hand bygesit het. Dit sou
ook vreemd gewees het as hulle met families en aI, nie die inwyding van die nuwe kerk
op Sondag 6 Januarie 1704 bygewoon het nie.
Onkost rekening der Caapsche kerke, in de maand Januarij in
1701. Geld spandeer met die bou van die eerste kerk. Let op die
items wyn en brandewyn (onderstreep). (Kerkargief, Kapstad /
Lux VerbLBM).
40H.C. Hopkins, Die moeder van ons almal ..., p. 52.
Soos by ander geleenthede moes ook in die kerk die nodige respek aan die goewemeur 
bewys word. In die Ooste en aan die Kaap was dit die ongeskrewe reel dat alle mans 
die gepaste eer moes betoon wanneer die goewemeur en sy gesien die bedehuis 
binnegekom en aan die einde van die vemgtinge weer verlaat het.4' 
Aan die Kaap het die hele gemeente gewoonlik opgestaan en die hoogste amptenaar 
met 'n eerbiedige en diepe buiging begroet. Die nie-nakoming van die respekvolle 
handeling kon emstige gevolge h6. So is oudburgerraad Jan Rotterdam in 1705 na 
Batavia gestuur om hom daar te gaan verantwoord omdat hy by geleentheid versuim het 
om op te staan toe goewemeur W.A. van der Stel die kerk ingestap het. Sy verskoning 
dat hy 'n kwaal gehad het wat dit vir hom moeilik gemaak het om regop te kom, is as 'n 
beuselagtige verdigsel afgemaak en sy optrede is beskou as 'n handeling uit puere 
malitie (pure kwaadwilligheid) en hal~tarri~heyd.4~ 
Die burgerwoelinge teen die goewemeur was toe reeds am die gang. Of daar egter 
onder van die stadsburgers sulke sterk gevoelens teen die goewemeur aanwesig was dat 
dit selfs tot uitings van disrespek aanleiding gegee het, is moeilik om te bepaal. Na die 
goewemeur se afdanking en vertrek, was daar we1 nog tweespalt in die gemeente, soos 
later verhaal word. 
Valentijn het in 1714 omtrent 254 huise in die Kaapse Vlek getel - geboue van die 
kompanjie uitgesluit. Die huise was van Hip gebou en die dakke was van riet wat 
volop ~as.4~ Die rietdakke het die gevaar van brand natuurlik vergroot. 
Zeelieden, vooral als ze half dronken waren, gingen we1 eens wat 
roekeloos om met hun pijp en een enkele vonk was genoeg om rieten 
daken in't droge seizoen in brand te stekn ... 
44 
As voorkomende maatreel om enige brand te beperk, is in Februarie 1691 'n verbod 
geplaas op die opgaar van 'n hele maand se brandhout. Die opgaar van te veel hout kon 
dl 
H.C. Hopkis, Die moeder van om almal ..., p. 61. 
42 H.C. Hopkins, Die moeder van om almal ..., p. 61. 
43 
Francois Valentijq Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope met de zaaken daar toe behoorende, 
Van Riebeek Vereniging, deel 1,2e reeks, p. 78. 
44 
F.C. Dominkus, Het huislik en maatschappelik leven van de Zuid-Afrikaner ..., p. 68. 
... sware onheilen, voornamelijk by vuursnood ... laat ontstaan!' Die gevaar wat hope 
brandhout ingehou het, moes later aansienlik afgeneem het want Valentijn venvys na 
die groot ongerief wat die Kaapse mense moes verduur as gevolg van h tekort aan 
vuurmaakhout. Daar was by Houtbaai, aan die Bergrivier in Drakenstein en Hottentots- 
Holland we1 nog bosse maar die kompanjie het dit streng vir eie gebmik uitgehou. Die 
burgers kon we1 timmerhout bekom met geskrewe toestemming van die goewerneur. 
Die vuurmaakgoed wat we1 beskikbaar was, was Eaeupelbosch, shonken en knoetsen 
waama mense in Holland vir vuurmaak nie eers sou gekyk het nie!6 Daar was vir die 
tekort aan brandhout blykbaar geen oplossing gevind nie want met die besoek van 
kommissaris baron Van Irnhoff in 1743 het hy dit nodig geag om in sy verslag ook 
melding te maak van die probleem. Hy het op 25 Februarie 1743 in sy skrywe venvys 
na 'n inconvenient (ongerief) waarmee die Kaap te kampe gehad het, voornamentlijk 
aan brandhout. Die oplossing wat hy aan die hand gedoen het, was dat die kompanjie 
met die aanplant van kaphout op leedig leggende gronden, 'n goeie voorbeeld sou stel 
wat deur die ingesetenes nagevolg sou word!' Dit is te betwyfel of die kompanjie 
enigsins uitvoering aan die aanbeveling gegee het. 
Die brandgevaar was egter steeds so groot dat 'n totale verbod teen rook in die strate 
van Kaapstad en die Tafelvallei op 30 Oktober 1704 afgekondig is. Ingesetenes en 
aankomelinge op uit- en tuisvarende skepe ... van watter qualetiji zij souden mogen 
zijn, mitsgaders slaven en andere ..., word uitdruklik verbied om langs die Heeren 
wegen en straten van die stadsgebied of die distrik van die Tafelvallei ... 't zij bij dag 
of nagt, tabak of ander Eauijd, te rooken: om alle onheijlen van brand als andersints 
soo doenlik te v~orkomen.~~ 
Dit is interessant dat tabak en Eauijd as rookgoed gebmik is. In Adam Tas se dagboek 
kom venvysings na beide voor. Hy skryf op verskeie plekke van besoeke aan vriende 
en s&, ... wij dronken daar eenige glaasjes wijn en stnookten enige pijpjes tabak. By 'n 
ander geleentheid praat hy van ... een pijpje dampkruijd en ook van, ... 't verbranden 
'' M.K. Jefieys, Kaapse argiefstukke, Kaapse plakkaatboek, deel 1 1652-1707, p. 260. 
46 Francois Valentijn, Beschiyvinge van de Kaap der Goede Hoop ..., deel 1, p. 216. 
47 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 36, Verbatimkopiee, p.585. 
18 
M.K. Jefieys, Kaapse argiefstukke, Kaapse plakkaatboek, deel 1, 1652-1707, p. 342. 
van eenige pijpjes smookkruijd . . .49 Dit wil voorkom of pyprook 'n algemene sosiale 
gebruik was. By kuierpartytjies, waar peusel- en drinkgoed gewoonlik volop was, het 
die mans gerook ... met langsteel-erdepype, waarvan in elke huis h behoorlike 
voorraad voorhande was.50 
In gevalle waar die diakonie begrafnisse vir armlastiges gereel het, is nie net vir die kis, 
doodskleed, ensovoorts betaal nie maar ook vir die begralismaal. Hierdie maaltyd 
was 'n erkende gebruik en is aangebied na die begrafnisgangers van die kerkhof 
teruggekeer het. 'n Geval is aangeteken waar daar nie net vir die spyse betaal is nie 
maar ook vir pypen en t~bak.~' Pyprook was beslis populik! Tabak was egter nie die 
enigste rookgoed nie want pype is ook met kruijd gestop. 'n Geregverdigde afleiding is 
dat hier van dagga sprake is. Dagga was bekend en selfs die kompanjie was skuldig 
aan handel met di6 kommoditeit. Daar was 'n tyd dat die kompanjie 'n monopolie vir 
die verbou en verkoop van tabak gehad het; ... maar ze ontzag zich niet om grof geld te 
verdienen aan de verkoop van 'Dagga' aan de Hottentotten, die daardoor nog dieper 
zonken.'' Die rookgewoonte en die gebruik van tabak het deur die hele 18e eeu 
voortgeduur en selfs aan die begin van die 19e eeu het die gebruik besoekers spoedig 
opgeval. 
53 
Die gesin groei 
Meendert se familie het intussen aangegroei met die toevoeging van 'n dogter, 
Everdina, wat op 13 Oktober 1697 gedoop is. Sy tree op 21 Januarie 1714 in die 
huwelik met Heinrich Oswald Eksteen (1678-1747), die ~ksteen-~tamvader.'~ Eksteen 
was baie betrokke by plaaslike sake want hy het gedien as lid van die weeskamer en 
huweliksraad en was ook 'n vuurmeester. Voorts was hy 'n ywerige sakeman wat vir 
49 L. Fouchb (red.), hersien deur A.J. Biieseken, He! dagboek van Adam Tos 1705-1706, In volgorde van 
aanhalings p. 54, p. 52, p. 170. 
50 
S.F. N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 148. 
51 
M.M. Marais, "Armesorg am die Kaap onder die kompanjie 1652-1795", Argief-jaarboek vir Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, jg.6, 1943, p.20. 
" F.C. Dominicus, Het huiselik en maatschappelik leven van de Zuid-Afrikaner ..., p. 18 
53 K. Schoeman, Dogter van Sion . . ., p. 102. 
54 
N.G. Kekargief Kaapstad, GI 13/1,Huweliksregister, 1713 - 1756, p.63. 
aansienlike tydperke houer was van die brandewyn- en Kaapse wynpag, asook die 
vleispag. Hy was ook landbouer en eienaar van plase in die Tygerberg en die Benede- 
Bergrivier. Daarbenewens het hy ook visserybelange in Saldanhabaai gehad en was die 
kompanjie se hoofvoorsiener van soutvis. Eksteen was 'n baie vermoende man.55 
Everdina was Eksteen se tweede vrou in 'n huwelik wat van 1714 tot 1718 geduur het 
en waaruit drie kinders gebore is. Eksteen is op 19 Februarie 1719 reeds vir die derde 
keer getroud wat h aanduiding gee dat Everdina omstreeks 171 8 oorlede is.56 
In Meendert en Catharina se 1720-testament wat aan die begin van die hoofstuk 
aangehaal is, is Catharina Rosina Eksteen, een van die drie Eksteenkinders na wie pas 
venvys is, 'n erfgenaam. Sy sou saam met Johannes en Catharina (haar oom en 
tante) flO 000 gulde van die oupa en ouma ontvat~~.~' Die ander twee Eksteen kinders, 
'n seun en 'n dogter, word nie genoem nie wat die vermoede laat ontstaan dat hulle klein 
oorlede is. 
Meendert en Catharina was geseend met 'n derde kind - h tweede dogter - Catharina. 
Sy is gedoop op 5 Junie 1707. Op 23 April 1723 tree sy met Comelis Heufke (ook 
gespel Heuftkien en Ho&e) in die hu~elik.'~ Heufke was volgens alle aanduidings h 
boer. Soos ander landsburgers het hy ook miliere verpligtinge gehad, soos uit die 
volgende blyk: Hy is in April 1716 as vaandrig (vaandeldraer, gewoonlik 'n onder- 
offisier), in die burgermilisie aa~~~estel.~~ Op 14 April is hy tot luitenant be~order.~' 
Op eie versoek is hy deur die Politieke Raad op 22 Mei 1725 van sy offisierskap 
~nthef.~' 
Van sy boerdery-aktiwiteite is nie veel bekend nie behalwe dat hy ten minste twee plase 
in die distrik Drakenstein gehad het. Op 21 Julie 1733 word aan hom in erfiagt 
55 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel9, voetnoot 56, p. 11; J. Hoge, "Personalia 
of the Germans at the Cape", Argief-jarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 9, 1946, p. 86. 
56 G.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van ou Kaapse fmilies, deel 1, p. 192. 
'' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71113, Meester van die hooggeregshoc 1721-1 725, N 3. 
58 
N.G. Kerkargief Kaapstad, GI 1311, Huweliisregister, 1713-1725, p.12. 
59 G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad deel5, 1716-1717, p. 68. 
60 G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad deel6, 1720-1723, p. 180. 
61 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel7, p. 157. 
verleend teen vier schellingen vir elke morg, net meer as 13 morge vir toevoeging tot sy 
plaas Mollenberg, en net meer as 14 morge om sy plaas, de Stuart van de Paardeberg, 
te ~ergroot.~~ Heufke het ook ander plase op die Kaapse vlakte gehad. In 1729 word 
hy en een van sy mede-boere, Johannes Swellengrebel, deur droster-slawe van die 
Hanglip-bende van wie in die volgende hoofstuk meer ges6 word, besteel. Dit was 
egter nog nie die einde van Heufke en Swellengrebel se ellende nie. Other farms of 
these two rich men were raided?om Table Mountain before a large number of the 
runways were captured in Rondebosch . . ..63 Een van die slawe wat gevang is, het aan 
Heufke behoort. Volgens hierdie getuienis was Heuflce een van die ryk Kaapse 
koloniste. Hierdie getuienis word bevestig deur Cornelis en Catharina se testament wat 
hulle in April 1744 laat opstel het. Daarin is aansienlik bedrae geld en h hele aantal 
slawe aan die vyf oorlewende kinders bemaak." 
Cornelis Heufke is in Augustus 1757 oorlede en in 1761 doen Catharina Cruywagen, ... 
widow of the late ex-Commissioner of Civil and Marriage aflairs, Cornelis Heujlte 
aansoek vir 'n passaat na Nederland vir haarself en twee slawe na wie reeds venvys is. 
Sy is na Zwolle waar sy op 26 Maart 1766 haar testament laat opstel het en waarvan de 
opening plaats had te Zwolle op 9 November 1772.~' Catharina is dus &ens tussen 
1766 en 1772 oorlede en we1 in Nederland. Sy benoem in haar testament as erfgename 
... Johannes Gerhardus Heufikien en Cornelis Heufikien, haar wettige kinderen, 
wonende op Caap de Goede Hoop . . ..66 Uit Cornelis en Catharina se huwelik is agt 
kinders gebore, ses seuns en twee d~~ters.~' Ten tye van die opstel van hulle testament 
word slegs vyf erfgename genoem wat beteken dat drie kinders hulle toe reeds ontval 
het. Met die opstel van Catharina se testament was van die gesin nog net twee seuns in 
die lewe. 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad deel8, 1729-1734, p. 299. 
R. ROSS, Cape of torments: slavery and resistance in South Africa, p. 62 
64 
Kaapse Argiefiewaarplek, Kaapstad, CJ 2657, Raad van Justisie, nr. 48, 18 April 1744. 
Brief van A Drost, Appeldoom, Nederland geskrywe am A.J.D. Cruywagen destyds van Florida, 
Transvaal op 1 September 1960 (met inligting wat Drost verkry bet van die stadsargivaris van Zwolle) en 
tans in skrywer se besit. 
" Brief van A. Drosf hierbo aangehaal. 
67 
C.C. de Villiers & C. Pama, Die geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 3 12. 
Die bierbedryf en nog 'n dispuut 
Soos reeds vermeld, het Meendert 'n lewe gemaak deur huisvesting aan seelui te 
verskaf, soos omtrent elke Kaapse huishouding gedoen het. Later het hy ook by die 
Kaapse drankhandel, wat 'n winsgewende bedryf was, betrokke geraak. Voor dam oor 
Meendert se drankbelange uitgewei word, is dit nodig dat eers 'n kort beskrywing van 
die belangrike plek en rol van sekere dranksoorte, en die stand van sake in die destydse 
drankhandel en drankvoorsiening dew die tappersbedryf, gegee word. 
In die opkoms van die Nederlandse handel was lakenstof, 'n hoe kwaliteit geweefde 
wolmateriaal, by verre die belangrikste handelskommoditeit. Naas die lakenhandel was 
handel in bier ook omvangryk. Bier, die volksdrank van die inheemse bevolking in 
Nederland van oudsher af, was reeds teen die middel van die 15e eeu baie hoog op die 
lys van Nederlandse ~itvoer~oedere.~' Dii volksdrank het goeie handelswinste gelewer 
maar oormatige bierdrinkery het die Nederlanders se aansien geskaad. Die historikus 
Blok, wys op 'n hele lys van besondere eienskappe wat nie-volksgenote by die 
Nederlanders bemerk het en waarvoor hulle hoe waardering getoon het. Daarnaas 
noem hy ook minder goeie volkstrekke wat net so skerp in die oog geval het waaronder 
... haar overhellen tot den drank.69 Dit was 'n geneigdheid waaroor ander skrywers 
hulle ook uitgelaat het, selfs in skerper tad: 
As a whole the Dutch had the unenviable reputation of being a nation 
of drunkards, and beer was their favourite tipple - at the breakjd 
table as well as in the tavern.70 
Hoewel die Nederlandse bierproduksie gedurende die agtiende eeu afgeneem het - soos 
wat verbruikpatrone verander het en meer koffie, tee, wyn en jenewer gedrink is, ... 
beer remained supreme and brewing was a mainstay of the Dutch economy." 
Ook in die skeepsvaart, een van die fondamentstene van die Nederlandse ekonomie, het 
bier 'n belangrike rol gespeel. 
68 
P.J. Blok, Geschiedenis van he1 Nederlandre volk, deel 1, pp. 604,609. 
69 P.J. Blok, Geschiedenis van he1 Nederlandre volk, deel2, p. 92. 
'ON. Penn, Rogues, rebels and runaways, p. 11. 
71 
N. Penn, Rogues, rebels and runaways, p, 11. 
Bier was in die due van lung seereise en die skeurbuik wat daarmee 
gepaard gegaan het, as 'n noodsaaklike deel van die skeepslading 
beskou. Dit was essensieel vir die dieet en die behandeling van sekere 
siektes; veral die suurdeeg in die bier het 'n helende uitwerking gehad.72 
Daar is reeds gewys op die gebruik van bier en wyn by die etes op VOC-skepe. 
Daar was beide kulturele en ekonomiese kragte agter die kompanjie se voomeme om 
bierbrouery aan die Kaap op dreef te kry. Die eerste pogings daarmee was bra 
amateuragtig en onsuksesvol. Verskeie brouers het hulle in die bedryf begewe voordat 
die broukontrak vir die grootmaat lewering van moutbier in 1694 aan Rutgert 
Menssink (Mensingh), na wie in die vorige hoofstuk venvys is, toegeken is. Hoewel 
die brou van bier gespesialiseerde kennis vereis het, was kennis van resepte om drank 
tuis te brou, redelik algemeen bekend onder die Kaapse inwoners. Tuisgemaakte 
suikerbier, byvoorbeeld, was danig in aanvraag en h groot aantal persone het 'n 
lewensverdienste gemaak uit die verkoop van die drank.73 Die Politieke Raad het besef 
dat die suikerbier-brouery hulle veel sonde en ergernis op die hals sou haal, veral omdat 
die moutbierbrouer telkens gekla het dat hy benadeel word. Die reg om suikerbier te 
verkoop sou voortaan slegs aan weduwees en wese wat behoeftig was, toegestaan 
word.74 
Die Cruywagens se aandeel in die drankhandel het vergroot toe Meendert met die 
veiling van die moutbierpag op 31 Augustus 1706 'n perseel van die pag vir f3 350 
gekoop het. Hy kon voortaan bier in klein maat verko~~.~~ Penn fouteer dew in sy 
Rogues, rebels and runaways op pp. 25,26 na Meendert Cruywagen as 'n meulenaar te 
venvys. Hierdie Jan Mijndertsz Kruijwagen (Meendert) was h vryburger, en die seun 
van die eertydse meulenaar. In G.C. de Wet, Die vryliede en vryswartes in die Kaapse 
nedersetting, 1657-1707, p. 52, word 'n lys van vryliede aangegee wat tussen 1657 en 
1707 die vergunning gekry het om bepaalde soorte drank, soos aangedui, te verkoop. 
72 
G.J. Krause, Drankpagte gedurende die eerste honderd jaar van die bewind van die H.O.I.K, p. 117. 
73 
N. Penn, Rogues, rebels andrunways, p. 11 en pp. 12, 13. 
74 
G.J. Krause, Drankpagte ..., pp.124, 125; O.F. Mentzel, A Geographical and topographical 
description of the Cape of Good Hope. (Translated from German by H.J. Mandelbrote), vol. 2, p. 141. 
" G.J. Krause, Drankpagte ..., p. 131; N. Penn, Rogues, rebels andrunways, p. 25. 
Op di6 lys kom die naam Jan Meijndertsz Cruywagen (Meendert) voor en hy het die 
vergunning gehad om moutbier te verkoop vir die periode 1706-1 707. 
Om sy tappery aan die gang te kry, het Meendert op 4 September 1706 vier aam bier by 
die Menssink-brouery by Papenboom in Nuweland gekoop en met twee aam bier 
teruggery Kaapstad toe. h Aam was 'n ou Kaapse inhoudsmaat van naastenby 83 liters 
en h halfaam die helfte daar~an.~~ Die res van sy aankope sou hy later laat haal vir 
verkoop in die buitegebiede, h aanduidiig dat Meendert meer as een taphuis besit het. 
Voordat Meendert egter die tweede wag laat haal het, het hy eers die Menssink-produk 
in sy besit geproe. Hy het die bier uiters sleg en skraal gevind en ondersteuning en 
bevestiging vir sy oordeel gekry van sy gewone klante, lede van die Politieke Raad en 
selfs die goewerneur W.A. van der ~te1.'~ 
Lede van die Politieke Raad het nie net van die slegte bier geproe nie, maar het die 
bierdispuut formeel op 'n vergadering van die Raad verder hanteer. Op 14 September 
1706 het voor die Raad gedien, 
seeker request door den burger en Caabze moutbierpagter, Jan 
Mijndertsz Cruijwagen ... inhoudende veele klagten tegen die weduwee 
van den brouwer Rutgert en haar soon Willem Mensink wegens het 
slegte en ondeugende moutbier aan hem zedert het aangaan van deze 
zijne pagt verkogt en geleeverd ... .78 
Meendert het h beedigde verklaring van 14 persone wat die gelewerde bier sleg en 
ondrinkbaar gevind het, voorgel&. Hulle het verklaar dat indien beter bier nie voorsien 
kon word nie, hulle nie verder geld by Meendert se taphuise sou spandeer nie en dat 
hulle hewer suikerbier sou drink.79 
Die bierbrouer, dit wil s& die grootmaat voorsiener, was volgens voorskrif verplig om 
... goed deugsaam moutbier te brouwen ... om am die pagters, die kleinmaat 
- 
76 PC. Schoonees e.a. (reds.), Woordeboek van die Ajiikuanse taal, deel 1, p. 4 en deel4, p. 39. 
77 
N. Penn, Rogues, rebels andrunmvqs, p. 26; G.J. Krause, Drankpagte ..., pp.13 1, 132. 
78 A.J. BGeseken (red.), Resolusies van die Politieke Raad deel3, 168-1707, p. 448; G.J. Kmuse, 
Drankpagte . .., pp. 131, 132. 
79 G.J. Krause, Dmnkpagte . . ., pp. 13 1, 132. 
voorsieners, te le~er.'~ Meendert het betoog dat hy nie bruikbare bier van die brouer 
ontvang het nie en daarsonder het hy nie kans gesien om sy tappery voort te sit nie. Hy 
sou ook nie die paggeld ten bedrae van f3 350 kon bybring nie. Die Politieke Raad het 
Meendert gelyk gegee en besluit om die pag vanaf 8 September af te skrywe en die 
paghouer daarvan te onthef tot tyd en wyl Menssink aan horn 'n beter produk sou kon 
lewer. Voorts word drie lede van die Raad benoem om die brouer en sy moeder te 
ondervra en by 'n latere vergadering verslag te doen oor die ontm~etin~.~' 
Die ontmoeting tussen die Raadsafvaardiging en die Menssinks - wat nie eers deur 
Willem bygewoon is nie - het die saak nie nader aan h oplossing gebring nie. Die 
weduwee Menssink het met ... een heevige passie en beevend ontstelt gelaat, uijt 
puuren quaadaardige obstinaatheijd voortkomende ... aangedui dat die bier wat sy aan 
Meendert gelewer het so goed was as kan kom en dat sy niks beter aan die pagter kon 
verskaf nie.82 Wat Gerbregt Menssink we1 bereik het, (dit blyk ook uit die verslag van 
die Raadsafvaardiging) was om almal te oortuig van die obstinate wrevelmoed en 
halstarrighijd ... van die twistgierige brouweres en haar seun. Hierdie twee se 
ingesteldheid en houding kon voomemende pagters afgeskrik het tot nadeel van die 
kompanjie. Sodanige optrede kon nie deur 'n ... welgemanierde regeering ... 
getollereert ... word nie.83 
Na rype oonveging het die Politieke Raad eenparig besluit om die weduwee Menssink 
en haar seun te venvittig dat hulle verantwoordelik gehou sou word vir koste en skade 
wat gespruit het uit hul onvermoe of onwil om bequaame en deugtsaame bier aan die 
Kaapse pagter, Meendert Cruywagen, te lewer. Die Heeren Majores in Nederland sou 
tergelegenertyd van die besluit ingelig 
Die Menssinks se optrede kan aan 'n ander motief as blote halsstarrigheid en onvermoe 
toegeskryf word. 
80 
G.J. Krause, Drankpagte ..., p. 127. 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., p. 132. 
G.J. Krause, Drankpagte . . . , pp. 132, 133. 
83 
A.J. Boeseken (red.), Resolusies van die Politieke Raad deel3, 1681-1707, p. 450. 
" A.J. Boeseken (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel3, 1681-1707, p. 450. 
Wanneer die saak noukeurig ondersoek word, wil dit voorlwm asof die 
Mensinghs hierdeur 'n doe1 wou bereik, naamlik om die pug wat in die 
hande van Kruijwagen herus het, weereens terug te kry. Hierdie 
suspisie word versterk wanneer ons verneem dat Willem Mensingh 
f2 700 aan Kruijwagen vir diepag aangebied bet." 
Vanaf 1699 tot 1705 het die familie Menssink behalwe die brouery ook die bierpag 
(kleinmaat-verkoop) in hande gehad. Die pag is jaarliks aan hulle toegeken sonder dat 
dit opgeveil is.86 
Intussen het die Politieke Raad die brouketels wat die kompanjie aan die Menssinks 
verhuur het, teruggeneem. Aan huurgeld het hulle in 1706 reeds f2 000 aan die 
kompanjie geskuld. Dit het meegebring dat die Nuwelandse bierbrouery tot stilstand 
gekom het." 
Oud-burgerraad, Theunis Dirksz van Schalkwyk, wat van 1683 tot 1687 houer van die 
gesamentlike pag was, het in di6 stilstand 'n geleentheid gesien en aansoek gedoen vir 'n 
stukkie pond met een goede waterloop om daar 'n brouery op te rig.88 Die Politieke 
Raad het geoordeel dat kompetisie goeie besigheid tot gevolg kan h6 en het aan die voet 
van Tafelberg, langs die stroom wat Kaapstad van water voorsien het, 'n stuk grond aan 
hom toegeken. Of Van Schalkwyk we1 sy eie bierbrouery begin het, is nie seker nie.89 
A1 die gebeure het Gerbregt Menssink nie tot stilstand of swye gedwing nie. Op 20 
April 1707 het sy 'n beswaarskrif, waarin sy 'n aantal griewe uiteengesit het, aan die 
Here XVII gerig. Die tydsberekening met die geskrif is nogal betekenisvol. Op 17 
April 1707 het goewerneur Willem Adriaan van der Stel saam met ander senior 
amptenare ontslagbriewe uit die diens van die kompanjie ontvang. Gerbregt Menssink 
het 'n kans benut om met haar beswaarskrif Van der Stel se aansien 'n verdere knou te 
gee.90 Benewens wat sy te I gehad het oor onbillike pagvoorwaardes en Van der Stel 
85 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., p. 133. NOTA: Die spelling Menssink en Mensingh kom biede in 
geskritle voor. Menssink word deurgaans gebmik behalwe waar dit in aanhalings anders voorkom. 
86 G.J. Krause, Drankpagte . . ., p. 130. 
87 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., pp. 130, 13 1 ; N. Penn, Rogues, rebels and runaways, p. 29. 
G.J. Krause, Drankpagte ..., p. 127, en bylaag, pp. 175, 176. 
89 G.J. Krause, Drankpagte ..., pp. 133, 134; N Pem, Rogues, rebels andrunaways, p. 29. 
90 
N. Pem, Rogues, rebels and runaways, pp. 29,30. 
se optrede om sy ondersteuners te bevoordeel, het sy na Meendert Cmywagen as een 
van Van der Stel se ondersteuners venvys wat volgens haar ... a thief and a house 
breaker ... was. Sy het verder gesi? dat sy hom nie te na wou kom nie maar sy wou 
gehad het dat die hoe here moet begryp hoe skurke en diewe bevoordeel en eerlike 
mense onderdruk word. Sy het die verloop van die geskil met Meendert uitgespel en 
aangedui dat sy van plan was om hom vir skadevergoeding van f5 200 te dagvaar 
omdat die brouery vir 'n halwe jaar onbenut gestaan het. Sy het voorts gevra dat die 
gekonfiskeerde brouketels aan haar terugbesorg moet word en dat die reg om bier te tap 
vir die volgende tien jaar am haar toegeken moet word, teen f2 000 per jaa~.~' 
Die vermetele en aanmatigende versoeke van weduwee Menssink (nadat sy en haar 
gesin buitengewoon bevoordeel is) het 'n tyd geneem om Nederland te bereik en 
verdere tyd was nodig vir die oonveging daarvan. Ten spyte van Meendert se gegronde 
klagtes en die Politieke Raad se bevinding teen die Menssinks, is die pag in 1707 aan 
hulle toegeken sonder dat dit opgeveil is. 
Die Politieke Raad het nog steeds op bevele van Here XVII gehandel, 
naamlik dat alle moontlike hulp aan die Menssink-familie gegee moes 
word Tot tyd en wyl Here XVII anders besluit, sou die Menssinks dus 
die broueiy sowel as die pug beho~.~~ 
Die Menssinks was die enigste brouers en vanaf 1699 tot 1712 ook alleenhouers van 
die bierpag behalwe in 1706 toe Meendert Cruywagen die paghouer was en sy dispuut 
met hulle gevoer het.93 Die Here XVII het in 171 1 eers weer van hulle laat hoor, maar 
teen daardie tyd was Meendert lank reeds nie meer met die bierpag gemoeid nie.94 
Hoewel Meendert se 1706-ewaring met die bierpag ontmoedigend was, het hy hom nie 
totaal aan die drankhandel onttrek nie. Hy was heelwat later, in 1716, 1717 en 1718, 
houer van 'n perseel in die brandewynpag. Ingevoerde brandewyn, gedistilleerde 
water en arak (rysbrandewyn) is saam gegroepeer in die brande~yn~a~.~~ Die eerste 
brandewyn is aan die Kaap gestook op 19 Mei 1672. Die koksmaat van die skip, 
91 
N. Pem, Rogues, rebels and runaways, p. 30. 
92 G.J. Krause, Drankpagte . . ., pp. 135, 136. 
93 G.J. Krause, Drankpagte ..., bylaag, pp. 177, 180. 
G.J. Krause, Drankpagte . . ., p. 136. 
95 G.J. Kmuse, Drankpagte . . . , bylaag p. 182. 
Pijl, het een 16er van die slegste Kaapse wyn en nog 'n kwart leer van ander wyne twee 
keer gedistilleer, die resultaat was drie ankers brandewyn ... soo excellent ... als men 
moghte wen~chen?~ 
Meendert se skoonseun, Heinrich Oswald Eksteen, wat met Everdina getroud was, was 
vir veertien jaar van 1707 tot 1720, 'n perseelhouer van die brandewynpag en vir drie 
jaar, 1716-1718, saam met Meendert 'n belat~~hebbende.~' Eksteen het ook van 1710 
tot 1720 (uitgesonder 1711) persele in die Kaapse wynpag gekoop. As die jare 
waartydens Meendert pagte gehou het, in ag geneem word en vergelyk word met die 
jare waarin Eksteen in die drankhandel bedrywig was, kan 'n interessante afleiding 
gemaak word: Na Meendert se poging met die moutbierpag in 1706, het Eksteen in 
1707 'n perseel van die brandewynpag gekoop en so voortgegaan tot 1720. Stamvader 
Jan se belang in die Kaapse wynpag het in 1709 gestaak en vanaf 1710 het Eksteen 
weer vir etlike jare persele in die wynpag gehad. Daar kan aanvaar word dat Jan, 
Meendert en Eksteen saamgewerk het in die verkryging van drankpagte en die bedryf 
van taphuise reeds voor hulle aangetroude familie geword het. Net een het vir persele 
gebie, en dit op sy naam laat aanteke~~' 
Die vermoede van goeie samewerking word versterk as gelet word op 'n versoek wat op 
9 Februarie 1717 voor die Politieke Raad gedien het. Daarin vra drie van die pagters 
van vaderland se brandewijnen en gedistileerde wateren, waaronder Cruywagen en 
Eksteen vir die aankoop van sterk drank uit die kompanjie-kelders. Daar was h tekort 
aan sterk drank en die gevaar het bestaan dat hulle ... haare tapneeringe tot groote 
schade soude moeten [laat] stille ~taan.9~ Omdat die vierde pagter se behoeftes nie 
bekend was nie, word h beslissing uitgestel totdat a1 vier gesamentlik kon aandui 
hoeveel drank hulle nodig gehad het - so is verseker dat een pagter nie bo die ander 
bevoordeel word nie.'OO 
96 G.J. Krause, Drankpagte ..., p. 113. 
97 G.J. Krause, Drankpagte . . ., bylaag vir jare soos aangedui; G.C. de Wet (red.), Resolusies van die 
Politieke Raad, deel5, 1716-1719, p. 207 en p. 300. 
98 G.J. Krause, Drankpagte ..., bylaag vir betrokke jare, pp. 117, 180. 
99 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel5, 1716-1719, p. 135. 
100 
G.C. de Wet, Resolusies . .., p. 135. 
Op Woensdag 10 Februarie 1717 het Meendert, Eksteen en die derde pagter persoonlik 
voor die Politieke Raad verskyn. Hulle het gerapporteer dat hulle die vierde en 
afwesige paghouer nie tot 'n besluit kon beweeg nie en het die feit benadruk dat dit tot 
almal se nadeel sou wees as dam nie aan hulle versoek voldoen word nie.'OL Na 
ernstige oonveging het die Politieke Raad besluit om die pagters nie langer ledig te laat 
sit nie en om aan elkeen ... Een legger te presenteeren voor hondert r$zdd. Die vat 
was by die prys ingesluit.'" Nodeloos om te s& dat die aanbod so aanvam is. 
Willern Adriaan van der Stel - die burgerstryd 
Toe Simon van der Stel in Februarie 1699 as goewerneur uitgetree en hom op sy 
landgoed Groot Constantia gevestig het, is hy deur sy vyf-en-dertigjarige sew, Willem 
Adriaan, opgevolg. Gedurende die agt jam van die nuwe goewerneur se bewind het 
etlike betekenisvolle gebeure plaasgevind, gebeure wat die verloop van die geskiedenis 
van die Kaapse nedersetting verander het. Die vemaamste was die vinnige uitbreidiig 
van die veeboerdery en die gespanne verhouding tussen die burgers en die amptenare 
wat later breekpunt bereik het. Hierdie omstandighede het die totale klein bevolking 
van die Kaapse gewes nie onaangetas gelaat nie. 
Na 'n verkenningstog na die binneland het goewerneur Willem A van der Stel 
aangekondig dat plase in die Land van Waveren (omstreke van die huidige Tulbagh) 
beskikbam was en het die eerste burgers hulle daar gevestig teen die middel van 1700 
met weilisensies wat aan hulle uitgereik is. Ook word nuwe buiteposte dieper die land 
in gestig en, ondanks sy vader se raad moedig Van der Stel die vryburgers aan om 
veeboere te word.'03 En so verdien hy ... miskien die titel van Vader van die Veeboer- 
pionier.L04 Die verbod op veeruil met die Khoi-Khoin wat sedert 1658 bestaan het, is 
101 
G.C. de Wet, Resolusies ..., p. 137. 
102 
G.C. de Wet, Resolusies ..., p. 137; Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C 40, Politieke Raad, 10 
Febmarie 17 17. 
103 
A.J. B6eseken, "Simon van der Stel", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid-Afrikaanre 
biografiese woordeboek deel2, p. 802. 
'04 S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 121. 
vervang dew 'n plakkaat (regeringsdekreet) van kommissaris Wouter Valkenier op 28 
Februarie 1700 wat veehandel met die inlandse mense oopgegooi het.lo5 
Toe Willem Adriaan van der Stel am die Kaap gekom het, het die meeste amptenare 
grond besit en geboer. Die verbod van 1668, wat bepaal het dat amptenare geen grond 
mag besit nie, was dus 'n dooie letter.lo6 
In 1700 het voorgenoemde kommissaris, Wouter Valckenier, 400 morg in Hottentots- 
Holland, oos van die teenswoordige Somerset-Wes, aan die goewemeur geskenk. 
Hierdie plaas wat Vergelegen genoem is, is later op onbehoorlike wyse vergroot na 613 
morg tenvyl die gerniddelde plase van vryburgers maar 60 morg was.lo7 
h Voorstelling van Vergelegen, Willem A. van der Stel se landgoed. (Nuwe geskiedenis 
van Suid-Afrika.) 
Die boerderybedrywighede waarmee kompanjiesamptenare hulle besig gehou het, het 
spoedig die vryburgers se bestaan as produsente begin bedreig. Toe daar boonop deur 
die goewemeur met die toekenning van die wynpag ingemeng is, het die oplaaiende 
ontevredenheid onder die boerende deel van die bevolking breekpunt bereik. Hoewel 
LO5 
G.M. Theal, Willem Adriaan van der Stel and other historicalsketches, pp. 191, 193. 
Io6 C.F.J. Muller (red.), Vyfonderdjaar Suid-Afikaanse geskiedenis, pp. 45,46. 
lo' C.F.J. Muller (red.), Vyfonderdjaar Suid-Afikaanse geskiedenis, p. 46. 
die vryburgers gekla het oor die gedrag van die hoofamptenare, was die meeste van 
hulle klagtes teen W.A. van der Stel en sy broer, Frans van der Stel, gerig. 
Vera1 Goewerneur met sy uitgestrekte wingerde, vrugteboorde, 
koringlande en buiteposte, slegte maniere en eie-magtige optrede, 
heb- en sbaapsug het hulle as h gevaar vir die Kaapse samelewing 
beskou.lo8 
Voorts word gekla oor die slawe, knegte en bekwame vakmanne wat die goewerneur op 
kompanjieskoste op sy plaas gebruik het. Veranderinge in die pagkondisies vir wyn en 
vleis het die vryburgers verder ontstel. Die nuwe pagters was geheel van die 
goewemeur afhanklik en omdat hy en so baie amptenare h belang in die handel met 
produkte gehad het, het die afsetmoontlikhede van die koloniste nog verder gekrimp.'09 
So te d die hele termyn van Willem Adriaan van der Stel was h periode van 
vyandighede in Europa. Dit was die era van die Spaanse Suksessie-oorlog met 
Nederland en Engeland as bondgenote teen Spanje en Frankryk, wat van 1702 tot 171 1 
geduur het. Aanvalle op Nederlandse skepe het gereeld voorgekom en h aanval op die 
Kaap was nie uitgesluit nie. In hierdie gevaarvolle tye was Van der Stel van twee tot 
ses weke nie op sy pos nie maar op Vergelegen besig. Oor hierdie blatante 
pligsversuim is harde woorde oor Van der Stel uitgespreek Theal het onder andere 
gel dat, a1 was dam nie ander klagtes teen hom nie, was sy versuim om in sulke 
dringende omstandighede nie met die belange van die inwoners en die kompanjie besig 
te wees nie, totaal onverskoonbaar. Many a governor has lost his head for crimes less 
glaring than his reckless neglect of dugfor the sake ofprivate interest.l1° 
Henning Hiising (kom ook voor as Huijsing), een van die ryk en invloedryke inwoners, 
het intussen die vleispag verloor. Hy en sy neef, Adam Tas, het in die geheim 'n 
klagskrif opgestel wat dew 63 vryburgers onderteken is, onder wie 31 Hugenote. Die 
klagskrif is am Abraham Bogaert, skeepsarts van die retoemloot van 1706, oorhandig 
wat dit op sy beurt aan die Here XVII besorg het. Met dieselfde vloot het Van der Stel 
in Maart 1706 'n getuigskrif na Nederland gestuur waarin hy sy eie voorbeeldige gedrag 
108 
A.J. BOeseken, Simon van der Stel en sy kinders, p. 187. 
A.J. BOeseken, Simon van der Stel en sy kinders, p. 188. 
110 
G.M. Theal, Willem Adriaan van der Stel and other historical sketches, pp. 215,216 
geloof het. Hierdie dokurnent het 240 handtekeninge, waaronder die name van slawe 
en bannelinge en 'n groot aantal kruisies van ongeletterde, of moontlik versinde 
ondertekenm, ingesluit."' 
Intussen het Van der Stel teen die teenparty onder die burgers begin optree. Adam Tas 
is onder arres geplaas; ander is in die danker gat in die kasteel ingekerker en vier 
vermeende belhamels, onder wie Henning Hiising, is gevang en na Nederland 
112 
gestuur. 
Die Here XVII se beslissing op die vryburgers se klagskrif het nie lank uitgebly nie. In 
'n brief van 30 Oktober 1706 (wat die Kaap eers op 17 April 1707 bereik het) word Van 
der Stel beveel om na Nederland terug te keer en so ook etlike van die hooggeplaaste 
amptenare onder wie ds. Petrus Kalden wat ... gansch geen werk van de godtsdienst 
gemaak het nie en hom ... meer met zijne landerijen dun met zijn predikstoel bemoeit 
het.Il3 Frans van der Stel, die goewemeur se broer, is uit al die gebiede van die 
kompanjie verban. A1 die ander amptenare is kategories belet om grand te besit of 
handel te dtyf - dus h algehele oorwinning vir die vtyburgers. 'I4 
Hierdie sege van die vryburgers het die bewys gelewer dat hulle terdee in staat was om 
in die behoeftes van die vlote, die hospitaal en die gamisoen te voorsien. 
Die Kaap sou nie, soos die Kompanjie se besittings in die Ooste, 
telkens deur h nuwe geslag amptenare gekoloniseer word nie, maar 
bewoon word deur blankes wat h blywende tuiste op die vasteland van 
Afrika gevind het.'I5 
'n Treffende kenmerk van die beweging teen die goewemeur was die eendragtigheid 
waarmee die landbouers opgetree het. Hollanders, Franse en Aiiikaners het die stryd 
111 
A.J. Biieseken, "Henning Hiking", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid-Afikaanse biografiese 
woordeboek, deel 4, pp. 261-263; F.A. van Jaarsveld (red.), Honderd basiese dokumente by die studie 
van die Suid-Afrikaanse geskiedenis, 1648-1961, pp. 12,24. 
'I2 C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, p. 48. 
L. Fouche, Her dagboek van Adam Tas . . ., voetnoot 107, p. 80. 
'I4 C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, p. 48. 
11s 
C.F.J. Muller (red.), V~onderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, p. 50. 
begin en dit saam deurgevoer.Il6 Hierdie eenheidsoptrede was egter tot die boere, die 
ontevrede produsente, beperk want skynbaar het die stryd teen die goewerneur die 
mense van die Kaapse Vlek koud gelaat. 
In deze beweging hadden de stadsburgers, de herbergiers en 
kosthuishouders, die in't stadje om't Kasteel een parasities bestaan 
zochten - hoegenaamd geen aandeel. Met de boeren hadden zij niets 
gemeen, want zij leefden, als echte parasieten 'van God en de 
Vreemdeling' Het welzijn van't gemene best, het goed recht der 
Rolonisten, dat ging hun niet aan.'" 
Hierdie gesigspunt word ook dew die historikus, Eric Walker, aangespreek. Hy wys 
daarop dat die Here XVII dew die Van der Stel-gebeure verontrus is en besluit het om 
nie meer immigrante na die Kaap te stuur nie. Die getalle-wins onder die ongeveer 
1700 vryburgers was voortaan dew natuurlike aanwas. Hence the importance of this 
handful of Europeans to the fitture of South Africa was far greater than their numbers 
warranted.'18 Die bevolking was in drie groepe te onderskei; die dorpsmense van die 
Kaap; die graan en wynboere van die Bergrivier-vallei, anderkant die sandvlaktes van 
die Kaap, dit wil s& diC boere wat die amptenare-kliek suksesvol teengestaan het en die 
beesboere wat a1 ver anderkant die berge gestaan het. Elkeen van die drie groepe het 
hul partikuliere belange en opvallende kenmerke gehad, en their characteristics 
became still more marked during the two generations of isolation and dispersion which 
followed the fall of the van der ~tels."~ 
Vanuit die voorgaande gesigspunt kan gevra word na die verhouding tussen Meendert 
Cruywagen en goewerneur Willem Adriaan van der Stel. Daar moet aanvaar word dat 
almal in die klein Kaapse gemeenskap mekaar geken het. By die kerk is skouer 
geskuur; by die bou en inwyding van die nuwe kerk was almal nou betrokke; dan was 
daar die jaarlikse drankpagveilings wat die goewerneur en sy raadslede verplig was om 
by te woon. Dit is ondenkbaar dat die goewerneur nie vir Jan en Meendert op die 
jaarlikse pagveilings raakgeloop, gesels en saam gekuier het nie. 
"6 L. Fouche, Het dagboek van Adam Tas ..., p. 388. 
'I7 L. Fouche, Het dagboek van Adam Tas ..., p. 390. 
E. Walker, The history of South Africa, p. 69. 
'I9 E. Walker, The history ofSouth Afiica, p. 69. 
Meendert het die goewemeur betrek by sy dispuut met die Menssinks oor die slegte en 
byna ondrinkbare bier wat hulle in September 1706 aan hom gelewer het. Meendert se 
klagtes oor die swak diens is deur die Politieke Raad bespreek en hy is van sy 
pagverpligtinge onthef. Die verskyning van vertoemakers met bepaalde versoeke voor 
die goewemeur en die Politieke Raad, soos Meendert Cmywagen en Eksteen vir die 
aankoop van brandewyn, was 'n algemene gebruik. 
Gerbrecht Menssink se bewering dat Meendert h ondersteuner van Willem Adriaan van 
der Stel was, moet bewaagteken word. Meendert en ander het rede gehad om die 
goewemeur te wantrou oor sy inmenging in die pagverkope. Meendert het blykbaar nie 
kant gekies nie want hy het nie die burgerklagskrif teen Van der Stel of die goewemeur 
se selfopgestelde getuigskrif onderteken nie. Dit was seker die veiligste uitkoms vir 'n 
persoon wat hom skaars tien jaar aan die Kaap bevind het en volgens alle aanduidings 
suksesvol in die drankhandel bedrywig was. As stadsburger, herbergier en tapper, en 
volgens Leo Fouchk van die echte parasieten het Meendert geen aandeel in die Willem 
Adriaan van der Stel-saga gehad nie - buiten as onverbonde toeskouer. 
Na sy afsetting het Willem A. van der Stel nog vir h jaar aan die Kaap gebly. Daar 
moes gewag word op die retoewloot om hom en sy gesin na Nederland te neem. Op 23 
April 1708 het die retoewloot van daardie jaar Tafelbaai verlaat met die afgesette 
goewerneur, die sekunde en die gemeenskap se predikant aan boord.lZ0 Die vertrek van 
'n vloot was nie so 'n opwindende gebeure as sy aankoms nie. Hierdie vloot met sy 
besondere passasiers het egter heelwat aandag getrek. Onder die burgery was daar 
verligting en vreugde oor 'n Kaap sonder Willem Adriaan van der Stel en sy intieme 
meelopers; onder sekere amptenare weer 'n gevoel van verlies oor 'n weldoener wat 
hulle onregmatiglik ruimte gegun het om die streng handelbepalings van die kompanjie 
tot eie voordeel te omseil. Op die kaai was verseker ook Cmywagens-toeskouers; dit 
was nie aldag dat soveel hoe afgedanktes die Tafelbaaise kus verlaat het nie. 
I2O G.M. Theal, Willem Adriaan van der Stel .... p.247. 
Afloop van die stryd 
Die Van der Stel-kwessie en twis is nie net op ekonomiese terrein gevoer nie, ... ook 
die skippie van die Chrisielike kerk, war so intiem met die volkslewe verbonde was, het 
die gevaarlike golwe van broederhaat en skeuring moes iroi~eer.'~' Uit kerklike kring 
was daar 'n stormvoel wat verdere onmin gesaai het, ds. Engelbertus Franciscus le 
Boucq. Van huis uit was Le Boucq 'n Rooms-Katoliek wat sy priesteropleiding in 'n 
klooster in die Suidelike Nederlande geniet het. Toe sy geloof in die leerstellinge van 
Rome begin wankel het, het hy van Belgie na Holland verhuis en in Dordrecht as 
prediker vir 'n groep Hugenote-vlugtelinge opgetree. 'n Benoeming in die kerk in Oos- 
Indie het hom in 1702 na Batavia gebring maar hy het geen beroep gekry nie omdat hy 
hom reeds d2u allerlei skerp uitlatings veroorloof het. Op eie versoek is hy na die 
Kaap gestuur waar hy teen einde Maart 1707 aangekom het juis toe daar met spanning 
gewag is op die Here XVII se beslissing in die Van der Stel-saak. Waar ds. Le Boucq 
oorspronklik veronderstel was om die gemeente Drakenstein te bedien, het hy dit egter 
so bewerk dat hy ds. Kalden van Kaapstad se medeleraar geword het.122 
In hierdie tyd het die tyding die Kaap bereik dat die anti-Van der Stel-party dew die 
Here XVII in die gelyk gestel is en dat die goewemeur, saam met ander amptenare, 
waaronder ds. Kalden, na Nederland teruggeroep is. Ds. Le Boucq het aanvaar dat hy 
Kalden se opvolger moes word en om in die guns van die groep aan die wenkant te 
kom, het hy hom met felheid in die stryd gewerp en die kole van twis en skeuring 
opnuut aangeblaas. Uiteindelik het die vuur binne die kerkmure byna erger as in die 
raadskamer van die kasteel gewoed. 
Le Boucq het aan die Klassis van Amsterdam geskryf oor misbruike wat volgens hom 
op elke terrein van die kerklewe bestaan het. Hy het ds. Kalden en ds. Beck van 
Stellenbosch aangekla en beweer dat hy laasgenoemde nie as kollega erken het nie en 
s& dat hy ... nie die pousdom verlaat her om dit hier in Afrika opnuui met Beck as sy 
biskop re kom invoer nie. Hy het oorhoops gel& met die Politieke Raad en het sy pligte 
gestaak toe hulle hom vir een diens in sy amp gestuit het. Hy het hieroor 'n hemude 
I21 
H.C. Hopkis, Die moeder van om almal .. ., p. 30. 
lZ2 H.C. Hopkins, Die moeder van ons almal .. ., p. 3 1. 
aanslag op alles en almal gewaag totdat hy ... in Januarie I708 deur die Politieke Raad 
gelas is om met die eerste geleentheid nu Batavia te vertrek en sy saak daar verder te 
~oer.'~~ Voor sy vertrek het Le Boucq 'n skrywe aan die Raad van Justisie gerig waarin 
hy beweer het dat hy in syn ampt eenige (d.w.s. geen) valsiteijt of troueloosheijt heef 
gepleegd en dat sulke beskuldigings hom nie ten laste gel6 moes word nie.124 Dit is nie 
duidelik of die regsliggaarn 'n uitspraak gelewer het oor Le Boucq se leersuiwerheid en 
of hulle sy skrywe onbeantwoord gelaat het nie. 
Le Boucq het sy aanhangers gehad, die manne wat teen die vorige bewind gekant was 
en hom nou as 'n verontregte en martelaar beskou het. Toe ds. Johannes Godefridus 
d'Ailly (ook D'Aily), die opvolger van ds. Kalden, in Februarie 1708 aan die Kaap 
geland het, was die gemeente (nou maar 130 lidmate) nog in twee taamlik drifrige 
partye verdeel. Teen 1710 het daar egter 'n algemene rustigheid ingetree en teen 1713 
het die lidmaattal bo venvagting op 170 gestaan.125 Ds Le Boucq het in die Ooste sy 
mstelose bestaan voortgesit. Hy was vir 'n tyd prediiant op die eilandjie Onrust by 
Batavia. Op 57-jarige ouderdom het hy in Nederland 'n doktorsgraad in die regte 
ontvang. Hy is terug na die Ooste en 16 in Batavia bega~e.'~~ 
Of die Cruywagens in die kerktwis ook onverbonde was, is nie duidelik nie. NCrens 
word hulle as prominente rolspelers genoem nie. Saam met ds. d'Ailly en die res van 
die gemeente was hulle seker ook maar dankbaar dat rustiger tye aangebreek het en dat 
die kerklike lewe kon voortgaan tot welsyn van almal. 
Dit was egter nie net op kerklike gebied waar rustigheid moes terugkeer nie. Dit was 
ook die moeilike taak waaraan Joan Comelis D'Ableing, wat as goewerneur moes 
waarneem, hom moes toewy. Hy het op 6 Mei 1707 in die Kaap aangekom en op 3 
Junie by Willem A. van der Stel oorgeneem. Toe Louis van Assenburg op 1 Februarie 
1708 die bewind as goewemeur oorgeneem het, het D'Ableing as opperkoopman en 
IZ3 H.C. Hopkis, Die moeder van ons almal ..., p. 32. 
I24 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, C J5, Raad van Justisie 1709-1717, p.3. 
lZ5 H.C. Hopkis, Die moeder van ons almal ..., pp. 30,43. 
Iz6 H.C. Hopkis, Die moeder van ons almal ..., p. 42. 
sekunde aangebly. Dit blyk egter dat hy nie met die nuwe gesagvoerder oor die weg 
kon kom nie en op 4 Julie 1710 het hy afgetree en kort daama na Batavia vertrek.I2' 
Interne gisting en volksvorming 
Betreffende die uitkoms en nawerkinge van die koloniste se stryd teen goewemeur 
W.A. van der Stel is nog 'n enkele verwysing gepas. Leo Fouchi sluit sy redigering van 
Die Dagboek van Adam Tas af met die volgende uitspraak, 
De navorser die in onze geschiedenis zoekt nu de eerste sporen van 
politieke leven onder de kolonisten, naar de eerste kiemen van een 
nationaal bewustzijn, zal ze zonder enige twijfel vinden in de beweging 
van 1705. Het is de belangrikste politieke gebeurtenis tijdens 't bestuur 
der ~om~a~nie.'~~ 
Dit is een van die uitsprake in 'n groot soektog dew die loop van die geskiedenis om 
die identiteit en bestemming van die Afrikaner gedurende die tydperk van sy 
volkswording te definieer. Volgens G.D. Scholtz in sy werk, Die ontwiWceling van die 
politieke denke van die Afrikaner, deel 1 1652-1 806 en meer bepaald hoofstuk 8, Die 
wording van die Afrikaanse volk en F.A. van Jaarsveld in sy Wie en wat is die 
Afrikaner? het 'n veelheid faktore die ontwaking van 'n nasionale gevoel en die besef 
van 'n aparte volksbestaan by die Afrikaner in die hand gewerk. Verdere gesigspunte 
hieroor word ook gegee deur H. ~i1iomee.l~~ 
Van Jaarsveld dring seker tot die kern van die vormingsfaktore deur as hy s6, Veel van 
die houding en aard van die Afrikaner kon verklaar word uit sy grens-ervaring as 
pionier vir bykans 250 j~ar.'~~ Hierby sluit die bevinding van N. Penn direk aan waar 
hy ook klem 16 op die grens-ervaring. Hoewel landsuitbreiding en die a1 verder 
verskuiwing van grense wat deur die trekboere gelei is, 'n "natuurlike" proses was, was 
127 
G.J. Schutte, "Joan Cornelis D'Ableing", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid-Afikaanse 
biografiese woordeboek, deel2, p. 156. 
12' L. Fouche, He! dagboek van Adam Tas ..., p. 390. 
129 G.D. Scholtz, Die onhvikkeling van diepolitieke denke van die A-er, deel 1, p. 160 e.v. & F.A. 
van Jaarsveld, Wie en wat is die Afrikaner, p. l e.v; & H. Giliomee, "Voelvlug van h 
Afrikanergeskiedenis van 350 jaar," Historia, 46(1) Mei 2001, pp. 7, 12. 
130 
F.A. van Jaarsveld, Wie en wat is die Afikaner?, p. 27. 
dit nie maklik nie en soms inderdaad tragies. But it was in triumphing over tragedy and 
natural hardship that a distinctive nation rose - the ~frikaner.'~' Grens word hier 
meer bepaald gebmik in die sin van voorpos of baanbrekersone met voortbrengsels 
soos individualisme, selfstandigheid, selfvertroue, gehardheid, ondememingsgees, 
demokrasie en nasi~nalisrne.'~~ Die grens-ervaring word ook deur C.C. Nepgen in sy 
Die sosiale gewete van die Afrikaanssprekende, beklemtoon. 
Die Afrikaner is vir 'n groat deel van sy samestelling die produk van 'n 
kompleks van invloede wat op ham ingewerk het in sy afiondering in 
die binnelande van &id-~frika.'~~ 
Scholtz wys op 'n verdere belangrike feit: 'n Volk is 'n geestelike eenheid, [en daar is] 'n 
aantal fakrore wat 'n klomp mense sodanig beinvloed dat hulle 'n geestelike eenheid kan 
Die Kaapse samelewing het ten tye van die afloop van die Van der Stel- 
woelinge net meer as vyftig jaar bestaan. Dit was beslis 'n te kort tyd om 'n 
betekenisvolle geestelike eenheidsband onder die vry bevolking te kweek; veral ook as 
in gedagte gehou word dat die plattelanders en die dorpsbewoners nie geesgenote in die 
stryd was nie en die blanke bevolking van die kolonie ... 'n bonte mengelmoes van 
heterogene bevolking~elemente.'~~ 
In die jare van die Van der Stel-episode het die Kaapse hoofplek buitendien geen rol in 
die vorming van h onderskeidende volksgemeenskap gespeel nie. 
Kaapstad, die boeg van die see, het jare lank h kosmopolitiese stud 
gebly. ... Vir die nuwe, eg-Afrikaanse produk wat daar op die platteland 
ontstaan het, het die middelpunt van die beskawin weldra iets uit die 
vreemde geword, waar hulle nie tuis gevoel het nie. 
66 
131 
N. Penn, The northern Copefrontier, p. 6. 
132 
M. Boucher, "The frontier and religion", Argief-joorboek vir Suid-Afrikaanse Geskiedenis, 1968, deel 
2,pp.4, 101. 
C.C. Nepgen, Die sosiole gewete van die Afrikaanssprekende, p. 52. 
131 
G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrkoner, deel 1, 1652-1806, p. 185. 
135 
P.J. van der Menve, Trek, p. 89. 
P.J. van der Menve, Trek, p. 91. 
Die bande wat die binnelandse boere aan die dorp en sy omgewing gebind het, het 
mettertyd verslap. 
Dit het nie die verspreiding van die koloniste in die binneland 
regstreeks in die hand gewerk nie, maar daardeur is vrye teuels gelaat 
aan die middelpunt vliedende kragte wat die veeboere gedurende die 
pioniersperiode dieper die land ingedryf het.13' 
Nuwe goewerneurs 
Die stryd teen Willem van der Stel het pas afgeloop en die afgesette goewemeur was 
nog aan die Kaap toe Louis van Assenburg die bewind op 1 Februarie 1708 van 
waarnemende goewemeur D'Ableing, oorgeneem het. Alma1 se oe was op horn gerig 
om die ontewedenheid onder die burgers te laat afneem en om toe te sien dat die 
amptenare hulle by die opdragte van die Here XVII gehou het. Dit het spoedig uit 
verslae van hoe toesigamptenare geblyk dat veral die owerhede in Batavia nie baie 
ingenome was met Van Assenburg se onbeslistheid en sy persoonlike lewensstyl nie. 
Hy was ongetroud en sy flankeerdery met woue van twyfelagtige sedes, en sy liefde vir 
ligsinnige vermaak, het aanstoot gegee. Wyl die Kaap 'n algemene indruk van 
verwaarlosing gegee het, het die goewemeur sy verjaarsdae met luistenyke 
feesvemgtinge en vuurwerke gevier. Dit is te betwyfel of daar onder sulke 
omstandighede h band van toegeneentheid tussen die goewemeur en die burgery 
gegroei het. Agt maande voor sy dood op 27 Desember 171 1 het Van Assenburg 
bedlgend geword. Hoewel h beoordeling van sy kort regeringstyd nie baie positief is 
nie, het Van Assenburg tog daarin geslaag om die Kaapse burgery tot 'n mate met die 
kompanjie se gesag te versoen.13' Dit ly geen twyfel nie dat Jan en Meendert 
Cruywagen we1 persoonlik met goewemeur Van Assenburg geskakel het. Jan het sy eis 
om die herstel van sy goeie naam en eer in sy saak teen Olof Berg, direk aan die 
goewemeur gerig. By sittings van die Raad van Justisie, voor wie hierdie eis in 171 1 
en 1712 gedien het, is dit onwaarskynlik dat Jan nie met die goewemeur kemis gemaak 
en gesprek gevoer het nie. Dit was ook die geval met Meendert se betrokkenheid by 
van die drankpagte en veral tydens die jaarlikse opveiling van die pagte waar die 
goewemeur, volgens voorskrif van die Here XVII, teenwoordig moes gewees het. 
'" A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 112. 
138 
A.J. BGeseken, "Louis van Assenburg", C.J. Beyers (red,), Suid-Afrikaanse biografiese woordeboek, 
deel4, p.710. 
In hierdie ondersoek sal die name van goewemeurs genoem word, nie om aan hulle 
betekenis te gee wat hulle nie toekom nie, maar omdat hulle 'n kronologiese reeh vorm, 
wat vir venvysingsdoeleindes nuttig kan wees, om Gie se woorde te herhaal.'39 Deur 
hulle te noem, word die kontinufteit nie verbreek nie maar die hele ontwikkelingslyn 
van mense in aksie, ook die gewone landsburger, weergegee. 
Alhoewel die burgers die gesag van die kompanjie aanvaar het, hoe teizsinnig ookal, 
was daar aan die Kaap gedurende die agtiende eeu weinig spore van samewerking 
tussen burgers en amptenare te vind. Die hewige twis tussen grondbesittende burgers 
en die vernaamste amptenare wat aan die begin van die eeu in die tyd van Willem A. 
van der Stel gewoed het, het wantroue geskep wat maar nie wou wyk nie. Besoekende 
kommissarisse het deurgaans probeer om die spore van bitterheid tussen burgers en 
amptenare te venvyder en h nuwe opflikkering van die stryd te verhoed. 
Met die aankoms van kommissaris Joan Simons in 1708 in Tafelbaai het die vuur van 
tweedrag nog gesmeul. Burgers het hulle in die oonvinning verlustig en dit selfs 
triomfantelik vertoon soos Van der Heyden, een van die toonaangewende leiers in die 
stryd teen Van der Stel, in 'n spot-rympie op sy voorhek gedoen het. Dit is in opdrag 
van kommissaris Joan van Hoom met h verfkwas deurgehaal. Die uiterlike spore van 
die stryd het we1 langsamerhand verdwyn, maar die innerlike betekenis van die 
oorwinning wat die burgers oor die amptenare behaal her, was egter teen die end van 
die 18de eeu nog merkb~ar.'~~ Die burgers het ten spyte van hulle oorwinning hulle 
waaksaamheid nie vir h oomblik verslap nie. Die instruksie van 26 April 1668, dat 
amptenare nie grond mag besit of bewerk nie, is nadruklik deur die Politieke Raad 
herhaal. Hieroor was die amptenare ontevrede en het dadelik toestemming gevra om 'n 
tuintjie te mag he waarin groente vir eie gebruik gekweek mag word. Kommissaris 
Simons was die amptenare hierin ter wille en het die bewindhebbers daarop gewys dat 
daar geen groente- of vrugtemark in die Kaapse Vlek was nie en versoek die 
bewindhebbers dat die amptenare 'n gering stulje lands of thujin mogten besitten. Vir 
139 S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika ..., deel 1, p.156. 
140 
A.J. Boeseken, "Die Nederlandse kommissarisse en die 18de eeuse samelewing am die Kaap," 
Argief-iarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 7, 1944, p.25. 
amptenare was dit moeilik om produkte in die hande te kry want sekere burgers het 
geweier om vrugte of gewasse aan amptenare te verkoop. Nieteenstaande Simons se 
voorspraak het die Here Meesters die versoek van die hand ge~~s.'~' 
Regulasies teen grondbesit deur amptenare was streng maar in die toepassing van die 
voorgeskrewe reels was daar diiwels groot leemtes. Moontlik was daar 'n gevoel dat 
die bewindhebbers die amptenare onbillik behandel het en daarom dat die doelbewuste 
oortreding van die regulasies spoedig weer voorgekom het. In 1716 het oud- 
burgerraadslede en ofisiere uit die burgermilisie sonder die medewete van die Politieke 
Raad 'n klagskrif aan kommissaris Abraham Douglas, wat toe die Kaap besoek het, 
oorhandig. Douglas het die klagtes dat aan kompanjiesdienare weer considerable 
landerjien toegestaan was en dat hulle produkte verkoop het, na Amsterdam 
deurgestuur. Hoe amptenare soos die landdros, die sekretaris van die Politieke Raad en 
ander was die aangeklaagdes. Daar is dadelik opgetree, gronde teruggeneem en die 
sekretaris is 0nts1aan.l~~ 
Na hierdie tweede nederlaag het die amptenare weer versoek om tuingrond te mag 
besit. Hulle moes wag tot in Julie 1721 toe hulle vergun is om tuine van tot twee morg 
groot te bewerk. 
Hoewel dit later we1 voorgekom het dat amptenare in besit van groter 
tuine was, as deur die regulasies toegestaan, het hulle dit tog nooit 
weer gewaag om op groot skual te boer nie.'" 
Soos vroeer aangedui, het die Cmywagens geen rol gespeel in die stryd teen Willem A. 
van der Stel nie. Toe die gebeure wat so pas geskets is, afgespeel het, was hulle reeds 
goed gevestigde vryburgers en grondbesitters wat skade sou ly indien amptenaar- 
boerderye in kompetisie met hulle sou opereer. Daar kan aanvaar word dat hulle deel 
141 A.J. Boeseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .," Argiefjaarboek vir Suid-Afrikuanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, pp. 26,27. 
L42 A.J. BOeseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...," Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaonse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, pp. 27-29. 
14' A.J. Boeseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...," Argief-jarboek vir Suid-Afrikaame 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p.29. 
was van die waaksame burgery wat maklik sou kla veral wanneer daar 'n besoekende 
kommissaris aan die Kaap was. Behalwe persoonlike versoeke van allerlei aard is ook 
petisies en klagskrifte van algemene belang dew burgers aan kommissarisse oorhandig. 
Daar is byvoorbeeld gekla dat groter laste op hulle gel6 is weens stygende kostes tenvyl 
die kompanjie minder vir hulle produkte betaal het. Daar was onder andere die betaling 
van een riksdaalder maandeliks vir weilisensies en aksyns van een riksdaalder vir elke 
l6er wyn wat geproduseer was. Daarteenoor het die kompanjie een riksdaalder minder 
per mud boontjies of ertjies betaal en ook minder vir koring. h Ossewa wat woeer 
f180 gekos het kon in 1716 nie vir minder nie as DO0 gebou Op 'n dag is 'n 
versoekskrif wat deur 12 graanboere onderteken is en waarin hulle gekla het oor die lae 
pryse van tarwe (koring) asook jaarliks vele onkosten aan smits, wagenmakers, 
onderhouding van slaaven en verlies van deselve, aan kommissaris Douglas 
o~rhandi~.'~~ Die uitkoms van die versoekskrif, wat na Nederland gestuur is, was 
bedroewend: graanpryse is nie verhoog nie, ander finansiele beletsels is nie verlig nie 
en die bewindhebbers het hulle verontskuldig dew te s& dat dit nie die kompanjie se 
skuld was nie dat eenige ingeseetenen aldaar arm, andere daar en tegen schatryk 
~0rden.l~~ 
Die gees van onrus en wantroue wat voortgespmit het uit die botsing tussen burgers en 
amptenare het met wisselende intensiteit voortgelewe deur die loop van die agtiende 
eeu. Narnate die ekonomiese probleme van die kompanjie toegeneem het, het die 
teenstrydige belange van die burgers en die amptenare skerper na vore getree, soos sal 
blyk uit die verdere verloop van gebeure soos di6 mstelose eeu gevorder het. 
Waar die meer gevestigde deel van die boerderygemeenskap en hulle betrokkenheid by 
belangrike ontwikkelinge geskets is, is daar 'n ander deel van die boerebevolkiig wie se 
bydrae nie minder belangrik was nie en aandag wa. Dit is hulle wat veral weens die 
lM A.J. BOeseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .," Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p.33, ook voetnoot 46 op p.32. 
145 
A.J. BOeseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .," Argief-jaarboek vir Suid-Ajiikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p.33, ook voetnoot 46 op p.32. 
146 
A.J. BOeseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...," Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p.33. 
beperkte markte die veeboerdery gekies het en sodoende die snelle uitbreiding na die 
binneland bevorder het. 
Die veeboerdery brei uit - Meendert se aandeel 
Meendert Cmywagen het deel gehad aan die vooruitskuiwe van grense en die skep van 
voorpossones in die binneland; daar waar volkstrekke en -0ortuiginge onder die dmk 
van allerlei omstandighede stadigaan vonn aangeneem het. Dit is egter te betwyfel of 
Meendert met goeie reg onder die "parasieten" ingedeel kan word want hy het nie bloot 
ten koste van ander 'n bestaan gemaak nie. Feit is dat hy ook by die boerdery betrokke 
geraak het. Teen die tyd dat hy hom op daardie terrein gewaag het, het die 
boerderybedryf egter reeds weens owerheids-manipulasie h ontstuimige 
ontwikkelingsgang deurloop. Vir hulle wat dit aan die begin van die agtiende eeu in 
die bedryf gewaag het, was daar heelwat meer moontlikhede en beter vooruitsigte as 
wat vir die eerste vryburgerpioniers beskore was. Die verloop van sake in die landbou 
word vervolgens kort en oorsigtelik geskets. 
Die akkerbou, en veral die kweek van graan, kon maar nie goed op dreef kom nie. 
Allerlei probleme het veral die graanbou erg am bande gel&. Die belangrikste beletsels 
en struikelblokke het gewentel om lae pryse. Die eerste petisie dew die vryburgers oor 
die prysprobleem het reeds in 1663 voor die Politieke Raad gedien.'47 Voorts was 
arbeid skaars en soldate-arbeiders wat van die kompanjie "geleen" is, was swak en 
duur. Voeg hierby die wispeltwigheid van die Kaapse klimaat en die venynige 
suidoostewind wat vele kere net voor oestyd die koringkorrels uit die are gewaai het en 
menige belowende opbrengs in 'n misoes omskep het.L48 Veronderstelde 
graanprodusente het, benewens vir enkele gunstige jare, soms nie eens hulle eie 
broodkoring geproduseer nie. Daar was jare dat hongersnood gedreig het en groot 
hoeveelhede rys ingevoer moes word - tot groot wrewel en teensinnigheid van die kant 
van die k~m~anjie.'~~ 
147 
P.J. van der Menve, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie 1657-1842, pp. 4, 5. 
'" P.J. van der Merwe, Die trekboer ..., pp. 5,6. 
'" P.J. van der Merwe, Die trekboer . . ., p. 10. 
In 1679, sowat 20 jam na die vestiging van die eerste vrybwgers was die akkerbou 
steeds nie h voorkewbedryf onder die vryburgers nie en het 'n hoe beampte verklaar dat 
uit die 62 burgerfamilies waaruit die nedersetting toe bestaan het, nouliks 22 as 
akkerbouers in die regte sin van die woord beskou kon word.lS0 
Van die vryburgers wat nie 'n bestaan uit die landbou kon maak nie is terug na 
Nederland en enkeles het versoek om weer in kompanjiediens te tree. Ander het 
bakkers, slagters en vissers geword, of hulle tot ambagte soos skoenmakers, smede, 
tirnmermans, kleremakers en houtsaers gewend. Die meeste van hierdie mense het 
digby die fort gaan woon. As dorpsbewoners was baie van hulle nie 'n aanwins nie en 
dew hul ledigheid, bedelry en dronkenskap het hulle gou h baie slegte naam venverf. 
A1 hierdie dorpsbewoners het 'n tweede beroep beoefen deur losieshuise aan te hou. 
Pogings om van hierdie dorpenaars op die land te kry, het misluk. Die akkerbou was 
onpopultr en het onpopultr gebly.'51 
Gedurende die regeringstyd van Simon van der Stel het die uitbreiding na Stellenbosch 
en Drakenstein geskied om die akkerbou te bevorder en dit het mettertyd vinnig 
vooruitgegaan. Die vordering was tewens so goed dat voor Simon van der Stel se 
uittrede die produksieprobleem in 'n afsetprobleem, weens oorproduksie, verander 
het.I5' 
Sommige boere wat nie hul eiendomsgrond verkoop het of dit nie bewerk het nie, het 
we1 op die platteland gebly. 
Op Stellenbosch en Drakenstein was daar nie geleentheid om 
losieshuise te hou of smokkelhandel met die skepe re drywe nie. Maar 
soos die stad vir sommiges wat nie hul lewens as akkerbouers kon of 
wou maak nie, bestaansmoontlikhede gebied het, her die binneland met 
sy goeie weivelde, fabelagtige wildiykdom, en veeryke inboorlinge vir 
under 'n uitkoms gebied. En voor die end van die agtiende eeu het die 
eksodus van die jagter-trekboere nu die binneland a1 begin.'53 
I5O P.J. van der Menve, Die trekboer ..., p. 12. 
Is' P.J. van der Menve, Die trekboer ..., pp. 12, 13. 
152 
P.J. van der Menve, Die trekboer . . ., pp. 18, 19. 
I53 
P.J. van der Menve, Die frekboer ..., pp. 19, 20. 
Nog voor Simon van der Stel se bewindsaanvaarding was daar reeds vryburgers wat 
uitsluitlik met skape en beeste geboer het. Die eerste weilisensies was ook al uitgereik 
aan mense sonder eiendomsgrond. Van der Stel het nie gehou van die ontwikkeling 
van die veeboerdery as selfstandige bedryf nie, dit moes 'n by-bedryf, 'n soort 
aanvulling, by die akkerbou bly. Die vryburgers kon nie hulle vee op die klein 
eiendomsplasies behoorlik aan die lewe hou nie. Tog het die regering nie vir die 
verkryging van partikuliere, dit wil s& privaat of persoonlike weiregte, voorsiening 
gemaak nie. Die voorsiening van gemeenskaplike weiding, vir die gebruik van almal, 
wat in Nederland in swang was, is ook aan die Kaap t~e~e~as.'~~ Toe die veeboerdery 
as selfstandige bedryf, 10s van die akkerbou gedurende die laaste jare van die 17e eeu 
ontwikkel het, het 'n stelsel van partikuliere weiregte baie wenslik geword. 
Onuitgegewe kroongrond in die onmiddellike omgewing van die nedersetting kon 
gemeenskaplik deur die koloniste gebruik Die reg op gebruik van 
kompanjiesweiveld was gekoppel aan die besit van eiendomsgrond. Van der Stel het 
bepaal dat vryburgers wat vee aangehou het 'n vaste erf of plasie moes besit. Hy wou 
ook nie gehad het dat veebesitters op soek na weiding vir langer as agt dae van hul 
plase af moes wegtrek nie. Die goewemeur se pogings het niks gehelp nie en intussen 
het die belangstelling in die veebedryf toegeneem en het die veeboere goed daarmee 
gevaar. 
156 
Volgens die opgawes van 1692, wat ongetwyfeld veels te laag opgegee 
is, het Henning Huising destyds nie minder as 5 300 skape besit nie, 
terwyl verskeie under boere meer as 1 000 gehad het en kuddes van 
500 i? doodgewone ding was.15' 
Willem Adriaan van der Stel was, in teenstelling met sy pa, 'n groot veeboerpionier. Hy 
het pas na sy diensaanvaarding plase met eiendomsreg uitgegee in die Land van 
Waveren, die teenswoordige Tulbaghvallei. Hierdie plase was bedoel vir akkerbou. 
Die toekenning van weilisensies, wat die behoefte aan weiding in die bewoonde 
154 
P.J. van der Merwe, Die trekboer .. ., p. 63. 
lS5 P.J. van der Menve, Die trekboer . . ., p. 65. 
156 
C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afriknanse geskiedenis, p.60. 
157 
P.J. van der Merwe, Die trekboer ..., pp. 20, 23. 
gebiede moes aanvul, het die uitbreidig van die Kaapse gebied nog verder verhaas. h 
Menigte plakkate wat veeruil met die Khoi-Khoin verbied het en veeboere wou verhoed 
om te ver met hulle vee te gaan staan, is teruggeroep. Die plakkate teen veeruil is 
tussen 1658 en 1680 sestien keer her-afgekondig, wat daarop dui dat die voorskrifte 
selde gehoorsaarn is en totaal ondoeltreffend was om die veeboerpionier in sy 
voortgang te st~it.'~' Die vryburgers wat in 1657 gevestig is, sou na drie jaar alle 
bewerkte grond as eiendomsplase ontvang. Soms is grond ook vir gelewerde diens in 
eiendom gegee. Later is leningsplase vir tuinbou of vir veeweiding gratis toegeken. 
Op 3 Julie 1714 is die betaling van rekognisiegeld ingestel. Diegene wat veeweiding in 
lening wou verkry, moes 'n rekognisiefooi van rds.6 vir ses maande en rds.12 vir een 
jaar betaal. Hierdie betaling moes geskied v66r lisensiebriewe by die sekretaris van die 
Politieke Raad geregistreer sou word. Indien 'n persoon op so 'n toegekende 
leningsplaas sou saai, moes hy h tiende van die graanopbrengs afgee. Die 
rekognisiegeld is in 1732 verhoog tot rds.24 per jaar.Is9 Daar is later na weiregte wat 
toegeken is soos hier beskrywe, venvys as leningsplaas-ordomansies. Soms is daar 
met nuwe toekennings inbreuk gemaak op 'n ordomansiehouer se regte. Dit is 
gewoonlik na h ondersoek reggestel as 'n nuwe aansoeker h bestaande 
ordonnansiehouer benadeel het en is die nuwe toekenning ingetrek.I6O 
Die rekognisiegeld was 'n erkeming dat besitreg by die heer van die gebied, dit wil s& 
die kompanjie, berus het. In 1732 is ook die er@agstelsel ingevoer wat veeboere in 
staat sou stel om stukke grond aangrensend aan die leningsplaas vir vyftien jaar in 
erfpag te besit. Die nuwe stelsel het te min voordele gehad om die leningsplaasstelsel 
te vervang. 
Die aankoop van die plaas, Maastricht, in 1703 is reeds in die vorige hoofstuk 
aangeraak asook die redes waarom aanvaar kan word dat Meendert die eienaar van die 
plaas was. Meendert moes die voomeme gehad het om Maastricht in 'n spogplaas te 
ontwikkel en wanneer later na die aangetekende inligting in die opgaafrolle gekyk 
158 
P.J. van der Menve, Die frek6oer . . ., pp. 53, 59. 
G.C. Visagie, Regspleging en reg aan die Kaap van 1652 tot 1806, p.82 
IM) 
P.J. van der Menve, Die trekboer . . ., pp. 82, 83. 
word, het hy we1 deeglik daarin geslaag. In 1721 het Meendert Maastricht (60 morg) 
vir f12 000 en die plaas Roosboom (61,550 morg) vir f3 000 aan sy seun Johannes 
verkoop16' Die aanname dat hy vanaf 1721-1722 van sy be-ghede begin afskaal 
het, word al duideliker. Meer word oor Maastricht en ander plase in die volgende 
hoofstuk gese. 
Vanaf 1703 is die eerste geregistreerde weilisensies uitgereik. Word die eerste 
weilisensies met die jaarlikse opgawes (opgaafrolle) vergelyk, blyk dit dat veral 
persone wat reeds op eiendomsplase gevestig was, weilisensies aangevra het en dat die 
tydsduur van die vergunnings verskil het van tussen drie maande tot 'n jaar. Die besit 
van eiendomsgrond was steeds die voorvereiste vir veeboerdery. Die eerste 
weilisensies was dus sporadiese vergunnings om in tydelike en verbygaande behoejies 
te voor~ien.'~* Die lisensies was nie bedoel vir ekstensiewe veeboere wat geen 
eiendomsgrond besit het nie en teen die begin van die 18e eeu was daar al sulke 
veeboere wat op eie houtjie in die binneland rondgeswenve het. Hulle het eers h paar 
jaar later weilisensies begin uitneem. Die ontwikkeling van ekstensiewe veeboerdery 
het meegebring dat daar langsamerhand uit die stelsel van weilisensies 'n vaste vorm 
van grondbesit vir boere sonder eiendomsgrond ontwikkel het.'63 So 'n weilisensie het 
nie h definitiewe plek aangedui waar die bere hulle vee kon laat wei nie. Dit het slegs 
h vae aanduiding van'n lokaliteit bevat.'" 
Aangesien h weilisensie nie duidelik omskrewe weigebiede aangedui het nie, het 'n 
weilisensie 'n veeboer nie aan 'n plek gebind nie en as weiding skaars geword het, of te 
veel boere in sy nabyheid kom "posstaan" het, soos dit bekend was, het hy eenvoudig 
sy vee na 'n ander plek verskuif. Weens die rondtrekkery het veeboere aanvanklik nie 
van veeposte hul permanente tuistes gemaak nie. Met die verloop van tyd en weens 
verskeie omstandighede is veeposte meer gereeld bewoon en word gevind dat tydelike 
weilisensies gereeld hernu is. Na gelang veeboere rekognisiegeld begin betaal en 
bepaalde veeposte blywend bewoon het, het die gebruik om aan verskillende boere in 
161 
L. Guelke & R. Shell, The deeds book ..., p.97 
162 
P.J. van der Merwe, Die trekboer.. ., p. 68. 
163 
P.J. van der Merwe, Die trekboer ..., p. 68. 
P.J. van der Merwe, Die frekboer.. ., p. 68. 
dieselfde vaagomskrewe omgewing weiregte te verleen, stadigaan verdwyn. 
Gaandeweg het dit 'n vasstaande gebruik geword om aan elke lisensiehouer 'n 
definitiewe en meer duidelik omskrewe plek aan te wys waar hy met sy vee kon gaan 
wei. Dit het heel vroeg 'n gewoonte geword om die leningsplaas 'n naam te gee en 
stadigaan het die name aan die medeboere en die regering bekend geraak en was daar 
groter orde in die ~esti~in~s~atroon.~~~ 
Daar kan gerieflikheidshalwe ges6 word dat veeposte waarop weilisensies gehou is 
geleidelik vanaf 1714, toe rekognisiegeld gehef is, leningsplase geword het. Een van 
die maatstawwe wat die regering by die toekenning van nuwe leningsplase gebruik het 
om te verseker dat die gevestigde ordonnansie-houer nie benadeel sou word nie, was 
die afstand tussen die opstalle. 'n Afstand van een uw stap tussen twee opstalle is as 'n 
geskikte minimum-ruimte be~k0u.l~~ Daar is gevalle waar plase verder van mekaar 
gele& was en waar een boer, as hy twee plase in lening gehad het, gebruik gemaak het 
van vyf tot ses we loopruimte tussen twee punte, waar hy eintlik op slegs twee geregtig 
was. 
167 
Meendert Cruywagen, vrijlandbouer, is op 31 Maart 1706 deur goewemew Willem A. 
van der Stel gemagtig om vir ses maande in Groenkloof met sy vee te mogen leggen, en 
laaten wijden.I6' Hierdie vergunnings vir die bepaalde weigebied was deurgaans op 
voonvaarde dat niemand anders reeds daar gevestig was en dat die begunstigde 
niemand sou hinder nie. Meendert het hierdie vergunning telkens laat hemu tot 
1712.'~~ Op 10 Januarie 1712 word ook 'n aansoek van hom toegestaan om met vee vir 
drie maande te gaan staan agter den graauwe he~vel,'~~ die omgewing van die huidige 
16' P.J. van der Menve, Die trekboer . . ., pp. 69, 75. 
166 
P.J. van der Menve, Die trekboer ..., pp. 83,84. 
167 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p.121. 
16' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 1, Ontvanger van landinkomste, 1687-1712, p.146. 
'" Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 1, Ontvanger van landinkomste, 1687-1712, p.254, p.278. 
170 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 1, Ontvanger van landinkomste, 1687-1712, p.332. Dr 
Dan Sleigh, skrywer van Die buireposte, het in Oktober 2002 in h persoonlike mededelimg ges& dit dui op 
die huidige Mitchellsplein-omgewing. 
Mitchellsplein. Op 28 November 1712 kry Meendert toestemming om vee te laat wei 
in die Kaapse duine.17' 
Die pokke-epidemie van 1713 
Die trek dieper die binneland in kon selfs woeer en vinniger geskied het as dit nie was 
vir die gevaar wat die Khoi-Khoin aanvanklik ingehou het nie, maar ook hulle kon nie 
vir lank die trek van die veeboere na die bimeland keer nie. 
Tenvyl die blankes se getalle aangegroei het, het die mag van die 
Hottentotte gaandeweg verminder. Hul onderlinge oorloe asook die 
aanvalle van die Boesmans, het baie hiertoe bygedra, maar ongetwyfeld 
her die siektes wat die witman dikwels nu die Kaap gebring het en 
waarteen die Hottentotte onbeskerm was, oak baie gehelp om hul getalle 
uit te dun.17' 
Die Khoi-Khoin se getalle is reeds in 1665 en in 1674 dew die uitbreek van siektes 
verminder. In 1687 volg weer 'n soort koors wat hulle in groot getalle afgemaai het. 
Die siektes, pas genoem, was van plaaslike oorsprong. Toe volg die pokke-epidemie, 'n 
'ingevoerde' siekte, wat die Kaap in Maart van 1713 getref het en waarin die dood geen 
perke geken het nie. Niemand van die bemanning van skepe wat daardie tyd in 
Tafelbaai vasgemeer het, het die pokkevirus gehad nie maar die virus het in die vuil 
wasgoed op een van die skepe geskuil. Slawe-wasvroue van die kompanjie wat die 
wasgoed hanteer het, het siek geword en van hulle af het die siekte vinnig versprei. 
Daar is bereken dat 'n derde van h geskatte bevolking van 2 000 binne tien maande 
omgekom het.'73 Hospitaalfasiliteite om die siekes te behandel was swak. Van die 500 
kompanjieslawe is 200 binne ses maande dood. Die Khoi-Khoin is die ergste getref. In 
Februarie 1714 het 'n groepie uit die omgewing van Piketberg by die kasteel aangekom 
en versoek dat vier nuwe kapteins aangestel moes word in die plek van die wat 
pokkeslagoffers was. Hulle het berig dat beswaarlik een uit tien van hulle stamgroep 
die epidemie oorleef het.174 h Paar baie ligte uitbrake, soos di6 van 1748 (ook met 
171 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 2, Ontvanger van landinkomste, 1712-1714, p.27. 
172 
P.J. van der Merwe, Die trekboer ..., p. 34. 
173 
R.S. Viljoen, "Disease and society: VOC Cape Town, its people and the smallpox epidemic of 1713, 
1755, and 1767", Kleio ..., no. 27, 1995, pp. 26,27. 
17' R.S. Viljoen, "Disease and society.. .", Kleio ... , pp. 27, 28. 
wasgoed van oorsee gebring) het voorgekom maar geringe skade aangerig. Onder die 
Khoi-Khoin het selfs die name van stamme verdwyn want hulle is omtrent heel 
uitgewis, die eenheid tussen stamme is verwoes en die nasionale gevoel van die ras 
totaal ~ernieti~.'~~ In die Kaapse Vlek het hele blanke families omgekom en mense is 
sonder doodskiste begrawe omdat hout vir di6 doe1 opgeraak het.'76 
Daar is gelukkig niemand van die klein Cruywagen-farnilie oorlede nie. Daar is geen 
melding van h sterfgeval opgespoor nie en sterfdatums wat bekend is, val buite die tyd 
van die pokke-epidemie. h Rede vir di6 gelukkige omstandighede mag wees dat die 
twee families toe moontlik nie voltyds in Kaapstad gewoon het nie maar buite die stad 
op een van die plase waar die besoedelingsgevaar so te s& afwesig was. 
Gesondheidsorg, siektes en geneesmiddels 
Benewens die periodieke uitbreek van pokke-epidemies, was daar ook ander 
ongesteldhede en omstandighede wat vir die Kaapse inwoners lewensbedreigend was 
en ongevalle meegebring het. Daarom is dit nodig dat gelet word op die 
gesondheidstoestande aan die Kaap, op siektes wat meer algemeen voorgekom het en 
op geneesmiddels en behandelingsmetodes. Hoewel die oorgrote meerderheid van die 
klein Kaapse bevolking Christengelowiges was, was daar ook (soos selfs in moderne 
lye) elemente van oergelowe, wat eenvoudige mense se denke en optrede beihvloed het, 
teenwoordig. Die religieuse denke van h volk vorm 'n magtige stuk van sy kultuur- 
geskiedenis soos in die inleidende hoofstuk aangedui is. Daar is egter ook die 
volksgeloof (te onderskei van die geloof van 'n volk) en die volkswetenskap, h 
onderkultuur en substraat van die kultuur, wat nie misgekyk mag word 
175 
G.M. Theal, History of South Africa since 1795, pp. 475,476; C.E.G. Schutte, "Dr John Philip's 
Observations regarding the Hottentots of South Africa", Archives year book for S.A. History, third year, 
1940,. part 1, p. 153. 
176 
Francois Valentijn, Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope .... pp. 216,217. 
P.W. Grohbelaar, "Volksgeloof', P.W. Grobbelaar (red.), Die Afrikaner en sy kultuur, deel6, 
Boerewysheid, vooraf & p. 3. 
Vir die VOC was die gesondheid van sy amptenare, ter see en op land, van die uiterste 
belang. Sterftes onder die bemanning van skepe was ongelooflik hoog. Vir die 
mediese sorg van hierdie mense is chirurgijns op skepe en by vestigingsplekke 
aangestel. Dit moet nie met die hedendaagse chirurg verwar of gelykgestel word nie, 
want h chirurgijn was 'n geneesheer met onvolledige bevoegdheid, sonder 
universiteitsopleiding met slegs 'n leerjongtydperk van drie tot vier jaar. Hulle is 
opgelei in bloedlaat (om bloed af te tap dew h aar te open), in die behandeling van 
wonde, en die aanbring van verbande, om ledemate te spalk, tande te trek en om allerlei 
salwe en poeiers te meng.'78 
Die chirurgyns in die kompanjie se diens het ook nie almal dieselfde rang of status 
gehad nie. Op 'n 1750-lys van kompanjiesamptenare kom onder die hoof, De 
Geneeskunst, die name van 11 beoefenaars van die beroep voor. Hulle is ingedeel in 
oppermeester, tweede oppermeester, chirurgijn en ondermeester. Die laaste naam op 
die lys is die van die apothecer wat hom ook by die geneeskundiges bevind het.'79 
Onder die kompanjies-"geneeshere" was daar in 1750 dus niemand met 'n kwalifikasie 
hoer as die van chirurgyn nie. 
Die eerste hospitaal was 'n mimte in die fort. In Simon van der Stel se tyd is 'n 
hospitaal aan die bergkant van die Heerengracht naby die kompanjiestuin gebou - dit is 
in 1696 vo~tooi.'~~ Goewemeur Van Plettenberg het in 1772 die hoeksteen vir 'n nuwe 
hospitaal gel& maar met die Britse oomame in 1795 was dit nog nie behoorlik voltooi 
nie. 
Die kompanjieshospitaal het slegs siek amptenaar, matrose, soldate en kompanjieslawe 
behandel. Vir armlastiges het die diakonie gesorg. 
For ordinary burghers and the poorer servile population, access to 
medical care was clearly not a right, but a privilege ... ordinary people 
were generally responsible for their own health and treatment when 
J.C. Pretorius, "Medicine at the Cape in the 17" and 18" centuries", South African Journal of cultural 
history, no. 1, January 1984, p. 17. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 44, Verbatimkopiee, p. 4. 
180 
J.C. Pretorius, "Medicine at the Cape in the 17' and 18" centuries", South African Journal of cultural 
history, no. 1, January 1984, p. 17. 
sick Only the wealthy of Cape Town could really afford the services of 
a surgeon and proper medical treatment. Moreover, with ver 
doctors available in Cape Town, medical care was very expensive. 
&Sew 
Gedurende veral die 17e eeu was die behandeling en voorkoming van siektes more 
closely allied to life afloat than ashore. Die meeste sterfgevalle op land het voorgekom 
as gevolg van geweld, aanvalle dew wilde diere, verdrinkings en alkoholisme. Verder 
het wonde en breuke, longontsteking, tuberkulose, geslagsiektes, keel- lewer- en 
oogontsteking algemeen vo~rgekom.'~~ Dit is te verstane dat met die aanwesigheid van 
honderde en by tye selfs duisende matrose en soldate dit met heelwat onordelikheid, 
rumoerigheid en gewelddadigheid gepaard gegaan het. Dat geweld as oorsaak van baie 
ongevalle en dood genoem word, kom dus nie vreemd voor nie. Gevegte met messe, 
waarvoor die Nederlanders destyds berug was, het diiwels voorgekom. Matrose het 
maklik h mes 'getrek' en sy opponent daarmee gesteek terwyl soldate gewoonlik 'n 
degen of rapier gebruik het.Is3 Daar is by geleentheid gerusstellend gerapporteer dat, 
met die verloop van die 18e eeu, die aantal aanrandings wat uit dronkenskap 
voortgespruit het, aan die afneem was. 
Die algemene geloof was dat siektes veroorsaak is dew gifstowwe in die liggaam en dat 
dit verhelp kon word dew bloedlaat, purgeer- en braakmiddels. Dan is daar verder 
gedokter met poeiers, dmppels, pleisters en die ahksels van plante waarvan veral die 
boeremense baie geweet het.Is4 Boegoe-blare en 'n aftreksel daarvan by 'n bietjie 
brandewyn het vir rumatiek gehelp en sommer die maag versterk. Hotnotsvy was die 
middel teen buikloop en vir brandplekke. As purgeer- en braakmiddel was niks beter as 
dawidswortel nie en as trekpleister is droe, fyngemaalde spaansvlieg gebruik. Baie van 
die kennis oor die helende waarde van plante is van die Khoi-Khoin verkry. Van die 
behandelinge, ook die gebmik van diere-uitwerpsels - skaap-, bok- en dassiemis - het 
op bygelowe berus en was min werd. 
18' R.S. Viljoen, "Disease and society: VOC Cape Town, its people and the smallpox epidemics of 1713- 
1755 and 1767, Kleio ..., no27, 1995, p. 43. 
182 
J.C. Pretorius, "Medicine at the Cape in the 17" and 18" centuries", South African Journal of cultural 
history, no. 1, January 1984, p. 18. 
183 
K. Schoeman, h Duitser aan die Kaap, 1724-1765, tans nog ongepuhliseerde manuship, p. 140. 
'M J.C. Pretorius, "Medicine at the Cape in the 17" and larn centuries", South African Journal of cultural 
history, no. 1, January 1984, p. 18, pp. 18, 19, pp. 20,21. 
Soos ander families het Jan en sy huisgenote vir mindere ongesteldhede en kwale hulle 
seker gewend tot van die medikamente en preparate wat algemeen in gebmik en redelik 
beskikbaar was - veral middels van plantaardige oorsprong. Dit is natuurlik ook nie 
uitgesluit nie dat hulle preparate wat met bygelowe verband gehou het, gebruik en 
aangewend het. Alles dui daarop dat Jan en later sy kinders van die redelik bemiddelde 
inwoners aan die Kaap was. Vanuit dik bevoorregte posisie was hulle, anders as baie 
van hulle mede-Kapenaars, instaat om vir die dienste van 'n chirurg te betaal indien daar 
emstige siekte was. 
h Duitse geneesheer wat hom aan die Kaap gevestig het, dr. Johan Friedrich H&ner, 
het in 1793 'n mediese handboek, Huiselijke Geneeskundig Handboek geskrywe maar 
dit is nooit gepubliseer nie. Hy het hom in 1804 by die Caledonse warmbron 
gevestig.'85 Sodanige bronne met hulle helende waters was 'n gewilde besoekplek vir 
bekwaaldes uit die hele Kaapse samelewing. 
Vanaf die vroegste tye het die vroedvrou ("vroedmoeder" of "wijze vrouw") 'n 
onmisbare plek in die gemeenskap ingeneem. Aan die Kaap het die VOC vroedvroue, 
wat dew "geneeshere" geeksamineer is, aangestel. Alle vroedwoue was nie goed 
onderleg nie en baie vroue het by kindergeboorte gesterf. Die sterftesyfer onder 
pasgebore babas was baie hoog - nie net aan die Kaap nie maar w&e~dwyd.'~~ 
Word die aanwas van die Cmywagens in ag geneem - veral later toe verskeie van die 
afstarnmelinge groot gesinne gehad het - moet "vroedmoeders" 'n groot rol gespeel het 
met die geboorte van baie van die nakomelinge. In hoofstuk vyf word aandag gegee 
aan die groot gesin van Gerhardus Hendrik Cmywagen en sy vrou Cornelia Sophia 
Ehlers. Van die 18 kinders wat hulle in die w&reld gebring het, het vyf klein of redelik 
jonk gesterf. Dit gee die gesin 'n oorlewingsyfer van 72% wat hoog was vir daardie tyd 
J.C. Pretorius, "Medicine at the Cape in the 17' and 18' centuries", South African Journal of cultural 
history, no. 1, January 1984, p. 20. 
J.C. F'retorius, "Medicine at the Cape in the 17* and 18* centuries", South African Journal of cultural 
history, no. 1, January 1984, p. 19. 
en getuig van die bekwame diens van vroedvroue edof chirurgyns wat Gerhardus-hulle 
bevoorreg was om te kon bekostig. 
R.S. Viljoen wat geskrywe het oor die pokke-epidemies aan die Kaap het die volgende 
stelling gemaak: 
Cape Town was not an ideal place to live during the latter half of the 
eighteenth century. It was a colonial city constantly plagued by various 
diseases, and together with the more densely populated eighteenth 
century European and Latin American cities ... Cape Town was one of 
the unhealthiest cities in the world at that time.I8' 
As die gesonde Kaapse klimaat in gedagte gehou word, en die feit dat die dorpie aan 
die voet van Tafelberg beswaarlik as digbevolk beskrywe kon word, wil dit voorkom of 
die voorgaande stelling baie oordrewe kan wees. Toenmalige dorpsmense, ook van die 
Cruywagens, sou so 'n uitspraak oor hulle blyplek nie geredelik aanvaar het nie. 
Dit is waar dat alles in die hawedorpie nie in orde en sindelik was nie. Ten spyte van 
sy strategiese belangrikheid vir die kompanjie was die Kaapse Vlek 'n onbenullige en 
afgelee klein stadjie, 'n stadjie wat van algemene verwaarlosing, verslonsing en 
armoedigheid getuig het. 'n Eertydse goewemeur-generaal, Joan van Hoom, het in 
1710 al 'n verdoemende oordeel oor die Kaap uitgespreek toe hy hier aangedoen het op 
weg na Batavia. Hy was verontwaardig oor die fisiese toestand van die kasteel, 
pakhuise en ander owerheidsgeboue. Sy vrou het selfs onvleiende opmerking oor die 
goewemeurswoning en ander blyplekke binne die kasteelmure gemaak.'88 
Jagters en voertuie 
Suid-Afrika met sy diererykdom en -verskeidenheid was vanaf die Nederlandse 
vestiging aan die Kaap 'n jagtersparadys. Die koloniste was algemeen gesproke almal 
jagters, mense wat in die moederland vertroud geraak het met gewere en op hierdie 
bodem volop oefening gekry het in die voortdurende stryd teen wilde diere. Hulle 
18' R.S. Viljoen, "Disease and Society...,", L. Twyman (et al) (ed.),, Kleio . . ., no. 27, 1995, p. 44,45. 
K. Schoeman, h Duitser aan die Kaap, 1724-1 765, tans nog ongepubliseerde manuskrip, p. 150. 
skerpskuttersvermoe is verder verbeter deur die gereelde milisie-oefeninge op 
Stellenbosch. Die omstandighede was in allerlei opsigte gunstig en die jag op wild het 
gou gewild geword.'89 Die koloniste het die gewoonte ontwikkel om die land met 
waens in te gaan om vir die onderhoud van hulle families en slawe grootwild te gaan 
jag.lgO Teen 1656 byvoorbeeld was seekoeie in die nader omgewing van die 
nedersetting a1 s6 uitgeskiet en verjaag dat die koloniste 8, 10 tot 12 dagreise ver -sews 
tot aan die Olifantsrivier - moes gaan voordat hulle van die gewilde spek in die hande 
kon kry.19' Waar die pioniers op die grense deur die loop van die Suid-Afrikaanse 
geskiedenis as't ware van jag gelewe en hulle vee vir die mark gespaar het, is daar in 
baie gevalle ook gejag vir die plesier wat daaraan verbonde was. Simon van der Stel 
het met jagters nog minder simpatie gehad as met die veeboere. Wat hom betref, was 
vleis wat met seekoeijag bekom was duur en dat het schieten deser beesten meer tot een 
uitspanning als tot voordeel by die vrijluiden gepracticeert werd.I9' 
'n Onvermydelike gevolg van die uitgebreide jagtery was dat dit die wild vinnig laat 
verminder het. By die regering het die vrees begin ontstaan dat die wild totaal uitgeroei 
gaan word. Gevolglik is daar beperkings op jagaktiwiteite geplaas en is jag sekere tye 
van die jaar verbied. Op 13 Oktober 1687 het Simon van der Stel 'n plakkaat 
uitgevaardig met allerlei voorskrifte aan jagters. Daar word pertinent onder die aandag 
gebring: NB September, Oktober, November, Xber [Desember] verboode maande om te 
schieten enige wild [en] gevogelte wegens de broeij tyd.'93 Die koloniste was verplig 
om lisensies uit te neem en die name wat in die wildskutboeke aangeteken is, toon hoe 
gewild jag onder alle lae van die Kaapse gemeenskap was. Die name van onder andere 
Henning Hiking, Frans van der Stel, ds. Petrus Kalden, Olof Berg (kaptein van die 
garnisoen), Samuel Elsevier (die sekunde), ook die name van burgerrade, landdroste, 
die boekhouer en die winkelier word daar gevind. Die here moes lief gewees het vir jag 
want hulle name het dikwels ~oor~ekom.'~~ 
Is9 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 1, Ontvanger van landinkomste, 1687-1721, p.19. 
1W 
P.J. van der Menve, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie, p.43. 
191 
P.J. van der Menve, Die trekboer ..., pp. 43,44. 
19' P.J. van der Menve, Die hekboer ..., p. 45. 
193 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 1, Ontvanger van landinkomste, 1687-1712, p.19. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, R.L.R. 1, Ontvanger van landinkomste, 1687-1712, in volgorde 
vandie name, p.21, p.56, p.98, p.99, p.108. 
Dit is beswaarlik nodig om te s& dat baie van die plakkate wat jag verbied het, 
kragteloos was en dikwels gei'gnoreer is asof hulle nie bestaan het nie. 
Veral bepaalde vorme van wetsoorheding wat nie met die volksetos 
shydig was nie, het nogal dikwels onder die pioniersbevolking 
voorgekom. A1 het die wet dit verbied, het hulle gejag op wild, 
smokkelhandel met die Hottentotte gediywe, en met hul vee oor die 
grense getrek om weiveld te gaan soek En hulle het dit gedoen sonder 
dat hulle die skuldige gevoel gehad het dat hulle 'n misdaad begaan 
het.I9j 
Toe wild skaarser begin word het, moes die jagters a1 verder die land intrek. Die 
seekoeijagters het die riviere gevolg en het in die jare tagtig van die 17e eeu a1 so ver as 
die Olifantsrivier gegaan. Teen die end van voorgenoemde eeu was die populsrste 
jaggebiede in die rigting van Groenkloof, Riebeekkasteel, in die omgewing van die 
Klein Bergrivier en Roodezand. Di6 gebiede is aanvanklik net dew jagters besoek 
maar op hulle spore het spoedig die veeboere gevolg. Die jagters was voorlopers vir 
die veeboere want in die begin van die 18e eeu is die eerste weilisensies uitgereik in 
gebiede wat teen die end van die vorige eeu deur jagters besoek is.'96 Daarom is dit nie 
te venvonder nie dat Meendert Cruywagen, sy skoonseun, H.O. Eksteen en later sy 
sew, Johannes, weilisensies in van die voorgenoemde gebiede en verder noord in die 
rigting van St. Helenabaai en die Bokkeveld uitgeneem het. As die gewildheid van jag 
in ag geneem word, sou dit uiters weemd gewees het as Meendert-hulle nie ywerig aan 
jag deelgeneem het vir die voorsiening van vleis aan hulle eie huishoudings, hulle 
knegte en slawe op die veeposte nie en heel moontlik vir die ontspanning wat dit gebied 
het; en waarom vir jaglisensies aansoek doen as so baie ander hulle ook nie aan die 
owerheidsvoorskrifte gesteur het nie? 
Die klein Kaapse nedersetting moes van die grond af opgebou word sonder 'n enkele 
element van wat in modeme tye as infrastruktuur bekend staan. 'n Vewoerprobleem is 
reeds ondewind met die aanvoer van materiaal vir die bou van die fort. Die gebrek aan 
195 P.J. van der Merwe, Die trekboer ..., p.44. 
'% P.J. van der Merwe, Die trekboer ..., pp. 46, 47. 
infrastruktuur moes eenvoudig oorkom word maar die proses was stadig en moeitevol 
en vemolgens word beskrywe hoe daar gevorder is. 
Jan van Riebeeck het geen rytuie of vragwaens met hom saam na die Kaap gebring nie. 
Kruiwaens wat met die bou van die fort gebruik is, was nie geskik vir swaar vervoer 
nie. Houtbalke wat van die gestrande Haarlem (1647) herwin is, kon weens hulle 
gewig nie vervoer word nie. Van Riebeeck het op Maandag 20 Mei 1652 in di6 
verband geskryf dat hulle carren soude moeten maacken gelijck wij oock voornemens 
sijnI9' en dat die "kame" hoofsaaklik gebruik kon word om sout te kanvei wat die 
invoer daarvan onnodig sou maak. Die eerste kar is nie lank daarna nie gebou, 'n 
tweewielvoertuig wat oorspronklik dew slawe getrek is en waarmee hout van agter 
Tafelberg gehaal is. Intussen is trekgoed ontwikkel wat die trekwerk dew osse 
moontlik sou maak en vervoerwerk sou vergemaklik. 
Met die instel van die vryburgers in 1657 en in daaropvolgende jare was meer waens 
nodig. Die smid en die timmerman was waarskynlik in die begin die wamakers, 
aangesien geen sodanige vakman saam met Van Riebeeck gekom her nie.I9' In 1657 
was daar reeds twee wagenmakers wat weens slegte paaie en teen groot koste vir die 
kompanjie voortdurend am stukkende waens werck sij te repareren.199 Daar word 
voorts ges6 dat vryburgers se waens nie meer op kompanjieskoste gerepareer sou word 
nie. Met die loop van tyd en soos die aanwaag vir waens toegeneem het, bet die getal 
wamakers en vakmanne in verwante steunbedrywe - smede en skrynwerkers - ook 
gegroei. Alles denkbaar is met waens vervoer, ook siekes en gewondes, want waens 
was die algemene vervoermiddel. 
Met die eerste ekspedisies na die binneland is van pakosse gebruik gemaak. Die eerste 
ekspedisie wat van 'n wa gebruik gemaak het, het op 2 November 1658 onder leiding 
van vaandrig Jan van Harwarden en 17 soldate van die fort vertrek. Sy wa, getrek dew 
19' D.B. Bosrnan & H.B. Thorn (reds.), Daghregister gehouden by den oppercoopman Jan Anthonisz van 
Riebeeck, deel 1, p.37. 
198 
J. Malan Rytuie van weleer, p.19. 
199 
D.B. Bosrnan & H.B. Thorn, (reds.), Daghregister ..., deel2, p.205. 
ses osse, was gelaai met geskenke vir die Cochoqua-kaptein, Oedasoa, asook 
ruilmiddels om beeste te bek~m.'~~ 
Soos wat die nedersetting uitgebrei het, het waens paaie in baie rigtings oopgetrap na 
nuwe vestigingsgebiede en die kompanjie se buiteposte. Ekspedisies na die binneland 
is nie meer met pakosse ondemeem nie maar met waens. Simon van der Stel se reis na 
Namakwaland in 1685 was 'n omvangryke ondememing met die goewerneur se koets, 
agt kame en agt waens, met nog ses vryburgers en hulle waens, in die konvo~i.~~' 
Die eerste waens wat aan die Kaap gebruik was, was gebou volgens die Nederlandse 
wa-tradisie wat aan die plaaslike wamakers bekend was. Ewaring het spoedig geleer 
hoe die ligte waens aangepas en verbeter moes word om die ruwe Suid-Afrikaanse 
0ppe~l2Ikk~ sonder paaie, te kan trotseer. Hollandse boerewagens wat in 'n stadium 
ingevoer is, het nooit gedeug nie. Hierdie waens, wat vir 'n plat en gelyk wcreld bedoel 
was, het byvoorbeeld geen remstelsel gehad nie. Aan die Kaap moes swaargelaaide 
houtwaens se spoed teen bergsteiltes af beheer word deur alt* enige sware tacken 
... agter de wagens aan te sleep. Later was dit die gebruik om balke in plaas van takke 
te gebruik en so die balke nader te bring aan die plekke waar hulle benut kon 
Die takke en balke was die voorgangers van die remskoen en die wabriek. 
Vir ander voertuie as waens was daar aan die Kaap beperkte gebmiks- of ontwikkelings 
moontlikhede. Die klein bevolking en die gebrek aan paaie was die vernaamste 
beperkende faktore. Die gebrek am begaanbare paaie het die wa die enigste 
vewoermiddel wat kon standhou gemaak. Die toestand van die paaie was haglik omdat 
die burgers reeds van vroeg af nie die plaaslike belasting, wat onder andere vir die 
maak van paaie bedoel was, betaal het nie. Vir hulle curvie, dit wil s& verpligte, 
onbesoldigde diens wat gelewer moes word om byvoorbeeld paaie te bou en te 
onderhou, het hulle ou en afgeleefde slawe gestuur. Die gevolg was dat verder 
wonende burgers tevrede moes wees met rough track., instead of roads, and the 
oxwagon became the most popular vehicle for transporting farm produce and 
200 D.B. Bosman & H.B. Thom, (reds.), Daghregister ..., deel2, p.408. 
J. Malan, Rytuie van weleer, p.20. 
202 
D.B. Bosman & H.B. Thom, (reds.) Daghregister . . ., deel2, p.95; 1. Malan, Ryruie van weleer, p.2 1. 
supplies.203 En as trekdier is die os gebruik. A1 was osse stadig was hulle geskik om 
swaar vragte oor die Kaapse sandvlaktes te trek en boonop kon hulle van die veld af 
lewe. Die afwesigheid van perde het ook die gebruik van osse bevorder. Osse was 
waardevol en is selfs as deelbetaling in die plek van rekognisiegeld aanvaar, soos later 
sal blyk. Die perdebevolking het in 1652 nul getel, maar aan die begin van die 
agtiende eeu was daar darem 928 waarvan 633 in pri~aatbesit.~" Die swak 
vervoerstelsel het nadelig ingewerk op die uitruil van goedere en dienste tussen plaas en 
dorp en op die hele ekonomiese ontwikkeling. Kaapse boere moes daarom baie meer 
selfstandig en innoverend wees as hulle Europese e~ekniee.~'~ 
Die veeboer wat trekboer geword het, was onlosmaaklik verbonde aan sy wa Die 
waens wat daardie pioniers gebmik het was groter en swaarder gebou as die eerste 
waens wat vroeg in die Kaapse geskiedenis gebruik is. Een van die nuwe verskynsels 
wat die blanke op die bodem van Afrika geskep het, is die voorposte: daardie 
grensstrook tussen die min of meer volledig besette gebied agter die pioniers, en die 
onbesette gebied v~rentoe.'~~ Die skepping van 'n pioniersone met mense wat tot 'n 
eiesoortige volkstipe ontwikkel het, sou sonder die wa, 'n span osse, 'n ryperd en 'n 
geweer nie moontlik gewees het nie. Jag wat so popul&r was, sou beswaarlik kon 
geskied het sonder die gebruik van 'n wa, veeruil met die Khoi-Khoin sou sonder waens 
gestagneer het en die veeboer-trekboer sou sonder die wa as vragdraer en tuiste geen 
mobiliteit gehad het nie.'07 
Meendert moes 'n wa of kar besit het toe hy in 1707 bier vir sy taphuise by die 
Menssink-brouery by Papenboom in Nuweland gaan haal het. Word daar gekyk na die 
weilisensies wat hy uitgeneem het, moes daar by menige geleentheid voorrade vir die 
knegte en slawe wat die vee opgepas het, aangery word. Maastricht en De Grendel kon 
onmoontlik tot groot wingerd- en graanplase uitgebou gewees het sonder die gebruik 
203 
L. Guelke, "Freehold farmers and eontier settlers, 1657-1800," A. Disney (ed.) Historiography of 
Europeans in Africa and Asia, 1450-1800, An expanding world, vol4, p.183. 
'" J. Malan, Rytuie van weleer, p.22. 
205 
L. Guelke, "Freehold farmers and eontier settlers, 1657-1800 ..., p.183. 
206 F.J. Potgieter, "Suid-Afrika as kultuurbodem", P.W. Grobbelaar (red.) Die Afrikaner en sy kultuur, 
deel 1, p.129. 
207 
P.J.vanderMenve, Trek, p.9,p.13,p.17,p.20,p.30,p.44. 
van waens. Dieselfde geld vir Johannes wat later hierdie twee plase besit het, en op 
duisende morge grond in die binneland met beeste geboer het, soos later sal blyk. Sy 
hulp aan goewemeur De Chavonnes, waaroor in die volgende hoofstuk berig word, is 'n 
aanduiding dat hy oor waens beskik het. Hoewel hy hom nie permanent in die 
voorpossone gevestig het nie, het hy met sy groot troppe vee gehelp om so 'n 
pioniersgebied te skep en dit bewoonbaar te ma&. 
Kommissaris Van Imhoff was die eerste wat noukeurige ondersoek na die moontlike 
verbetering van die verkeer ingestel het. Hy het aanbeveel dat die Bergrivier ondersoek 
moes word of dit niet mogenlyk ware deselve met eenige vaartuijgen van naam te 
bevaren en met vlotte produkte en ander goedere na onbereikbare dele te vervoer nie?08 
Dit is te betwyfel of so 'n ondersoek ooit gedoen is omdat koloniste wat die 
Bergrivieromgewing goed geken het die owerhede sou kon meedeel dat die Bergrivier 
onbevaarbaar was. Die bewindhebbers in Nederland het later, dew die verslag van 
kommissaris Daniel Nolthenius in 1748, bevestiging gekry dat a1 die riviere en 
insonderheijd die Bergrivier geheel onbevaarbaar was.209 Alles moes per as vervoer 
word en daar is by geleentheid aanbeveel dat geskikte jongelinge, veral van hulle wat 
dew die diakonie of die weeskamer versorg is, as wamakers en smede opgelei moes 
word?I0 
Meendert, veeboer en akkerbouer 
Die pad na die binneland was oop en soos met die meeste veeboere gebeur het, het 
Meendert se veetroppe hom steeds dieper die Noord-Kaapse geweste ingeneem op die 
spoor van jagters wat van die beste weigebiede geweet het. St. Helenafontein, 'n 
beesplaas, aan die noord-oos kus van St Helenabaai gelee, is in 1725 deur Jan 
Myndertz Cruywagen de oude ~it~eneem.~" Om onderskeid te tref tussen Meendert en 
sy seun Johannes, wat ook die naam Jan Meyndertsz gedra het, 
is aansienlik 
vergemaklik deur die feit dat na Meendert in baie gevalle venvys word as Jan 
208 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 36, Verbatimkopiee, p.584. 
'" A.J. Boeseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .," p.113. 
21a A.J. Boeseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...," p.113. 
211 
M.H.D. Smith, Boerepioniers van die Sandveld, p. 58. 
Meyndertsz Cruywagen de oude terwyl Johannes weer aangedui word met de jonge, na 
die naam?12 Na sy pa se dood in 1728 het Johannes op St. Helenafontein en 'n hele paar 
ander plase voortgegaan met grootskaalse veeboerdery. Toe Meendert die weiregte op 
St. Helenafontein uitgeneem het, het die naasliggende plase, Klipfontein, 
Modderfontein en Bottelfontein nog onbeset gel& en hy het hierdie drie weiposte 
myelik gebmik vir sy veetroppe. Modderfontein is inderdaad van die eerste dag af as 
deel van St. Helenafontein besko~.~'~ Omdat weidingsgebiede, veeposte en 
plaasgroottes vaag omskrywe was, het dit algemeen voorgekom dat beskikbare weiding 
benut is a1 was dit oor 'n heel groter gebied as wat met die vergunning toegestaan is. 
Die keuse van 'n veeps is bepaal deur goeie weiding en bruikbare water. Sodra 'n 
veeboer 'n staanplek uitgekies het, het hy naby goeie water 'n talckraal vir sy vee en 'n 
rietpondok vir sy wagters opgeslaan. Sy vee is onder toesig van 'n volwasse seun 
gelaat, of 'n blanke kneg bygestaan deur 'n paar betroubare slawe of ontstamde Khoi- 
Khoin. Van 'n duursame opstal was daar in die eerste helfte van die 18e eeu weinig 
sprake. Die veeposhouers was mense wat elders 'n vaste verblyfplek gehad het?14 
Meendert was volgens alle aanduidings nie 'n trekboer in die egte sin van die woord nie 
maar het die geriefliker woonomstandighede op plase vlak aan die Kaap verkies of in 
die Kaapse Vlek waar hy baie belange gehad het. Dat sy seun, Johannes, we1 met 'n 
aantal veewagters toesig oor veeposte gehou het, is nie uitgesluit nie. Daar is reeds 
gewys op die samewerking tussen Meendert Cmywagen en sy skoonseun, H.O. 
Eksteen, in die drankbedryf. Dit sou weemd gewees het as hierdie onderlinge 
vennootskap nie in die veeboerdery voortgesit was nie veral waar hulle met boerderye 
in dieselfde omgewing besig was. 
Die kompanjie se vleiskontrak het bepaal dat alleen gekontrakteerde slagters weiregte 
in die Groenkloof gehad het. In weenvil van hierdie voorskrif is aan ander burgers ook 
permitte gegee om vee dam aan te hou. Later is daar ondersoek gedoen na die 
wenslikheid om die hele Groenkloof in plase te verdeel om aan veeboere uit te gee. 
212 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad 1729-1734, deel8, Voetnoot 40, p.11. 
213 
M.H.D. Smith, Boerepioniers van dieSandvel4, pp. 58,59. 
214 
M.H.D. Smith, Boerepioniers van die Sandveld p. 19, p.60 oor elders wonende eienaars. 
Voor goedkeuring hk~00r verkry is, het waamemende gesagvoerder, W. Helot, aan 'n 
vyftal boere, onder wie H.O. Eksteen, weiregte in die slagtersveld, soos dit ook genoem 
is, gegee.215 Meendert het ook weiregte in die Groenkloof gehad en dit is net natuurlik 
dat hy en Eksteen dikwels saam daarheen gereis het en oor hulle gemeenskaplike 
belange vryelik geskakel het. Cruywagen-teenwoordigheid in die Groenkloof het 
neerslag gevind in die plaasnaam Cruywagenskraal. In Die buiteposte maak D. Sleigh 
ook melding van h plaas, Cruywagenspost, in die Groenkloof-omgewing wat saam met 
ander plase as weipos vir die kompanjie uitgehou is. 'I6 Daar kan byna met sekerheid 
aanvaar word dat die twee name betrekking het op dieselfde plaas. 
In die omgewing van St. Helenabaai het beide Meendert en Eksteen ook plase gehad. 
Eksteen het in 1715 die veepos bekend as Spanjaardsbosch (woe& bekend as 
Brakkefontein) aan die onderloop van die Bergrivier, waar dit in St. Helenabaai 
uitmond, van die erfgename van Gerrit Visser o~r~eneem.~~' Meendert het regte op St. 
Helenafontein aan die baai in 1725 uitgeneem - soos reeds vermeld. Eksteen en sy 
swaer, Johannes Cruywagen, se samewerking in later jare was slegs h voortsetting van 
die goeie saamwerkverhouding tussen Eksteen en skoonpa, Meendert, wat oor baie jare 
gestrek het. 
Die Opgaafrolle gee nie die plaasname aan waar veeboere gewoon het nie. In die 
meeste gevalle word slegs die distrik vermeld. Daar moet aanvaar word dat Meendert 
tot 1703 voltyds 'n dorpenaar was. In daardie jaar is die plaas Maastricht in die 
Tygerberg aangekoop en later ook die aangrensende plaas, De Grendel. Na die 
verkryging van die plase het hy waarskynlik meeste van sy tyd daar deurgebring en sy 
aandag aan sy boerdery bestee. Word die ontwikkeling van di6 plase en die omvang 
van die boerderyaktiwiteite oor die jare in ag geneem, moes hy baie tyd daar spandeer 
het. Dat hy egter ook 'n dorpshuis aangehou het, is nie uitgesluit nie. Sy beskeie 
besittings het stadig aangegroei en na hy tot die boerdery toegetree het, dramaties 
vermeerder soos uit die volgende sal blyk. 
215 D. Sleigh, Die buiteposte: V.0.C.-buiteposfe onder Kaapse bestuur 1652-1795, p.498. 
216 
D. Sleigh, Die buiteposte ..., p.501. 
M.H.D. Smith, Boerepioniers van die Sandveld, p.18. 
Waar Meendert in 1692, die jaar van sy huwelik, nie veel besittings gehad het vir 
opname in die opgaafiol van daardie jaar nie, toon sy bates 'n geringe groei met die 
opgawe van 1695. Benewens homself, sy vrou Catharina en 'n seun (Johannes, gebore 
1695) wat aangeteken is, besit hy twee slawemans en drie varke, asook een snaphaan en 
een degen. Dit moet dieselfde wapens wees wat hy reeds in 1692 opgegee het?I8 Die 
stand van sy besittings was in 1700 nie veel gunstiger nie want toe was hy slegs een 
slawevrou en twee slawedogters beter daaraan toe?19 
Binne sewe jaar lyk die prentjie ten opsigte van Meendert se bates heel anders. Op 
Maastricht en De Grendel is hard gewerk en in 1709 staan daar die volgende in die 
opgaafrol vir die jaar: Die hele familie van pa, ma, een seun en twee dogters - wat nie 
by name genoem word nie maar na Johannes, Everdina en Catharina venvys - is 
aangeteken. Nou is daar 14 mansslawe, vier vroue en ses slawekinders. Hy besit ook 
16 perde, 160 beeste en 950 skape. Verder is daar op die plase, Maastricht en De 
Grendel, reeds 9 000 wingerdstokke en is 190 mud koring geoes?20 Teen 1712 toon die 
veegetalle 'n toename terwyl die getal wingerdstokke tot 20 000 aangegroei het?21 
Volgens die opgawe vir 1719 het die veegetalle (behalwe varke) aansienlik gedaal. 
Daar is egter met die wynbou goed gevorder want 25 000 wingerdstokke wat op 
daardie tydstip 25 Eers wyn gelewer het, verskyn in die 0~~awe.2~~ 
Met die opgawe vir 1721 is dit duidelik dat hy met die wingerdboerdery voortgegaan 
het op dieselfde skaal as die wat opgeteken was in die vorige opgawe behalwe dat daar 
meer wyn gemaak is. Interessant is egter dat daar geen melding van enige vee is nie. 
Hy moes om een of ander rede van sy vee ontslae geraak het - moontlik omdat weiding 
skraps begin raak het of omdat hy die vee oorgedra het aan Johannes wat stadig maar 
seker in statuur as veeboer gegroei het.223 
218 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, ,42250, Opgaafrolle, 1682-1751; N. 356 vir 1695. 
219 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, A2250,Opgaa6olle, 1682-1751; N 356 vir 1695. 
220 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, ,42250, Opgaafrolle, 1682-1751; m. 457 vu 1709. 
221 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, ,42250, Opgaafrolle, 1682-1751; 42 vir 1712. 
222 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A2250, Opgaafrolle, 1682-1751; 152 vir 1719. 
223 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, ,42250, Opgaafrolle, 1682-1751; N. 169 vir 1721. 
Nog nuwe gesagvoerders 
Meendert-hulle het sedert hulle aankoms die wisseling van verskeie goewemeurs 
beleef. Na die dood van Louis van Assenburg het Willem Helot (27.10.1675- 
7.1 1.1749) wat toe sekunde was, as goewemeur van 171 1 tot 1714 waargeneem. 
Maurits P. de Chavonnes is as goewemeur aangestel en Helot het weer sy vorige pos as 
tweede in bevel opgeneem. Hy word in Mei 1714 deur die nuwe goewemeur en die 
Politieke Raad aangekla van oneerlikheid en pligsversuim. Die bewyse teen hom was 
verdoemend en nadat hy vir 'n tyd geskors was, is hy uit die diem van die VOC 
ontslaan en het hy en sy gesin na Nederland ter~~~ekeer.~" 
Maurits Pasques de Chavonnes (1664-1724) was van Franse &oms. Sy edelman- 
grootvader het om geloofsredes uit Frankryk na Nederland gevlug. Maurits was 'n 
offisier in die le& van die Verenigde Provinsies en het later in diens van die V.O.C. 
getree. Na sy aanstelling as Kaapse goewemeur het hy op 24 Maart 1714 in Tafelbaai 
aangekom en word hy op 28 Maart ingesweer. Sy broerskind, Dominique Marius 
Pasques de Chavonnes, het hom vergesel en word kaptein van die gamisoen in die 
kasteel. 
Van De Chavonnes is verwag om die inkomste van die kompanjie te verhoog. Hy was 
in 1714 verantwoordelik vir die instel van rekognisiegeld op leningsplase asook 
heffings op sekere produkte en oordraggelde by grondverkope. Die laaste twee reelings 
het onmin onder die boere veroorsaak en tot vertoe en petisies gelei waama reeds 
venvys is. 
Een van die deurslaggewende sake waarby De Chavonnes betrokke was, was die 
kommentaar wat die kompanjie in 1716 gevra het oor die gebmik van blanke of 
slawearbeid. Soos reeds gemeld het De Chavonnes en die res van die Politieke Raad 
hulle ten gunste van slawearbeid uitgespreek. Die enigste dringende teenstem was van 
Dominique, die kaptein van die gamisoen. Die meerderheidsbeslissing 
224 
A.J. Btieseken, "Willem Helot," D.W. Kruger en C.J. Beyers (reds.) Suid-Afrikaanse biografiese 
woordeboek; deel3, p.395. 
moet beskou word as 'n keerpunt van beslissende belang wat in die 
toekoms nie alleen die arbeidspatroon en sosiale verhouding tussen 
Blank en Nie-Blank in Suid-Afrika sou bepaal nie, maar ook die 
hoofoorsaak sou wees vir die onbeduidende groei van die Blank 
bevolkingsgetal deur immigrasie uit Europa in die agtiende ee~.''~ 
Die veeboere is in De Chavonnes se regeringstyd swaar getref deur veesiektes - bek- 
en-klouseer en perdesiekte ma& albei gedurende hierdie jare hulle verskyning in Suid- 
Afrika. Veeboere was ook a1 meer blootgestel aan rooftogte deur die Khoi-Khoin en in 
saaistreke het droogte die koringoes geweldig geknou.226 
h Ander belangrike verwikkeling wat dew De Chavonnes ge'inisieer is, was die instel 
van die Ordonnantie op de Schoolordening op 2 1 Augustus 17 14. Daarin is bepaal dat 
bequame en godvreesende leermeesters die kinders moet ondemg, wat die leerinhoud 
moes wees en dat seuns en meisies op afsonderlike skoolbanke moes sit en buite die 
skoollokaal ook soveel moontlik van mekaar geskei moes word.'" Die sekunde, die 
predikant en die kaptein is aangestel om onder die goewemeur en sy raad as 
toesigliggaam gesag oor die ondenvys uit te ~efen.'~' 
De Chavonnes was diep godsdienstig en stil van geaardheid. .. Hy het die agting en 
vertroue van sowel die Here XVII as die koloniste geniet.229 Hy is vereer met die titel 
Raad-Ordinaris van Indie, h eer wat geeneen van sy voorgangers geniet het nie. De 
Chavonnes is na h siekte van slegs een dag op 8 September 1724 oorlede en onder 
blyke van groot openbare meelewing en belangstelling in die kerk by die tuine 
begrawe. Die kerkklokke het vir ses weke elke dag gelui as blyk van deelneming met 
sy vrou en dogters. 
225 G.C. de Wet, "Maurits Pasques De Chavonnes", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid- 
Afrikaanse Biografese woordeboek, deel2, p.171. 
226 
G.C. de Wet, "Maurits Pasques De Chavonnes", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid- 
Afrikaanse biografiese woordeboek, deel2, p. 171. 
227 J.P. Claasen, Die siekefroosfers in Suid-Afrika 1652-1688, pp. 156, 157. 
228 C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Ajiikaanse geskiedenis, p.68. 
229 G.C. de Wet, "Maurits Pasques De Chavonnes", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid- 
Afrikaanse biografiese woordeboek, deel2, p. 17 1. 
Beide Meendert en sy seun Johannes het by meer as een geleentheid kontak met 
goewemeur De Chavonnes gehad. Daar is reeds genoem dat Meendert en sy 
skoonseun, Eksteen, in Februarie 1717 met hulle aansoek om brandewyn vir hulle 
taphuise by die kompanjie aan te koop, voor die Politieke Raad verskyn het warn die 
goewemeur voorgesit het. Johannes het ook kontak met die goewemeur gehad met die 
veiling in Februarie 1724 toe 'n perseel van die vleispag am hom toegeken is. Verder 
was daar aansoeke om weilisensies wat deur die goewemeur onderteken is, en 
ontmoetings by kerkgeleenthede, met die koms van retoewlote uit die ooste asook met 
die inhuldiging van die goewemew het voorgekom. 
Meendert en Catharina se testament 
In die opgawe van 1719 kom Meendert se vrou (Catharina) se naam vir die laaste mad 
voor en h verwysing na haar ontbreek in die opgawe van 1721. Daar kan aanvaar word 
dat sy aan die einde van 1720 of aan die begin van 1721 oorlede is. In Meendert en 
Catharina se testament van 15 Desember 1720 waarna reeds telkens venvys is, word 
gemeld dat beide die erflaters gesond van verstand was maar ten opsigte van die 
liggaam, de testatrise sieke~ijk?~~ h toestand wat moontlik haar dood verhaas het. 
Testarnente van daardie dae is interessante en uiters waardevolle dokumente soos 
afgelei kan word uit verwysings na allerlei inligting wat uit Meendert Cruywagen en sy 
vrou, Catharina, se testament verkry is. Genoemde testament dien as voorbeeld vir die 
inligting wat volg. 
Opvallend is die godsdienstige inslag en aard van die dokument. Die opskrif spreek 
duidelik daarvan, Inden name godes Amen. Die hoofletters met swierige krulle en die 
skrif is kenmerkend van die dokumente. Gewoonlik word die naam van die "agent" of 
beampte met sy ampsomskrywing, die datum en die tyd van die dag, d CloWren omtrent 
twaalff uuren, aangegee. Vewolgens word die name van die testamentmakers genoem 
met hulle ouderdomme. Baie gevalle het voorgekom waar die testateur of testatrise nie 
hulle presiese ouderdomrne geken het nie - in Meendert se geval omtrent neegen en 
230 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71113, Meester van die Hooggeregshof, 1721-1725, N. 
3. 
vyftig. 
Gewoonlik word ook venvys na die fisiese gesteldheid en verstandelike 
bevattingsvermoe van die partye. Die erflaters gee voorts te kenne dat by overdenking 
van der menshen sterflijkhijt en v06r hulle die droevige tmanendal verlaat, hulle wil 
bepaal op watter wyse daar met die tijaklijke goederen hun door god almagtigh 
verleend, gehandel moet word. Daar word onder andere bepaal dat flOO die diakonie 
van Drakenstein toekom en Catharina se Here sal na haar dogter, Catharina gaan. 
Johannes en Catharina (die oorblywende kinders na Everdiia se afsterwe) en Catharina 
Rosina, wyle Everdina se dogtertjie by H.O. Eksteen, kry by mondigwording of 
huweliksluiting elk flO 000. Op die langslewende word die verpligting geplaas om die 
kinders in alle Christelijke deugde op te voeden. Vreemd genoeg is hierdie testament 
nie deur die testamentmakers onderteken nie, anders as 'n ooreenstemmende kopie wat 
in besit van die Raad van Justisie was. Daar is aangeteken dat die testament op 8 
Februarie 1721 aan die weeskamer voorsien is wat damp dui dat Catharina in die 
omgewing van daardie datum oorlede is.231 
Dit is opmerklik dat geen vaste eiendomme in die testament vermeld word nie. Dit is 
moeilik om te s6 hoeveel dorpseiendornme ten tye van sy dood nog in Meendert se besit 
was. Wat plase betref, is die prentjie effe duideliker. Op een na is a1 die plase am 
familielede verkoop. In 1713 is Brandenburg wat hy in 1712 aangekoop het aan sy 
skoonseun, H.O. Eksteen, verk~o~?~' Die volgende verkope was in 1721 toe 
Maastricht en Roosboom die eiendom van sy seun, Johannes, geword het?33 Wanneer 
Roosboom in Meendert se besit gekom het, kon nie bepaal word nie. Die plaas Staart 
van de Paardeberg is in 1724 aan die ander skoonseun, Cornelius Heufie, verk~o~?~~ 
Die enigste plaas wat Meendert aan 'n "buitestander" verkoop het, was Landskroon wat 
hy in 1710 verkry het.235 A1 plaas wat volgens die beskikbare inligting nie verkoop is 
nie, is Fredriksburg wat in 1705 in Meendert se besit gekom het. Bloed was voorwaar 
dikker as water en boonop was die bevoorregte farnilielede in eie reg skatryk, volgens 
------ 
"' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71113, Meester van die Hooggeregshof 1721-25, N. 3. 
232 L. Guelke & R. Shell, The deeds book ..., p.64. 
233 L. Guelke & R. Shell, The deeds book ..., p.97 
234 L. Guelke & R. Shell, The deed book .... p.115. 
'"L. Guelke & R. Shell, The deeds book ..., p.126. 
HOOFSTUK 5 
JOHANNES CRUYWAGEN DIE INVLOEDRYKE 
ENTREPRENEUR 
Die eerste Kaapsgebore Cruywagen se jeugjare 
Die eerste Cruywagen wat op Suid-Afrikaanse bodem gebore is, sien sy eerste 
lewenslig op 13 Maart 1695 in die Kaapse Vlek. Hy is op die dag van sy geboorte 
gedoop en in die doopregister is hy aangeteken as een Kind van Johan Mijndertz 
Kruijwagen en Katharina van Marsen genaemt Jan ~ijndertz.' Die vader wat hier 
ongewoon as Johan Mijndertz aangeteken staan, is Meendert. Daar word dikwels na 
di6 derde Jan Meindert venvys as ~ohannes.~ In sommige dokurnente word hy 
aangedui as Jan Meyndertse Kruywagen de j~n~e.~ Daar sal deurgaans by die naam 
Johannes gehou word. 
Sy eerste jare het Johannes in Kaapstad deurgebring waar sy pa, Meendert, soos vele 
ander ingesetenes aan besoekers van skepe herberg gegee het en later sy taphuise 
bedryf en drank volgens die pagte in sy besit, verkoop het. Sy skoolopleiding het hy 
ontvang in die skool vir blanke kinders wat in 1663 tot stand gekom het en naas h 
skool vir slawekinders teen die einde van die agtiende eeu die enigste twee 
"openbare" skole in Kaapstad was.4 
Johannes was nog klein toe sy pa, Meendert, hom ook in die boerdery begewe het. 
Daar is reeds op gewys dat die plaas, Maastricht, in 1703 deur Meendert gekoop is. 
Later het hy ook eienaar geword van die aanliggende plaas, De Grendel. Dit is 
moeilik om te bepaal van wanneer af Johannes met die plaaslewe kennis gemaak en 
self by die boerdery betrokke geraak het. Dat hy as jong kind by geleentheid we1 op 
1 
N.G. Kerkargief, Kaapstad GI 111, Doopregister, 1665 - 1695, p.56 
2 
H.C.V. Leibbrandt, Precis ofthe Archives ofthe Cape of Good Hope: Requesten (Memorials), 1715- 
1806, vol. 2, p. 240, p. 241, p. 245. 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 8, voetnoot 44, p.11 
4 
P.S. du Toit, Ondews aan die Kaap onder die kompanjie, 1652-1795, p. 68. 
Maastricht en De Grendel gekom het, kan geredelik aanvaar word. Hy het hom op die 
landbou toegel& en is reeds vroeg in sy lewe vir sy ywer en harde werk beloon. In sy 
ouers se testament van 15 Desember 1720 word 0.a. a000 aan hom bemaak vir sy 
gehouwelijk cultiveering van die testateurs se ~anderye.~ Wanneer die uitbreiding van 
die boerderybedrywighede op Maastricht en De Grendel vanaf 1712 in ag geneem 
word soos weergegee in die opgaafrolle wat in die vorige hoofstuk beskryf is, is dit 
duidelik dat Johannes h aansienlike deel daartoe bygedra het. 
Om af te lei dat Johannes voor sy troue op een van die plase gewoon het, sou 
geregverdig wees. Hy kon beswaarlik vir sy vlyt beloon gewees het as hy hom nie 
ywerig aan die boerdery gewy het nie. Sy latere betrokkenheid by owerheidsake het 
seker 'n einde gebring aan die plaaslewe. Soos mettertyd sal blyk, het gegoede 
burgers hulle boerderye in die hande van betroubare knegte en slawe gelaat en was 
hulle dorpsgebonde landhere wat toevallige of geleentheidsbesoeke aan hulle plase 
gebring het. h Veilige aanname is dat Johannes mettertyd ook in daardie kategorie 
geval het. 
Johannes het die voordeel en gebruik van sy ouers se besittings gehad want sy eie was 
maar karig. In die opgaafrolle van 1712 verskyn sy naam - te onderskei van sy pa 
deur die "Jr" (junior) by die naam - en het hy slegs h perd, h snaphaan, h pistool en h 
degen gehad om te ~erklaar.~ Sewe jaar later in 1719 vermeld hy nie 'n rydier nie, 
maar we1 dieselfde wapens as voorheen.' 
Huwelik en gesin 
Johannes se bateposisie was 'n perd en h pistool beter as dii van sy pa, Meendert, toe 
laasgenoemde in 1692 getroud is. Sy voomeme om te trou het die goedkeuring van 
die Collegie van Commissarissen van Kleine Civiele en Huwelijkr Zaken weggedra en 
- - --- 
5 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71113, Meester van die Hooggeregshof, 1721-25, nr 13, 
15 Des. 1720. 
6 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A2250, Opgaafrolle, nr 254. 
7 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A 2250, Opgaafrolle, nr 153. 

Adriaan was heel bedrywig in die eiendomsmark. Op 1 Maart 1756 is h woonhuis en 
drie pakhuise (stoorkamers) van die heer A. van Schoor per vendusie verkoop vir die 
aansienlike bedrag van flO7 250. Die koper was Jacobus J. van der Berg wat 0.a. 'n 
wynpagter was en houer van 'n paar drinkplekke vir Franse soldate.14 In 1766 het hy 
h groot deel van die huidige Seepunt van goewemeur Ryk Tulbagh ontvang. Daar het 
hy die "Heeren Huis" of "Societeit Huis" gebou wat as gastehuis en restaurant deur sy 
vrou, Susanna, bedryf is.I5 Uit die huweliksverbintenis van Adriaan en Susanna is 
sewe kinders gebore.I6 
21 Tweede dogter, Catharina Everdina, was die derde kind in die Cruywagen gesin. 
Sy is op 31 Januarie 1732 gedoop. Op 6 Desember 1750 is sy ook met 'n Van Schoor 
by name Evert, getroud. Evert was Adriaan, die eggenoot van suster Susanna, se 
broer; dus twee susters wat met twee broers getroud was. Evert was 'n boekhouer in 
diens van die kompanjie en ook lid van die burgerraad. Daar is nie veel van hulle 
bekend nie, maar die volgende feite kan vermeld word: Op 31 Desember 1750 
verskyn Evert en Catharina voor Olof Martini Bergh, eerste geswore klerk van die 
politique secretarije in verband met hulle testament waarvolgens alle bates die 
langslewende sal toeval en wie die bates sal bestuur tot voordeel van kinders wat 
gebore mag word.'' By hierdie testament is daar h aantekening, Verthoond ter 
Weescamer aan de Cabo de goede Hoop den 7 Junij 1774. Omdat die Weeskamer 
omgesien het na die belange van kinders volgens die bepalings van 'n testament is die 
dokument seker "geregistreer" en, moet hierdie datum nie gesien word as die 
sterfdatum van of Evert, of Catharina nie. Evert is vroeg in 1778 oorlede. Op 5 Mei 
van daardie jaar word h versoek van sy weduwee Catharina Everdina deur die 
Politieke Raad toegestaan 
l4 G.J. Schune (red.), Briefwisseling van Hendrik Swellengrebel Jr. oar Kaapse sake, 1778-1 792, Van 
Rieheeck-Vereniging, 2e reeks, N. 13, p. 221 
IS 
B.J.T. Leverton, "Adriaan van Schoor", C.J. Beyers & J.L. Basson (reds.), Suid-Afrikaanse 
biogrofese woordeboek, deel5, p. 879. 
16 
C.C. de Villiers en C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel2, p. 860 
17 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 621, Verbatim kopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters), p. 
63. 
18 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, M.O.O.C. 7/1/21, Meester van die Hooggeregshof, nr. 21, 31 
Desember 1750. 
om haar zoontjie genaamd Meijndert Adriaan, Oud 7: Jaren ter verdere 
erlanginge ener goede Educatie, met het Schip Willem de Vijyde, naar't 
Vaderland over te zenden.19 
By die toegestane vergunning word gemeld dat die jong kind onder die sorg van 
burger Johannes Kilian sou reis. Kilian het na Nederland teruggekeer en sou 'n 
passasier op dieselfde boot wees. Catharina moes die voorgeskrewe tramport- en 
kostpenninge in die kompanjieskas gestort het. Veral ouers wat h belangrike aandeel 
gehad het in die openbare en politieke lewe aan die Kaap het hulle die weelde 
veroorloof om hulle kinders na skole in die moederland te stuur. Gewone burgers het 
we1 ook van sodanige geleenthede gebruik gemaak. Die Politieke Raad het sulke 
versoeke in die reel nie geweier nie solank die gewone transport en kosgeld betaal is. 
Dit is treffend op hoe 'n jong ouderdom kinders die ouerhuis vaarwel moes toeroep 
om te vergoed vir die gebrek aan goeie ondenvys aan die Kaap. Op 7 Mei 1778 volg 
'n brief van die Politieke Raad aan die Kamer van Middelburg in Nederland waarin 
daar berig word oor die Van Schoor seun se voorgenome vertrek na Nederland. In di6 
brief word egter ges& dat sy moeder aansoek gedoen het om met haar zoonwe te 
repatrieeren.20 Hier het seker 'n skryffout ingetree. Die 5 Mei-resolusie van die 
Politieke Raad het betrekking gehad op toestemming om die seuntjie na Nederland te 
stuur en nie op beide Catharina en die seun wat na Nederland wou gaan nie. 
Catharina het in 1790 nog in Kaapstad gewoon. Op 16 September 1790 het haar seun 
Evert (jnr) 'n pakhuis en stal in blok 10 Tafelvallei te behoewe van sy moeder 
verk~o~.~' 
Dit is nie bekend wanneer die jong Meindert van Schoor na Nederland vertrek het en 
hoe lank hy daar vertoef het nie. Hy het na sy geboorteland teruggekeer en het ook in 
kompanjiesdiens getree. Hy is op 18 Maart 1798 met sy niggie, Catharina Everdina - 
naamgenoot van sy ma - getroud. Sy was die dogter van Gerhardus Hendrik 
Cruywagen (sy ma se broer) en Cornelia Sophia ~hlers.~~ Meindert Adriaan van 
- - - - - - - - 
l9 K.M. Jeffnys, Kaapse argiefstukke lopende over het jaar 1778, p. 80. 
20 
K.M. Jefieys, Kaapse argiefstukke ..., p. 406. 
21 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, DOC 51111. Regishatew van Aktes, 16 September 1790. 
22 
Genealogiese Instituut van Suid-Afiika, Stellenbosch, Genealogiese Yerslag 16 April 1999, 
Nageslag van Jan Cmywagen, p.4. 
Schoor was die jongste van 10 kinders wat vir Evert en Catharina gebore is. Vier van 
die kinders is blykbaar klein of redelik jonk oor~ede.'~ 
Die volgende inligting oor een van die kinders is ook vermeldenswaardig: Louis 
Michel Thibault (1750-1815), die befaamde goewermentsargitek en bourneester kom 
in 1783 in die Kaap aan as luitenant-ingenieur in een van die buitelandse regimente 
wat dew die V.O.C. gehuur is. Thibault het die Kaap sy tuiste gemaak en trou op 2 
April 1786 met Elizabeth van Schoor, die oudste dogter van Evert en ~atharina.'~ 
Daar is vir Johannes-hulle nog 'n seun, Gerhardus Hendrik, gebore. Hy is na sy oupa 
Meyer vemoem en is op 21 September 1738 gedoop. Sy geskiedenis word in 'n 
volgende hoofstuk geboekstaaf. 
Houer van die vleispag 
Johannes se betrokkenheid by die veeboerdery en die lewering van vleis as 
gekontrakteerde pagter, verteenwoordig 'n groot deel van sy lewensloop en hou 
verband met interessante en belangrike gebeure am die Kaap. Daar sal egter eers 
gelet moet word op die verloop van sake met die kompanjie se veestapel en die 
vleishandel. 
In die eerste jare van die Kaap se bestaan was die kompanjie vir sy vleisbehoeftes van 
die veebesittende Khoi-Khoin afhanklik. Die vryburgers is aanvanklik nie toegelaat 
om vee te mil nie maar later het kornmissaris Ryklof van Goens hulle verlof gegee om 
aan die ruilhandel mee te doen mits hulle nie meer as die kompanjie vir die vee betad 
het nie. Later is die vergunning om vee te mil weer ingetrek omdat die vryburgers te 
sterk met die kompanjie meegeding het. Menige voorsorgmaatreel en plakkaat om 
veeruil te verbied, het die koloniste egter nie van die praktyk weerhou nie.25 Die 
" C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel2, pp. 860, 861. 
" H. Roy de Puyfontaine, Louis Michel ThibauN 1750-18/5. His official life at the Cape of Good 
Hope, pp. 126, 127 & G.J. Schune (red.), Briefwisseling van Hendrik Swellengrebel Jr .. . ., Voetnoot 
26, p. 246. 
25 
PJ. van der Menve, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie (1657-1842), pp. 35,40. 
veeboere se troppe het steeds gegroei en vir die kompanjie was dit al moeiliker en 
duur om vee in die hande te kry. 
In 1695 het die bewindhebbers Simon van der Stel opdrag gegee om die kompanjie se 
veestapels tot niet te maak. Die goewerneur het die opdrag nie dadelik uitgevoer nie 
omdat hy bevrees was dat vleistekorte mag voorkom - 'n klag wat dikwels van die 
gesagvoerders van skepe en vlote gehoor is. 'n Finale afskaffingsbevel is in 1699 aan 
W.A. van der Stel gegee met die gevolg dat die kompanjie se veestapel in 1700 
verdeel is in slagvee en trekvee. Die slagvee, 3 747 beeste en 522 skape, is vir 
f17 505 aan Henning Hiising verkoop. 'n Uitgestrekte stuk weiveld in die Groenkloof 
en omstreke (in die omgewing van die huidige Mamre) is tot sy beskikking gestel.26 
Valentijn het van Groenkloof ges& dat daar nie koring gekweek of wyn gemaak word 
nie maar dat die strook treffehke weiden voor't vee hebben en alduur de beste 
somemeiden geven, ulzoo 'er water en gras genoeg is.'' Tydens die besoek van 
kommissaris Wouter Valckenier in 1700 is dam 'n tienjaar-kontrak met Hiising gesluit 
vir vleisvoorsiening aan die kompanjie wat na die behoeftes van die skepe, hospitaal 
en garnisoen moes omsien.'* Hiising het nou oor die alleenreg beskik om die 
kompanjie van vleis te voorsien. Met hierdie reeling is 'n skeiding gemaak in die 
voorsiening van vleis aan die kompanjie en die dorpsbewoners van die Kaapse ~lek.~~ 
Weens Hiising se rol in die stryd teen Willem A. van der Stel is sy vleiskontrak 
summier aan die einde van 1705 beeindig. Om orde te skep in die ongewenste 
toestande wat meegebring is deur die onaanvaarbare optrede van Willem A. van der 
Stel en van sy meelopers het die Here XVII bepaal dat vleisvoorsiening aan die 
kompanjie ook soos sekere ander kommoditeite in vier persele verpag moet word. 
Vier Kaapse ingesetenes wat vleis teen die laagste prys per pond aan die kompanjie 
kon lewer, sou voortaan vir die voorsiening van slagvee verantwoordelik wees. 
26 
D. Sleigh, Die buiteposte, V.O.C. buiteposte onder Kaapse bestuur 1652-1 795, p.9 & pp. 494,495. 
27 
Francois Valentijn, Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope met dezaaken daartoe behorende, 
Van Riebeeck- Vereniging, 2e reeks, deel 1, p.166. 
28 
A.J. Boeseken, "Henning Hiising", C.J. Beyers (red.), Suid-Afrikanse Biografiese woordeboek, deel 
4, p.262; N. Penn, Northern Capefrontier zone, p.262. 
29 
G.C. de Wet (red.), Viyliede en viyswartes in die Kaapse nedersetting 1657-1707, p.89. 
Hierdie groot pagters was nie gemoeid met vleisvoorsiening aan die inwoners van 
Kaapstad nie, kleiner slagters het in hulle behoeftes voorsien. 
Weiregte in Groenkloof is ook aan ander veebesitters toegeken maar dit het klagtes 
van die gekontrakteerde slagters, wat h voorkeurreg daar gehad het, uitgelok. Toe 
Groenkloof in plase verdeel is, het die ontevredenheid toegeneem en die vleispagters 
het die kompanjie die stryd aangess. 'n Toestand het ontstaan wat die kompanjie byna 
beweeg het om weer self met vee te boer en so terug te keer tot die monopoliestelsel 
wat v66r 1699 in swang was. Hierdie onaanvaarbare altematief het die veeboere 
afgeskrik en goewemeur De Chavonnes en sy onmiddellike opvolgers kon daarin 
slaag om die burgerslagters tot laer pryse en 'n dienswillige houding te dwing. Dit 
was vir die kompanjie nooit nodig om weer slagvee aan te hou nie.30 
Goewemeur Willem A. van der Stel het skippers wat in Saldanhabaai op wind gewag 
het, of weens siek en verswakte bemanningslede nie verder kon vaar nie, aanged om 
nie vleis uit die Kaap te venvag nie maar om boodskappers na Groenkloof te stuur en 
daar hulle behoeftes bekend te Een van die plase in Groenkloof is toegeken 
aan Heinrich Ostwald Eksteen, Meendert Cruywagen se skoonseun en Johannes se 
~waer.~' Meendert en sy skoonseun se noue samewerkingsverhouding in die 
tapbedryf is reeds vermeld. Dat die vennootskap tussen die twee swaers voortgesit is, 
veral na Eksteen ook 'n deel van die vleispag bekom het, is nie te betwyfel nie. 
By besluit van die Politieke Raad op 1 Februarie 1724 is die eerste kwart van die 
vleispag aan Johannes Cruywagen toegeken vir der leverantie van vers vleesch en 
levendige schapen am 3 Comps. Scheepen, en ho~~itaal.~~ Die lewendige skape was 
0.a. bedoel vir verbyvarende skepe wat vars vleis en ook lewendige diere aan boord 
geneem het.34 Oor die tydperk 1725-1728 het die kompanjie 104 545 kg vleis per 
jaar verbruik benewens die lewendige diere waarna pas vemys is. Teen 1779-80 was 
- - - 
30 D. Sleigh, Die buiteposte . . ., pp.498-499. 
31 
D. Sleigh, Die buiteposte . . ., p. 495. 
32 
D. Sleigh, Die buiteposte . . ., p. 498. 
33 G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel7, p. 22 
34 D. Sleigh, Die buiteposte ..., p.10. 
die konsumpsie 409 090 kg. per jaar en vir die periode September 1789 tot September 
1790 het dit gestyg tot 454 546 kg. per jaar, lewendige vee asook die voorsiening van 
vleis aan vreemde skepe ~it~esluit.~~ 
Met die voormelde toekenning aan Johannes blyk dit dat hy die enigste kontraktant 
was want daar word verder besluit dat indien daar nie binne veertien dae ander 
aanbiedinge ontvang word nie, die ander drie vierde parten volgens die pagkondisies 
ook aan die aannemer van die eerste vierde part d.w.s. Johannes Cruywagen, gegee 
sou word?6 Op 17 Februarie 1724 het die Politieke Raad 'n spesiale vergadering 
gehou en besluit dat ook Jacob van Bochem en Pieter Wion elk h kwart van die 
vleispag sou kry. Die laaste vierde kwart is ook aan Johannes Cruywagen toegeken 
wat dus oor twee pagdele beskik het en sodoende die helfte van die 
vleisleweringskontrak vir 1724 in sy hande gehad het.37 As pa Meendert goeie sake 
gedoen het met drankpagte wat hy van tyd tot tyd gehou het, was Johannes met die 
vleispag in 'n voordeliger posisie. 
Die slagtersberoep, en veral die voorsiening van vleis aan die 
kompanjie, het groot winste opgelewer. Die sla ters was gewoonlik 
selfveeboere wat oor groot veetroppe beskik het. 
3F 
Die Politieke Raad het op 30 Mei 1724 'n petisie van die pagters Johannes 
Cruywagen, Jacob van Bochem en Pieter Wion oonveeg. Die pagters het gekla dat 
ander slagters vleis verkoop het teen drie en 'n halwe stuiwer per pond terwyl hulle 
gekontrakteer was om vleis te lewer teen drie stuiwers die pond. Die Politieke Raad 
het 'n besluit hieroor uitgestel tot later.39 Johannes het eke jaar nB 1724, toe dele van 
die vleiskontrak die eerste keer aan hom toegeken is, 'n aandeel in die lewering van 
vleis gekry tot in 1728.~' In 1729 bet die Politieke Raad besluit om dit op die proef te 
stel om die kontrak se tydsduur te verleng voor den tijd van drie jaaren. Die kontrak 
35 5. Schoeman, 51 Duitser aan die Kaap, 1724-1765, tans nog ongepuhliseerde manuskrip, p. 269 & p. 
358. 
36 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel7, p. 22. 
17 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel7, p. 25. 
38 
G.C. de Wet, Die vryliede en vry swartes ..., p. 89. 
39 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel7, pp. 54,55. 
40 G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel7, pp. 120, 121 (1725); pp. 227,228 
(1726); p.319 (1727); p.386 (1728). 
word egter steeds in vier gelyke dele aangebied en die begunstigdes vir die 
proefperiode was Johannes Cmywagen, Heinrich 0. Eksteen (Johannes se swaer), 
Pieter J. van der Heijde en Jacob van ~ochem.~' Dit het beteken dat Johannes 'n 
kontmk gehad het vir 1729, '30 en '31. 
Die vemgtinge van die Politieke Raad is gedurende hierdie jare gelei dew 'n nuwe 
goewemeur, Pieter Gysbert Noodt (1681-1729) met wie Johannes en sy 
slagterkollegas seker dikwels in aanraking was. Noodt was h fortifikasie-ingenieur in 
diens van die V.O.C. wat op pad na Batavia in 1718 die Kaap aangedoen het. Hier 
het hy 'n verslag opgestel wat nie vleiend was oor die Kaapse vestingwerke en selfs 
nie die kasteel nie. Noodt het in 1719 in Batavia aangekom waar hy verskeie senior 
posisies beklee het. Op 30 Augustus 1726 het die Here XVII hom as goewemeur van 
die Kaap aangestel. Hy het, vergesel van sy vrou en twee kinders, op 13 Febmarie 
1727, in die Kaap aangekom en is op 25 Februarie ingesweer. 
Gedurende sy regeringstyd van bietjie meer as twee jam het daar min 
noemenswaardig aan die Kaap gebeur. 
Noodt was h hardvogtige en onsimpatieke man met h opvlieende 
humeur wat dit moeilik ~evind het om met under saam te werk. As 
- 
gevolg hiervan was hy dun ook nooit baie gewild onder die koloniste 
nie. 
42 
h Probleem waarmee Noodt te kampe gehad het, was die voortdurende drostery van 
soldate. In April 1729 het 13 man uit die garnisoen gedros. Agt van hierdie 
belhamels is gevang en vier wat weerstand gebied het, is na h verhoor deur die Raad 
van Justisie opgehang. Og die dug van die teregstelling is Noodt plotseling aan h 
hartaanval oor~ede.~~ Noodt is op 30 April 1729 in die kerk aan die Heerengracht 
begrawe. Jan de la Fontaine is na 'n kort rukkie as sekunde in Noodt se plek as 
goewemeur aangestel. 
41 G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, p.1 I. 
42 
G.C. de Wet, "Pieter Gysbert Noodt," W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel2, pp. 53 1,532 
43 
C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, p.70; G.C. de Wet, "Pieter 
Gysbert Noodt," Suid-Afrkaanse biogrctfiese woordeboek, deel2 p.532. Nota: C. Louis Leipoldt se 
drama "Die laaste aand" is op bierdie gebeure gebaseer, 
Dit blyk dat Johannes nie net by vleislewering aan die kompanjie, wat die skepe, 
hospitaal en die garnisoen moes bedien, betrokke was nie. By besluit van die 
Politieke Raad op 9 Mei 1730 word aan Johannes Cruywagen toegestaan om ten 
behove deeser ingesetenen teegens twee sijwers her pond soo schaapen als beesten 
vleesch te mogen slagten. Hy het hierdie kleinmaat-kontrak gekry op dieselfde 
voorwaardes wat vir die ander twee dorpslagters, Jonas van der Pool en Emst Frederik 
de Swart, gegeld het. Die voorwaardes waarvolgens hulle vleis gelewer het, was 
reeds sedert Desember 1714 in  wan^.^^ 
Die proefneming met die langer looptyd van die kompanjieskontrak het blykbaar 
bevredigend verloop want in 1732, met die verstryking van die drie jaar, het die 
Politieke Raad oonveeg of die kontrak se looptyd nie vyf jaar moes wees nie. Die 
Raad het geoordeel dat 'n vyfjaarkontrak voordeliger sou wees en op 1 Februarie 1732 
word besluit om die kontrak voor den tijd van vijfjaaren aan die vorige pagters 
Johannes Cruywagen, Eksteen, Van der Heijde en Van Bochem toe te ken.45 Die 
pagters kon dus hulle aktiwiteite voortsit tot 1736. Die kompanjie moes vleislewering 
dew hierdie slagters s6 bevredigend gevind het dat hulle weer op 1 Februarie 1737 
vyf jaar-kontrakte ontvang het. A1 verskil was dat Van Bochem se naam nie weer 
voorgekom het nie en hy vervang is deur Aletta van Es, die weduwee van Steeven 
Vermeij. Die leweringsprys was elfsware duiten per pond geslagt ... en veerthien 
scheNingen ieder leevendige sch~a~.~~ Hierdie besluit van die Politieke Raad het 
Johannes 'n deelgenoot in vleisvoorsiening gemaak tot in 1741 wat beteken dat hy vir 
17 jaar eintlik die toon in die bedryf aangegee het. 
Veeposte, weilisensies en baie plase 
In die vorige hoofstuk is daar aandag gegee aan Johannes se pa, Meendert 
Cruywagen, en veral ook aan a1 die veeposte wax hy weiregte vir sy vee verkry het - 
van die Kaapse duine in die omgewing van die Valsbaaise kus, in Groenkloof waar 
die Cruywagen-naarn aan 'n plaas gekoppel is, en tot oor die Bergrivier aan St. 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, p.96. 
45 G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 8, p. 189. 
'6 G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel9, p. 103. 
Johannes weilisensies in dieselfde gebied uitgeneem het, het di6 praktyk nog 
voorgekom en het kommisaris Van Imhoff sake verder vir Johannes vergemaklik. 
Van Imhoff het in 1743, blykbaar in h poging om groter bestendigheid in die 
grensdistrikte te bewerkstellig en die trekgees in 'n mate te stuit, 'n nuwe 
grondbesitstelsel aanbeveel. Aan veeboere is vergun om 60 morge van 'n leningsplaas 
in volle eiendom te bekom by betaling van 'n moderate bedrag. Die betaling van die 
voorgeskrewe rekognisiegelde op die res van die plaas het van hag gebly. Die stelsel 
was nie verpligtend nie en slegs enkele kapitaalkragtiges het daarvan gebruik gemaak. 
Gewoonlik is die 60 morg wat om die "opstal" gelee was, gekoop. Hierdie lenings- 
eiendomsplaasstelsel het min daartoe bygedra om die veeboerpioniers tot meer 
permanente vestiging te beweeg.'' 
Johannes het onrniddellik na die aankondiging van die voorgenoemde vergunning 
aansoek gedoen om die plase Aan't St Helena Baaij en Kaarsefontein, waarop hy 
weiregte gehad het, as leningsplase op sy naam te kry. Waar hy eers 'n tydelike 
vergunning gehad het, word hy nou h ordonnansiehouer en met die aankoop van 
sestig morg vir 'n moderate bedrag volgens Van Imhoff se lenings- 
eiendomsplaasstelsel, die eienaar van h groot plaas. Sy aansoek is toegestaan en teen 
'n kontantbetaling van 100 riksdaalders vir elk van die plase en die voortgesette 
betaling van die jaarlikse rekognisiegeld van rds.24 word hy in werklikheid die 
eienaar van vier plase in plaas van slegs twee." (Kaarsefontein, Doornfontein, Aan't 
St Helenabaai en Modderfontein.) Die sestig morg wat volgens die Van Imhoff- 
bepaling vir Kaarsefontein uitgemeet moes word, is verdeel in 40 morg op 
Kaarsefontein en 20 morg op Doomfontein. Ondanks die feit dat laasgenoemde 
sedert 1728 as afsondelike leningsplaas bestaan het, is die twee op sy grondbrief 
onder die naam Kaarsefontein saamgevat.'* 
Op presies dieselfde manier is te werk gegaan met St Helenafontein. Die twee groot 
veeposte Klein-Klipfontein en Bottelfontein is by St Helenafontein gevoeg. Op 
M.H.D. Smith, Boerepioniers van die Sandveld, p. 58. 
'' H.C.V. Leibbrandt, Requesten, vol 1, nr. 57, 1744, p. 247. 
s2 Registrateur van Aktes, Kaapstad, Old Cape Freeholds, 21472, CQ 7152. 
Bottelfontein is 12 morg as vryhoewe opgeneem en op St. Helenafontein en 
Klipfontein 24 morg elk. Die drie saam is onder die naam St. Helenafontein 
opgeteken 
Vir die betreklike geringe bedrag van 200 rihdaalders en Z1 jaarlikse 
rekognisie van 24 riksdaalders het M Cruywagen dus 
leningseiendomsreg op nagenoeg 39 000 morg grond om die kus van 
Sf. Helenabaai verkq~!'~ 
Voorgenoemde feit word dew Nigel Penn in sy Northern Cape Frontier Zone 
bevestig. Hy venvys na Johannes se gebmik van Groenkloof, sy baie plase in die 
omgewing van St. Helenabaai en die Bokkeveld asook aan die Gouritsrivier in die 
Suid-Kaap en bereken ook dat hy op ongeveer 39 000 morg grond in die omgewing 
van St Helenabaai geboer het.54 
Wat plase aan die Gouritsrivier betref, moet die feite versigtig beoordeel word. Onder 
datum 2 Mei 1732 word 'n vergunning aan burgerraad Jan M. Cruywagen, d.w.s. 
Johannes, toegestaan om vir 'n jam oorkant die Gouritsrivier op Houteniquasbosch 
met sy vee te wei teen betaling van die toepaslike rds.24. Hierdie vergunning is vir 
die opvolgende jare tot 1736 hemu." Hy het nog 'n plaas in daardie kontrei besit 
maar dit is nie verkry by wyse van h weilisensie of as leningsplaas nie. Die 
verkryging van die plaas word later behandel. Daar is we1 nog twee plase se weiregte 
oorkant die Gouritsrivier aan h aansoeker Jan Meynderts Cmywagen toegeken. Op 
27 Desember 1742 kry voorgenoemde Cruywagen vergunning om op Ruijtersbaal en 
Houteniqua's Bosch, synde de verlaaten plaas van sijnen vader Jan Meijndersz 
Cruywagen senior, met sy vee te ~taan.~~ 
Dit is interessant dat die vereiste 24 riksdaalders rekognisiegeld vir Houteniquasbosch 
slegs gedeeltelik in munt betad is. Daar is 12 riksdaalders betaal en die res by wyse 
van twee goede en bequaam vier jarige trek Dit was we1 'n erkende gebmik 
53 M.H.D. Smith, Boerepioniers van die Sandveld, p. 59. 
54 
N. Penn, The Northern Capefrontier zone, p. 123. 
*' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 913, Ontvanger van landsinkomste, 1730-1731, p. 563. 
56 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 1012 Ontvanger van landsinkomste, 1741-1744, pp. 295, 
296. 
57 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 1012 Ontvanger van landsinkomste, 1741-1744, p. 296. 
en dikwels is trekosse in bepaalde gevalle aanvaar as betaling in plek van 
rek~~nisie~eld.~' Die Cruywagen hier ter sprake, word in beide gevalle aangedui as 
burger cornet Jan Meynderts Cruijwagen. Johannes word op meer as een weilisensie 
ge'identifiseer as burgerraad en by ander sake waarby hy ook betrokke was as ou- 
burgerraad. Die burger cornet, verwys beslis nie na Johannes nie maar na sy oudste 
seun wat ook die Jan Meynderts-naam gedra het. Die feit word verder bevestig dew 
die verwysing na Houteniquasbosch as die verlate plaas van die aansoeker se vader. 
Die weiregte op beide hierdie plase is vir jare nB Johannes se dood in 1745 deur sy 
seun hemu. Johannes het nie groot gronde in die Suid-Kaap gehad nie. 
Sy 
bedrywighede en veral sy groot veeboerdery vir die lewer van vleis aan die kompanjie 
was boofsaaklik om St. Helenabaai gekonsentreer. 
Rekognisie met vee afgelos 
Die rede vir die gebruik om soms 'n deel van die rekognisie-verpligting in osse te 
betaal was om 'n praktiese probleem vir die kompanjie op te 10s. Die kompanjie se 
landvervoer, wat met ossewaens gedoen is, het by geleentheid te kort geskiet en selfs 
tot stilstand gekom weens 'n gebrek aan trekosse. In 171 1 byvoorbeeld moes van 
burgerwaens gebruik gemaak word om boumateriaal soos kalk, klip, timmerhout en 
dekriet vir herstelwerk aan die kasteel te vervoer. Huurgelde vir hierdie waens het 
ekstra uitgawes meegebring wat die kompanjie ten alle koste probeer vermy het. 
Daarom is dam spoedig opgetree en h ruiltog is na die Khoi-Khoin gestuur om osse te 
probeer bek~m.~~ 
In 1728 het die Politieke Raad egter 'n makliker oplossing bedink om osse in die 
hande te kry. Die burgers is aangemoedig om die jaarlikse rekognisiegeld op hulle 
leenplase met drie goeie vierjarige trekosse te betaal in plaas van die gebruiklike 12 
riksdaalders per jaar.60 Twee jaar later was die kompanjie goed voorsien van trekosse 
en moes die burgers hulle verpligte rekognisiegelde weer in kontant betad6' In 1740 
58 G.C. Visagie, Regspleging en reg aan die Kaap van 1652 tot 1806, p. 79. 
59 
D. Sleigh, Die buiteposte . . ., p. 33. 
64 
D. Sleigh, Die buiteposte ..., p. 34. 
61 
G.C. de Wet (red.), Resoiusies van die Politieke Raad, deel8, (18.7.1730), p. 105 
en 1741 het oorvloedige reen en koue weer h kwaai to1 aan kompanjiesvee geeis en 
het die owerheid se karweiwerk weer so te si? tot stilstand gekom. Die 1728-plan om 
trekosse in die hande te kry, is weer ingestel. Die rekognisiegeld is intussen verhoog 
na 24 riksdaalders per jaar en dit kon afgelos word met 'n geldpaaiement van 12 
riksdaalders en twee goeie vierjarige 0sse.6~ 
Die bou van die breekwater in Tafelbaai, om die aanli?plek van skepe teen stormweer 
te beveilig, is in 1743 dew goewemeur-generaal baron Van Imhoff gelas. Dit het 'n 
groot las op die vervoerstelsel geplaas. Terselfdertyd is Simonsbaai as tydelike 
skeepsbuitepos gestig en die vervoer van voorrade oor 40 kilometer ongebaande paaie 
het die verlies aan trekosse laat toeneem. Die Politieke Raad het in 1750 die 
probleem opgelos dew weer die burgers deel van hul rekognisiegeld in trekvee te laat 
betaal. h Dee1 van die leengeld moes van daardie jaar af met drie geskiie vierjarige 
osse betaal word. Die tydelike maatreel is in 1756 onder goewemew Ryk Tulbagh 
weer 
Na skatting was daar ongeveer 400 plase waarop deel van die rekognisiegeld met 
trekosse betaal moes word." Dit was 'n heel oorspronklike oplossing wat die 
Politieke Raad bedink het en 'n plan wat dadelik vrugte afgewerp het. Dit het 
natuurlik gebew dat van die boere van hul slegste, wildste en ontembare osse aan die 
kompanjie afgestaan het.6' Toe die betaalstelsel met osse in swang was, moes 
Johannes met sy baie leenplase heelwat osse afgestaan het. Daar kan aanvaar word 
dat hy sy verpligtinge nagekom het, maar of daar soms ook van die slegstes en 
wildstes uit sy veestapel vir die kompanjie se gebmik uitgekeer is, sal niemand ooit 
weet nie! 
Met die besoek van baron Van Imhoff, in 1743 het hy aan die goewemew 
toestemming verleen om Alle de leeningplaatsen dewelke nog we1 circa 400 zijn, ... 
in eygendom aff te geven, indien die huidige eienaar daarvoor aansoek sou doen en 
D. Sleigh, Die buifeposte ..., p. 34. 
63 D. Sleigh, Die buiteposte ..., pp. 34, 35. 
D. Sleigh, Die buiteposte ..., p. 34. 
65 
D. Sleigh, Die buiteposte ..., p. 35. 
203
mits sodanige plaas/e opgemeet was. Die tegenwoordige impositie van rds 24 per
jaar, wat sedert 28 Februarie 1732betaalbaar was, sou steeds geld.66
Johannes se hulp is telkens ingeroep wanneer daar in die St. Helenabaai-gebied
omstandighede opgeduik het wat spoedige optrede vereis het of waar sy goeie kennis
van die gebied voordelig benut kon word. Op die wyse het Johannes telkens met die
goewerneur en die hoogste gesag in aanraking gekom soos uit die volgende gebeure
blyk.
Baron Gustaaf Willem van Imhoff, goewemeur-generaal van
die Nederlandse besittings in die Ooste wat die Kaap in 1743
besoek het. (Eeuwfeest-a/bum van de NG Kerk ... 1824-
/924.)
'n Gebeurtenis wat vir 'n wyle aan die Kaapse gemeenskap se redelike eentonige
bestaan bietjie kleur gegee het, was die aanstelling van 'n nuwe goewerneur. Jan de
la Fontaine(1684 (gedoop)- 1743)het vir 'n jaar of wat as V.O.C. amptenaarin
66Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CV 36 Verbatimkopiee, 28 Februarie 1743,pp.591, 592.
- - - - -- ------ - - -
Batavia gewerk. Hy het in Maart 1710 in Tafelbaai aangekom en vinnig gevorder in 
owerheidsdiens, onder andere as lid van die Politieke Raad en later as koopman. Met 
die dood van goewemeur De Chavonnes op 8 September 1724 word hy aangestel as 
waarnemende gesaghebber. Hy het voortgegaan om as tweede in bevel te dien tot 
Pieter Gysbert Noodt op 25 Febmarie 1727 sy pligte as goewerneur aanvaar het. Na 
Noodt se oorlye het De la Fontaine weer vir ongeveer twee jaar as goewemeur 
waargeneem tot 8 Maart 1730 toe hy dew die Here Meesters as goewemeur aangestel 
is. Gedurende sy bewind het die uitbreiding na die binneland teen 'n snel tempo 
toegeneem. 
67 
Handige helper en raadsman 
Die Politieke Raad het op 30 Desember 1731 h extraordinaire vergadering be16 om 
aan h dringende saak aandag te gee. Berig is ontvang van 'n skip, Huijs te Vlotter, 
wat in St. Helenabaai in seer sobere gesteltheijd verkeer het. Soos dikwels gebeur 
het, was soveel van die bemanning dood of ernstig siek dat daar nie verder gevaar kon 
word nie. Die dreigende verlies van 'n handelsvaarder was 'n ernstige saak wat 
spoedige optrede vereis het. Die Raad het besluit dat die brigantyn Fijenoord, ('n ligte 
mag- of oorlogskip met twee maste) dadelik in gereedheid gebring moes word om na 
St. Helenabaai te vaar. Voorts het Jan Dietloff, wat aan die Piquet Bergen gewoon en 
die nuus oor die skip na Kaapstad gebring het, opdrag gekry om met die korporaal by 
Groenkloof ook na St. Helenabaai te gaan. Verder het die goewemeur, Jan de la 
Fontaine, versoek dat het volk van de post van den burgerraad Johannes Kruijwagen 
wat naaste aan die baai was, die nodige voedselbehoeftes moes verkry en die nodige 
behulpsaamheden aan die skip moes  ewer.^^ Die uitkoms van hierdie hulpplan is nie 
bekend nie maar daar kan aanvaar word dat dit suksesvol afgeloop het. 
Gewoonlik, sodra berig die Kaap bereik het dat 'n skip in nood Saldanhabaai of St. 
Helenabaai binnegeseil het, is spoedig opgetree, veral wat voedselvoorsiening en 
67 
G.C. de Wet, "Jan de la Fontaine," W.J. de Kock (red.) Suid-Afikaa~e biografiese woordeboek 
deel 1, pp. 222,223. 
68 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 8, p. 180; D. Sleigh, Die buiteposte ..., 
PP. 4,s. 
meer bepaald die lewering van vleis aan die opvarendes, betref. Die naaste poshouer 
het opdrag ontvang om skape by veeboere te koop en wat kortgekom het by die 
vleispaghouers in Groenkloof te gaan verkry. Vleisvoorsiening aan skepe het geskied 
volgens 'n vasgestelde tabel wat die grootte van die skip in ag geneem het. Die 
gemiddelde voorsiening het op ongeveer tien skape per week neergekom. 
Skippers het 'n onfvangsbewys geteken waarvolgens die poshouer in 
kontant vir sy eie skape, en die gekontrukteerde slagters en die 
vryburgers vir hulle s'n vergoed is.69 
Die feit dat a1 meer skepe wat probleme ondervind het St. Helenabaai as toevlugsoord 
binne gevaar het, het dit nodig gemaak om h hulpdienspos in die omgewing aan te 
18." Goewerneur De la Fontaine en die Politieke Raad het op 3 Mei 1734 vergader 
ten einde aan die 
oudburgerraden, Hendrik Ooshvald Eksteen en Johannes Kruijwagen, 
neevens den burger Johannes Colijn, als sijnde de voornaamste deeser 
ingeseetenen de welke hare plaatsen omhent de St. Helena Baaij 
hebben, 
die geleentheid te gee om 'n voorlegging oor die baai te maak." Die goewerneur en 
die owerheid wou inligting bekom oor die gesteldheid van St. Helenabaai en of daar 
ander bruikbare baaie en inhamme aan daardie deel van die kus was. Verder wou 
hulle geweet het of die gebied geskik was vir die lewer van eenige ververssingen en 
of dam goeie water te bekom was. Hulle het ook belang gestel in h geskikte plek 
waar 'n kompanjiespos gevestig kon word. Die drie here word verder versoek om 
behulpsaam te wees met die bakenstene wat vervoer en by 'n te stigte pos geplant 
moes word.'' 
Intussen is De la Fontaine, wat 'n vermoende man was, op sy versoek uit sy amp 
ontslaan. Enkele maande nadat hy die bestuur van sake op 31 Augustus 1737 aan sy 
opvolger Adriaan van Kervel oorhandig het, het hy na Nederland teruggekeer. 
69 
D. Sleigh, Die buiteposte ..., p. 445. 
70 D. Sleigh, Die buifeposte ..., p. 471. 
71 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 8, p. 349. 
72 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, p. 349, 350. 
Cruywagen en Colijn het gerapporteer dat hulle die strand van St. Helenabaai en 
verder, wat groot en ruim van uijtgestreklheid was tot omtrent aan die Olifantsrivier te 
perd afgery het. Daar was geen ander baaie of inhamme nie, die land bestaan uit 
sanderige duine en vlaktes wat geskik was vir veeweiding maar nie vir die kweek van 
groente of ander gewasse nie. Hulle as boere van die omgewing was self verplig om 
broodkoring vir die onderhoud van hulle knegte en slawe te laat aanry. Voorts het 
hulle daarop gewys dat die water van die Bergrivier in die somer tot ver stroomop 
brak was en dat posvolk hulle water ver sou moes gaan had. 'n Pos sou aan die 
suidekant van die rivier, vanwaar daar 'n uitsig oor die hele baai sou wees, geplaas 
kon word. Die twee here het aangebied om mee te help dew haar volk ordre te 
geeven om sodra 'n skip sou aanland sonder versuim tyding daaroor Kaap toe te bring 
want dit sou, volgens hulle oordeel, vinniger geskied as wat die kompanjiesvolk dit 
sou kon d~en.'~ Waarom Hendrik Eksteen nie aan die verslaggewing meegedoen het 
nie, word nie vermeld nie. Moontlik het sy swaer, Johannes Cruywagen, hom die 
moeite gespaar en aangebied om ook namens hom te praat. 
Die voorgenoemde gebeure is 'n goeie voorbeeld van die optrede van die kompanjie 
om alles in werking te gestel het om te verseker dat skepe ververs word en hulle 
bestemmings bereik want die handel moes vlot en verliese beperk word. Wanneer 
skepe in nood we1 St. Helena- of Saldanhabaai as tydelike skuiling ingevaar het, het 
die boere van die omgewing 'n welkome verdienste gehad uit die produkte wat hulle 
voorsien het. 
Die kompanjie was altyd bedag daarop dat mededingers inbreuk kon ma& op sy 
handelsbelange en dat 'n vreemde moondheid in 'n gebied waar die kompanjie reeds 
belange gehad het, sou kon vestig. Die gevaar van so 'n vestiging het die Here XVII 
in 1733 ter ore gekom. Hulle waarsku die Kaapse owerhede dat 'n skip van die Franse 
00s-Indiese Kompanjie aan die Afiikaanse weskus, tussen 24" en 33O suiderbreedte, 
h geskikte plek vir 'n verversingspos gesoek het. Die Here XVII het ook vemeem dat 
die Franse by Angra Pequena (by die huidige Liideritz-bucht) 'n steen met die 
Portugese koninklike embleem daarop gevind het. Dit het glo die Franse onder die 
73 G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, p. 350; D. Sleigh, Die buiteposte . . ., 
p. 472. 
indruk gebring dat die baai reeds aan die Portugese behoort het en daarom het hulle 
suidwaarts gevaar tot by St. Helenabaai. Die Here XVIl het betroubare inligting 
gesoek om die V.O.C. se aanspraak op St. Helenabaai te bevestig. Die 
Bewindhebbers het voorts versoek dat die goewemeur 'n bakensteen by St. Helenabaai 
moes laat inplant. Dit was die gebruik om 'n gebied waarop reeds gevestig was of 
waarop aanspraak gemaak word, met 'n bakensteen te merk. Op sodanige stene is die 
embleem van die State-Generaal en die monogram van die V.O.C. op teenoorstaande 
kante aangebring is. Stene wat aan die Suid-Afrikaanse kuste geplant is, is dew 
bandiete op die buitepos, Robbeneiland, gekap en gegraveer.74 
Die Politieke Raad is ingelig dat die Franse 00s-Indiese Kompanjie deese AJS-icaanse 
kusr hebbe doen visiteeren en wat hulle planne was. Op 'n vergadering op 29 April 
1734 het die Raad die aangeleentheid behandel en daar is besluit om 'n buitepos aan 
die suidekant van St. Helenabaai te vestig." Die korporaal en die ses man wat hom 
sou bystaan, is dew onder andere H.O. Eksteen en J. Colijn, na wie reeds verwys is, 
na die pos ve~oer.'~ Die Politieke Raad het besluit dat die nodige bakenstene met die 
wapen van die staat en die kompanjie daarop vewaardig moes word en niet alleen in 
de St. Helena Baaij, maar ook by her uijtloopen van de Oliphands Rivier in zee, sijnde 
nog omtrent dertig mijlen verder op bequamen plaatsen sullen word ~~geregt.~~ Die 
plant van die bakenstene en die teenwoordigheid van die korporaal en sy manskappe 
sou duidelik laat blyk dat die Kaapse grondgebied nie net so ver uitgebrei het nie 
maar ook dat die kompanjie een weesentlijke besetting van haare militie te dierplaats 
kompt te ho~den.~' 
In die kladnotule van die Politieke Raad se vergadering van 2 November 1734 
verskyn in verband met die plant van bakenstene die volgende aantekening: Wegens 
de stenen in die Mosselbaaij door De Wet; en aan de Oliphants Rivier Kruijwagen - 
74 
D. Sleigh, Die buiteposte ..., pp. 472,473. 
75 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 8, pp. 346,347. 
" D. Sleigh, Die buiteposte ..., p. 472. 
77 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 8, pp. 346, 347. 
78 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, p. 347. 
wat natuurlik bedoel ~ohannes.'~ Van die Franse bedreiging het niks gekom nie en a1 
die voorsorgmaatreels, veral die vestiging van 'n buitepos te St. Helenabaai, was 
oorbodig. Omdat hierdie pos geen nut sou dien nie, is daar in 1736 besluit om die 
stigting van 'n pos te laat vaar. Die bakenstene waarop besluit is, is we1 ingeplant om 
die V.O.C. se aanspraak te bevestig.8' Die Franse se voorgenome stigting van 'n 
verversingspos het weer op 'n vergadering van die Politieke Raad op 7 Mei 1737 
aandag gekry en aangesien die bedreiging sonder grond van waarheijd wierden 
gevonden, is die besluite in verband met voorsorgmaatreels teruggetrek. Daar word 
ook ged dat daar we1 bakenstene geplant was wat die kompanjie se eiendomsreg 
aangedui het en die Raad het dit blykbaar as genoegsame aanspraak en beskerming 
beskou.8' 
Gemeenskapsbetrokkenheid 
Wyl etlike kere na burgemad Johannes Cruywagen venvys is, is dit gepas om sy 
gemeenskapsdiens en betrokkenheid by verskeie Kaapse instellings kortliks te 
behandel. Dam was omtrent geen owerheidsliggaam waarop Johannes nie gedien het 
nie en was hy kerklik ook betrokke. Op 18 Desember 1725 is hy tot diaken gekies, 'n 
aanduiding dat hy in die dorp gewoon het. Met sy toetrede tot die kerkraad was Ryk 
Tulbagh, die latere goewerneur, een van die uittredende diaken~.8~ Diakens en 
ouderlinge is dew die owerheid uit 'n dubbeltal, wat dew die kerkraad genomineer is, 
gekies.83 Die diakenamp was belangrik in die kerklike opset van destyds. In die 
Gereformeerde Kerkorde (bv. Dordrecht 1619) is die diaken-amp en -task 
geformuleer op grond van wat onder andere Calvyn in die verband geleer het. Die 
diaken-amp was die grondslag vir barmhartigheidswerk wat onder toesig van die 
kerkraad vemg is. Die taak het neergekom op die insameling en uitdeling van gawes 
- - 
l9 G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, voetnoot 207, p. 380. 
80 
D. Sleigh, Die buiteposte . . ., p. 473. 
81 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel9, pp. 113, 115. Nota: Dit is 
betekenisvol dat die bakensteen wat Johannes by die monding van die Olifantsrivier geplant het, 
behoue gebly bet. D. Sleigh sluywe in Die buiteposte op p. 472, Die steen van die Olifantsriviermond 
word in die S.A. Kultuurhistoriese Museum in Kaapstad bewaar. 
82 G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel7, pp. 204,205. 
83 
P.B. van der Watt, DieNederduitse Gereformeerde Kerk 1652-1804, deel 1, pp. 28,29 
ten behoewe van die armes en die vertroosfing en ophepng van nooddr~jii~ess.8~ 
Armes was nie net behoeftiges nie maar het ook krankes, bejaardes en liggaamlik- 
ongeskiktes ingesluit. Behoefiige ouers en veral weduwees het baie aandag gekry ter 
wille van die versorging en opvoeding van hulle kindersg5 Wanneer Johannes van sy 
diakonie-verpligting onthef is, kon nie opgespoor word nie. Dit kon nie verder as die 
einde van 1731 gestrek het nie want op 13 Desember van daardie jaar is hy as 
ouderling verkies. Na twee jaar in di6 kerklike amp het hy weer ~it~etree.'~ 
Vanaf die tyd dat die burgermilisie in Mei 1659 deur die Politieke Raad ingestel is!' 
was Kaapse burgers onderhewig aan h stelsel van diensplig. Die burgermilisie moes 
die garnisoen aanvul. Die sterkte van die garnisoen het voortdurend gewissel na 
gelang daar vrede was, of oorlog gedreig het.88 Wanneer 'n vyandige vloot in aantog 
was, is daar van seine gebruik gemaak om boodskappe oor lang afstande te stuur. Die 
seine het bestaan uit die afskiet van grofgeskut (kanon) en ook die aansteek van we 
vir rookseine. Hoe spitse in die omgewing van die skiereiland en so ver as die Piket- 
en Hottentots-Hollandberge, is vir die vuurseine gebruik. As seinmanne is betroubare 
burgers wat naby die seinposte gewoon het, aangestel. Weerbare manne wat seine 
gesien of kanonskote gehoor het, moes hulle ten spoedigsten in hunne volle waapenen 
herwaards (wend) en op de genoteerde versamelplaats byeenkom.89 Algaande is die 
burgery uit noodsaak a1 meer in plaaslike militsre operasies betrek. 
Johannes het sy milisiepligte nagekom en op 8 Januarie 1726 het die Politieke Raad 
goedgekeur dat hy tot korporaal bevorder word.90 Inligting oor ander bevorderings of 
besondere aktiwiteite is nie gevind nie. Omdat dit nodig was om die burgers se 
84 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk . . ., deel 1, p. 54. 
85 
M.M. Marais, "Armesorg am die Kaap onder die Kompanjie, 1652-1795", Argief-jaarboek vir Suid- 
Ajiikaanse geskiedenis, jg. 6, 1943, p. 62. 
86 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, pp. 176, 178 & p. 315. 
" D.B. Bosman & H.B. Thom (reds.), Dagregister gehouden by den oppercoopmon Jan Anthonisz van 
Riebeeck, deel3, 1659-1662, p. 34. 
88 
P.E. Roux, Die verdedigingstelsel aan die Kaap onder die HoNan&Oosindiese Kompanjie, pp. 30, 
31. 
89 P.E. ROW, Die verdedigingstelsel aan die Kaap ..., pp. 66,67. 
90 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 7, p. 21 1. 
krygskuns op te skerp en hulle paraat te hou vir enige gebeurlikheid, is burgers van 
tyd tot tyd opgeroep om wapenschouwinge by te woon. Militere oefeninge was 'n 
vaste instelling en sou 'n kenmerk van die lewe in die volksplanting dwarsdeur die 
Nederlandse tydperk  wee^.^' Op die Politieke Raad se sitting van 2 November 1734 
word onder andere ook 'n uittreksel uit die notule van h vergadering wat die 
burgerkrygsraad vroeer op 11 Oktober gehou het, in behandeling geneem. Die name 
van die persone wat vir die skiet van seinskote by die verskillende seinposte 
verantwoordelik was, word in di6 notule aangegee. Die seinpos agter de Groene 
Cloof op de Klipberg was die verantwoordeliieid van Johannes ~ru~wa~en.~* Hoe 
lank Johannes vir die seinpos verantwoordelik was en of hy dit ooit nodig gevind het 
om seinskote af te vuur, is nie bekend nie. 'n Verdere en belangwekkende militere 
operasie waarby hy betrokke was en wat verband hou met die Barbier-opstand en die 
Khoisan-oorlog van 1739, word later volledig geboekstaaf. 
Daar was ems gemaak met burgers se militere verpligtinge. As voorbeeld word 'n 
voorval aangehaal waarby H.O. Eksteen, Johannes se swaer, betrokke was. Eksteen 
was 'n ofisier wat in die burgerkrygsraad gedien het. Hy en sy mede-ofisiere het 'n 
klag by die Politieke Raad ingedien teen vier burgers wat hulle aan onordentlijke 
leevensgedrag skuldig gemaak het. Hulle het versuim om die schutters eed af te lg, 
die militere oefening by te woon, of te d waar hulle gewoon het. Verder is hulle 
aangekla van gepleegde brutaliteiten en dronkenschap. Die petisionarisse het versoek 
dat sulke onnutte burgers verban moes word of op ander wyses, wat die edele 
raadslede goedgevind het, gestraf moes word. Die klagskrif is dew die Politieke Raad 
op 9 Desember 1738 in behandeling geneem en daar is besluit om drie van die burgers 
met die eerste occasie als onnutte subjecten naar Europa te stuur tenvyl daar later 
met die vierde gehandel sou word.93 Hierdie drastiese optrede moes sonder twyfel 
ander voomemende pligontduikers afgeskrik het. Dit is interessant om daarop te let 
dat daar in Desember 1687 verordineer is dat kiiders, knegjes van negen tot derthien 
jaren, elke Saterdag in wapenhandeling onder die drilmeester moes ~efen.~~ Hoe lank 
91 
G.D. Scholtz, Die onfwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 158 
92 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, p. 379. 
93 
G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel9, voemoot 288, p. 237. 
94 A.J. B(leseken, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 3, p. 176. 
daar met hierdie praktyk volgehou is, is nie duidelik nie. Dit is egter moontlik dat 
Johannes as jong seun reeds begin het om 'n geweer te hanteer - h vaardigheid wat op 
sy vele togte na sy plase in die binneland bruikbaar te pas gekom het. 
Johannes het ook gevorder tot die hoogste siviele pos wat vir burgers aan die Kaap 
beskore was. Op 8 Desember 1729 is hy tot burgerraad ~erkies.~~ Dit was 'n pos wat 
reeds in die tyd van Jan van Riebeeck ingestel is. Voor die instelling van 'n 
afsonderlike regsprekende liggaam aan die Kaap het lede van die Politieke Raad, die 
hoogste owerheids- en bestuursliggaam aan die Kaap, as geregshof (Raad van 
Justisie) opgetree om sake te verhoor. Kornmissaris Ryklof van Goens senior het in 
April 1657 bepaal dat vryburgers wat voor die Raad van Justisie verskyn het, 
verteenwoordig moes word deur een van die oudste en eerlikste vryburgers. Hy het 
verder bepaal dat by h sitting van die Raad die burgerraad 'n eervolle plek moes 
inneem, tussen die sekunde (tweede in bevel na die goewemeur) en die sersant van 
die garnisoen. Van Riebeeck het die volgende jaar besluit dat twee vryburgers as 
burgerrade genomineer moes word. Elke burgerraad moes twee jaar dien en dm 
beurtelings aftree.96 Die burgerrade het net sitting in die Raad van Justisie gehad 
maar die Politieke Raad het ook hulle mening ingewin wanneer sake van belang vir 
die vryburgers bespreek is. Hulle het namens die burgers petisies ingedien en hul 
belange in die algemeen behartig. In 1675 is die getal burgerrade tot drie 
~ermeerder.~' Dieselfde drie burgerrade het ook diens gedoen in twee ander liggame: 
hulle was ook weesmeesters en kommissarisse vir huweliksake. Hierdie toedrag van 
sake is deur komrnissaris Pieter de Vos, wat die Kaap in 171 1 besoek het, afgekeur. 
Burgerrade het gekla dat hulle te veel werk gehad het en dat die Raad van Justisie se 
sittings met diC van die ander instansies gebots het. De Vos het voorgestel dat die 
werk onder meer burgers verdeel moes word tot aankweking van bequaame subjecten. 
Die voorstel is aanvaar en die fondament is gel& vir die aankweek van bekwame 
burgers wat amptenaxe in die bestuursliggame kon bystaan.98 Dit was h besondere 
95 G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, pp. 70,71. 
96 
C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afriaanse geskiedenis, pp. 65,66. 
97 
C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afiikaanse geskiedenis, p. 66. 
98 
A.J. BBeseken, "Die Nederlandse Kommissarisse en die l8de eeuse samelewing aan die Kaap", 
Argief-jarboek vir Suid-Afiikaanse geskiedenis, jg. 7, pp. 38,39. 
geleentheid vir Kaapse burgers om 'n direkte aandeel te kry in landsake wat hulle eie 
belange geraak het. 
Die instelling van die burgerrade was in navolging van die bestaande 
stelsel in Batavia, en tewens die natuurlike uitvloeisel van die 
demokratiese gees van die ~ederlanders.~~ 
Die gestadigde skeiding tussen regeringsfunksies word nie beskou as die belangrikste 
ontwikkeling in Suid-Afrika se konstitusionele geskiedenis nie, maar we1 die toelating 
van die volk tot medeseggenskap in sy regering wat die sterk selfstandigheidsin van 
die Nederlandse voorouers ook onder die Kaapse burgers laat voortleef het.Io0 
Johannes het vir 'n jaar as burgerraad gedien. Op 'n vergadering van die Politieke 
Raad op 7 Desember 1730 word hy as afgaande burgerraad genoem.lOl Dit het 
moontlik gebeur omdat hy tot lid van die Weeskamer gekies en die beleid om meer 
burgers die geleentheid te gee om op liggame te dien, toegepas is.lo2 Hy is weer op 
25 November 1734 as burgemad verkies en het vir die gebruiklike twee jaar tot 11 
Desember 1736 gedien.'03 Die posisie van burgerraad het nogal gewig gedra en is as 
aanspreekvorm vryelik gebruik. Waar Johannes byvoorbeeld vir weiregte aansoek 
gedoen het, is die vergunning deurgaans toegeken aan burgerraad Johannes 
Cruywagen. In die gevalle waar vergunnings gegee is toe hy nie meer in die amp 
gedien het nie, word venvys na oud-burgerraad Cruywagen. Di6 betitelingsgebruik 
word ook teruggevind in ander ampsbekledings soos byvoorbeeld met Johannes se 
seun, comet Cruywagen, na wie reeds venvys is. 
Die liggaam waarop Johannes die langste gedien het, was die weeskamer. Die 
weeskamer het in 1674 tot stand gekom om die erfporsies van onmondige kinders vir 
hulle te bewaar. Die Weeskamer het weldra oor aansienlike kapitaal beskik wat op 
verbande uitgeleen is. Dit was dus h bank waar koloniste geld kon kry.Io4 Die 
99 S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 80. 
IW S.F.N. Gie, Geskiedenis vanSuid-Afrika, deel 1, p. 80. 
101 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, pp. 117, 119. 
Io2 G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, pp. 117, 119. 
lo' G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, pp. 383,386 en deel9, p. 95. 
Io4 S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel I, p. 96. 
bevolking van die Kaap bestaan uit 959 kompanjiesdienaars, 'n vrye bevolking van 
758 (585 blanke vryburgers en 200 vryswartes). Verder was daar 'n onvry bevolking 
van 1 333 slawe - 566 wat aan die kompanjie behoort het en 767 in privaatbesit asook 
80 bandiete. Laasgenoemdes was veroordeeldes en bannelinge uit die ~oste."' 
Reis na Mosselbaai 
In Junie 1734 vaar die kompanjieskip, Huijs te Marquette, dew stormskade geknou en 
met baie siek matrose aan boord, Mosselbaai binne. Mosselbaai was toe 'n vreemde 
en onbekende aanloopplek vir skepe. Weer was dit 'n geval van moontlike 
lewensverlies en groot skade as hulp nie spoedig opgedaag het nie. Gelukkig het daar 
al heelwat boere in die streek gewoon en een van hulle, Esaias Meyer, was byderhand 
en het hulp verleen. Op 11 Junie vertrek hy te perd Kaap toe met 'n brief am die 
goewemeur van die skipper van die Huijs te Marquette. Hy kom op 17 Junie in 
Kaapstad aan na 'n rit van sewe dae, waartydens hy vyftien keer van ryperd venvissel 
het. Die Politieke Raad het dadelik reelings getref dat 'n brigantyn met 
seilgereedskap, timrnerlui en 30 matrose na Mosselbaai vertrek. Meyer het 
ondemeem om self die skip in die baai van vleis en ander behoeftes te voorsien. Soos 
met boere aan St. Helena- en Saldanhabaai was dit 'n seldsame maar welkom 
geleentheid om kontant te bekom. Meyer het nie lank in Kaapstad vertoef nie en was 
op 26 Junie weer terug by Mosselbaai met die goewemeur se boodskap aan die 
skipper. Die afstand wat Meyer op sy heen- en terugreis &gel& het, was ongeveer 800 
kilometer. 'n Besondere prestasie as die afstand en die tyd wat die heen- en terugrit 
geduur het, in aanrnerking geneem word. Meyer is we1 vir sy diens en opoffering 
beloon en het die eiendomsreg van sy leenplaas, Hartenbosch, ~ntvan~."~ 
Goewemeur Jan de la Fontaine het besluit om die omstandighede te gebruik om 
Mosselbaai te besoek, die landstreek tussen die Kaap en die baai te verken en volledig 
daaroor aan die Here XVII te rapporteer. Die goewemeur se geselskap het bestaan uit 
die sekretaris van die raad, Ryk Tulbagh, nog h paar senior amptenare en 12 soldate. 
Vier welvarende Kaapse burgers, Johannes Cruywagen, Jan Hop en Jan en Andries 
111 
K. Schoeman, h Duitser am die Kaap, 1724-1765, tans nog ongepubliseerde manuskrip, p. 165. 
112 
D. Sleigh, Die buiteposte ..., p. 598. 
Grove, wie se veeplase naby Mosselbaai in die sorg van familielede of knegte en 
herders was, het waarskynlik gedagtig aan die vergoediig wat Esaias Meyer vir sy 
dienste ontvang het, baie hulpvaardig hulle waens en trekvee tot beskikking van die 
goewemeur gestel. Die boere se vriendelike aanbod is aanvaar en die goewemeur en 
sy reisgenote het Kaapstad op 7 Julie 1734 verlaat, die Huijs te Marquette is in haar 
nood gehelp en die baai en die hele gebied is ge'inspekteer. Die geselskap het verder 
gereis na die bosryke Outenikwastreek oos van Mosselbaai maar is deur swaar reen en 
vol riviere gedwing om die tog, wat nie 'n volle twee maande geduur het nie, te 
be&indig.Il3 
Die Politieke Raad het toe nood gedreig het, gepas opgetree maar na die episode 
afgeloop was, ook aandag aan die goewemeur se reis geskenk. In die notule van 'n 
vergadering van die Raad op 7 September 1734 word gewag gemaak van Johannes 
Cruywagen en sy mede-boere wat die goewemeur op desselfs vojagie nu de 
Mosselbaaij soo met haare persoonen als hulp van waagens, paarden en beesten ... 
vergeselschap het. Hulle het boovensdien groote behulpsaamhede betoon deur 
drinkwater, brood, vleis en ander behoefligheden na die Huijs te Marquette aan te ry. 
Die Raad was van oordeel dat dit net redelik sou wees om hiervoor eenige erkentenis 
van die kant van die kompanjie te gee. Tegelyk sou dit ook ander burgers 
aangemoedig het om in soortgelyke dringende gevalle die welsyn van die kompanjie 
te dien. Die Raad het ook aandag aan 'n versoek van die burgers gegee vir 
kompensasie vir hulle hulp. Daar is aan die versoek van die burgers voldoen en am 
elkeen is een veepost, die zij in leening quaam te besitten in eijgendom te gee."4 
Johannes het die plaas Hartebeeskraal geleegen bij de Mosselbaaij as vergoeding 
~ntvan~."~ Dit is seker geregverdig om op te merk dat Meyer diensgereed was 
sonder om vergoeding te venvag tenvyl die ander met voorbedagte rade gehandel het 
en met hul versoek eintlik vergoeding venvag het. 
Johannes het weens sy betrokkenhede by soveel instellings aan die Kaap noodwendig 
noue voeling met die onderskeie goewemeurs en senior amptenare gehad. Hy het 
113 
D. Sleigh, Die buiteposte . . ., pp. 598, 599; G.M. Theal, History ofSouth Africa (1691-1 795), p. 99. 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, p. 369. 
115 
G.C. de Wet, (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel8, p. 369. 
saam met hulle in vergaderings gesit toe hy onder meer burgemad was; hy was die 
houer van h deel van die vleispag en het in menige onderhandeling met die Politieke 
Raad, waarvan die goewemeur die voorsitter was, verkeer. Voorts het Johannes 
bepaalde opdragte gekry om uit te voer soos byvoorbeeld die afvuur van seinskote en 
die plant van die bakensteen by die mond van die Olifantsrivier, opdragte wat nie in 
isolasie gegee is nie maar minstens amptenare-kontak geverg het. Sy verslag oor St. 
Helenabaai is mondelings aan goewerneur Jan de la Fontaine oorgedra. 
Sy 
verhouding met onderskeie goewerneurs kon selfs op vriendskapsvlak bestaan het 
soos onder andere afgelei kan word van die hulp wat goewemeur De la Fontaine 
aangebied is met sy Mosselbaaitog. 
Drosters, landlopers en vabonde 
Aan die Kaap was daar ook h ander groepie mense wat vermelding verdien maar 
beswaarlik as h bevolkingsdeel getipeer kan word. Hulle was voortvlugtiges en 
swenvelinge wat alles moontlik gedoen het om die gereg te ontwyk. In sy werk, 
Those in bondage, handel De Kock met hulle in h hoofstuk, "In search of liberty,"'16 
terwyl Penn in Rogues, rebels and runaways"' na hulle venvys as Fugitives on the 
Capefrontier. Hulle het egter nie altyd diep die binneland in gevlug nie want om en 
naby die Kaap, soos in Hottentots-Holland, was ruwe berge met onbegaanbare klowe 
en grotte wat goeie skuiling gebied het. Hierdie wegloop-slawe, droster-matrose en 
-soldate, landlopers, vabonde, skuldontduikers, voortvlugtige moordenaars, voelvry 
verklaardes en struikrowers, 'n bonte verskeidenheid misdadigers, was h las en 
bedreiging vir 'n geordende gemeenskap maar in baie opsigte die speerpunt van 
koloniale uitbreidingl 
Die mees algemene voortvlugtiges was wegloopslawe wat na vryheid gehunker het 
en wou wegkom van die werk-druk en kwaai strawwe vir geringe misstappe waaraan 
hulle as onvry mense ondenvorpe was. Daar was by baie van hierdie drosters die 
omealistiese venvagting dat hulle hulle lande van oorsprong of ander veiliger hawes 
116 
V. de Kock, Those in bondage, pp. 71,85. 
"'N. Penn, Rogues, rebels andrunaways, pp. 73,99. 
118 
N. Penn, Rogues, rebels and runaways, p. 73. 
"9 N. Penn, Rogues, rebels andrunaways, pp. 73,74. 
M.K. Jefieys, (samesteller) Kaapse plakkaatboek, deel 1, p. 292. 
''I N. Penn, Rogues, rebels andrunways, p. 81. 
112 V. de Kock, Those in bondage, p. 72. 
12' V. de Kock, Those in bondage, p. 71. 
ontsnapping was uiters weed en totaal onmenslik veral wanneer ook ander 
oortredings naas ontvlugting, uit desperaatheid gepleeg is.Iz4 
Omdat die bevolking in die grensgebiede ver van Kaapstad af yl verspreid gewoon 
het, het dit die opsporing van voortvlugtiges vanselfsprekend bemoeilik. Opsporing is 
in 'n mate vergemaklik deur die Khoi-Khoin wat die teenwoordigheid van suspisieuse 
vreemdelinge aangemeld het. Die Khoi het geweet dat rondlopers naby hulle krale en 
weigebiede niks goeds voorspel het nie en het gou uitgevind dat drosters alleen aan 
die lewe kon bly dew vee te roof. Interessant dat die drosters later eerder aansluiting 
by die Xhosastamme in die ooste van Kaapland gevind het. Die swartmense het 
anders as die Khoi die voortvlugtiges beskerm omdat die nuwe aankomelinge deur 
desperaatheid gedrywe, onverskrokke vegters was wat vir niks gestuit het nie.lZs 
Vir trekboere dieper die binneland in, was die landlopers ook h bedreiging en verhale 
van veewagters wat vermoor, vee wat gesteel en vuurwapens en arnmunisie wat 
geroof is, is talryk. Johannes Cruywagen het ook met drosters en wegloop-slawe te 
doen gehad. In 1724 het slagters aan wie weiregte in Groenkloof gegee is, gekla dat 
vee wat aan ander boere behoort het besig was om die wsreld daar kaal te vreet. 
Hulle het 'n emstige versoek tot die owerhede gerig dat die indringers opdrag moes 
kry om hulle vee te ~erwyder.'~~ Dit het later geblyk dat van hierdie vee aan 
Johannes Cmywagen en Peter Wion behoort het - twee nuwe toetreders wat in 1724 
persele van die vleispag ontvang het. 'n Ander pagter, Jacob van Bochum, het die 
rede vir die "oortreding" van Cruywagen en Wion verduidelik. Volgens hom wou die 
twee pagters niemand doelbewus verontrief nie. Hulle het vee wat hulle aangekoop 
het onder toesig van slawe na h naburige plaas laat aanjaag. Die slawe is egter deur 
drosters wat hulle kos en sakke met ander besittings van hulle geroof het, verras en 
hulle vasgebind in die veld agtergelaat het. Daar was gevolglik niemand om na die 
12' N. Pem, Rogues, rebels andrunaways, p. 74. V. de Kock, Those in bondage, p. 80. 
N. Pem, Rogues, rebels and runaways, pp. 76,77. 
H.C.V. Leibbrandt (compiler), Precis of the archives of the Cape of Good Hope, Requesten 
(Memorials) 1715-1806, vol 1, p. 56. 
vee om te sien nie en die diere het Groenkloof ingedwaal en vir 'n tyd daar gewei. Die 
vee is later we1 op aandrang van die regering veWder.l2' 
Word Johannes se uitgebreide veeboerderye in ag geneem, was gevalle van 
molestering en selfs lewensverlies van slawe en knegte en die roof van vee byna 'n 
vanselfsprekendheid, veral as die ligging van sy plase in die omgewing van St. 
Helenabaai in ag geneem word. Die roete langs die weskus tot agter die Piketberg en 
in die rigting van Saldanhabaai en verder was redelik gewild onder drosters. Een rede 
vir die keuse van di6 roete was dat voortvlugtiges hier kon oorleef op seekos soos 
mossels en kreef.'28 Die poshouers by Saldanha het in 1726 gerapporteer oor h groot 
groep drosters wat in die omgewing bedryurlg was; 'n verdere aanduiding dat die 
weskus-ontvlugroete gewild was.'29 In 1726 het 'n groep drosters se optrede dit 
genoodsaak dat burgers van Stellenbosch en van die Kaap ages& is om op Hendrik 
Eksteen se plaas by Saldanhabaai saam te trek.''' Die sukses van hierdie operasie is 
nie bekend nie maar daar kan aanvaar word dat die drosters uit mekaar gespat het en 
dit vir 'n tyd rustiger was. Eksteen was Johannes Cruywagen se swaer en daar is reeds 
melding gemaak van hulle noue samewerking ten opsigte van hulle plase en hulle 
aandeel in vleislewering aan die kompanjie. Ter beskerming van sy belange moes 
Johannes op h wyse by aksies soos die voorgaande betrokke gewees het. 
Die Hanglipbende - misdadigheid en spanning 
Selfs nader aan die Kaap was kwaadwillige optrede dew slawe 'n verontrustende 
verskynsel. 'n Groep drosters, wat onder leiding van ene Leander, 'n Buginese slaaf 
(Boagineezen volgens Valentijn) uit Indonesie gestaan het, het om en by 1725 herberg 
gevind in rotsskuilings by Hanglip aan die oostelike ingang van Valsbaai en met die 
kuslyn oos van die huidige Gordonsbaai. Die drosterbende het uit ongeveer 50 lede 
bestaan, 'n getal wat redelik konstant gebly het oor die jare. Indien van die drosters 
aangekeer is, het nuwe rekrute bygekom. Soms het onderlinge twiste tot moord in eie 
127 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives . . ., vol. 1, p. 57. 
128 
N. Penn, Rogues, rebels and runaways, p. 76. 
129 
N. Penn, Rogues, rebels and runaways, pp. 85,86. 
130 
N. Penn, Rogues, rebels and runaways, pp. 85,86. 
geledere gelei, of die bende het in twee of meer faksies opgebreek maar, afhangende 
van omstandighede, is versoening weer bewerk en was die groep vir h tyd 'n hegter 
eenheid.I3' Hulle het met die loop van jare the most notorious band ofrunawq 
slaves in the history of the Cape Colony geword'32 Lede van die bende was 
byvoorbeeld verantwoordelik vir brandstigting in die Kaapse Vlek op 12 Maart 1736 
toe gelukkig net vyf huise venvoes is in 'n brand wat die hele stadjie in puin kon gel& 
het. Een van drie ander brande gedurende 1735-36 is ook aan die toedoen van die 
bende t~e~eskryf.'~~ Daar was ook 'n poging dew 'n bendelid om die dorp se 
watervoorraad te vergiftig en so die hele dorpsgemeenskap te tref. Selfs die leier, 
Leander, het hom nie met hierdie verregaande daad vereenselwig Benewens 
strooptogte op plase in die Hottentots-Holland en op die Kaapse vlakte en aanvalle op 
togwaens het lede van die bende ook Kaapstad ingesluip en dew slawe- 
simpatiseerders op die swartmark van die Kaapse ondenv2reld klere, gewere, lood, 
kruit en vuurstene bekom.I3' Daar is op verskeie geleenthede kommando's 
uitgestuur om van die booswigte ontslae te raak. Op enkele uitsonderings na, toe 
bendelede we1 aangekeer is, was die milit&re operasies IIie juis geslaagd ~e. Die 
mislukking van party van hierdie pogings word toegeskrywe aan inligting wat Kaapse 
slawe aan die Hanglipbende deurgegee het.136 'n Komrnando wat in 1735 uitgestuur 
is, was redelik suksesvol. In hierdie operasie is Leander nie gevang nie maar daar 
word aanvaar dat hy we1 doodgeskiet is.I3' 
Waar Leander van die toneel verdwyn het, is dit gepas om op sy Buginese herkoms te 
wys omdat daar nog ander van sy volksgenote in die Kaapse samelewing teenwoordig 
was wat volgens alle aanduidings redelik bedrywig was met kwaadstokery en 
onwettige bedrywighede. Daar is dew talle navorsers Hem gel& op die feit dat die 
slawe hoofsaaklik h heterogene groep enkelinge was en dat samehorige optrede op 
vele lewensterreine afwesig was. Binne die groot verskeidenheid was daar egter we1 
131 
R. Ross, Cape of torments: slavery andresistance in South Africa, pp. 59,66. 
132 
R. Ross, Cape of torments ..., pp. 54,55. 
133 
R. Ross, Cape of torments . . ., pp. 54,66. 
134 
R. Ross, Cape of torments ..., p. 66. 
R. Ross, Cape oftorments ..., pp. 57,58,67. 
136 
R. Ross, Cape of torments ..., pp. 63,66,67. 
13' R. ROSS, Cape of torments . . ., pp. 67,68. 
groepies by wie gemeenskaplike kenrnerke afkomstig uit dieselfde lande en gebiede 
soos beskawingspeile, handvaardighede, gebruike, houdings en ingesteldhede 
waarneembaar was. Die Buginese was so 'n groep wat weens die optrede van sekere 
indiwidue die meeste aandag getrek het. 
Die Buginese was afkomstig uit Suid-Sulawesi, 'n deel van die eertydse Celebes, oos 
van ~orneo.'~* Die koloniste was op hulle hoede vir Buginese slawe omdat hulle 
beskou is as die gevaarlikste en bmtdste van al die Oosterlinge. In 1760 is 'n senior 
amptenaar van die kompanjie deur een van sy eie wegloopslawe, wat die leier was 
van 'n groep drosters wat teen die hange van Tafelberg geskuil het, vermoor. Hierdie 
gebeure het aanleiding gegee tot 'n volskaalse noodtoestand in die Kaap. 'n Moontlike 
Buginese komplot is deur slawe-eienaars gevrees.'39 Daar moet nie vergeet word nie 
dat gedurende die totale regeertyd van die VOC die Kaap ook as 'n strafkolonie 
gebmik is vir ongewenste indiwidue en veral politieke teenstanders van die kompanjie 
uit sy Oosterse besittings. Baie van hierdie persone was aristokrate en goed- 
onderlegde Islam-leraars. Uit hulle geledere het ook die eerste imams, of amptelike 
godsdienstige voorgangers, gekom toe die Islam teen die einde van die 18e eeu 'n 
populere slawegodsdiens geword het.l4O 
Die misdadige optrede van die Hanglipbende het vir die Kaapse owerhede a1 groter 
sorg gebaar. Gedurende 1735 en 1736 het stemme opgegaan oor die toenemende 
misdaad wat krisisafinetings begin aanneem het. Die fiskaal was van oordeel dat die 
drostery van slawe in besit van die burgery aan die toeneem was en hy het aangedring 
op veel swaarder strawwe. Die kwaaddoeners het oral rondgedwaal en in groepe 
saamgesweer om toenemende wanorde te skep en onreelmatighede in die platteland te 
pleeg. Diegene wat gevang is, kon nie langer vir strafoplegging in die hande van 
hulle eienaars gelaat word nie, daar moes van hulle 'n voorbeeld gemaak word en baie 
13' Internet, www.ethnologue.com, 16 Augustus 2002, & Internet, www.travelmarker.nllbestemmingeni 
azielindonesielgeschiedenis1sulawesi.htm. 
R. Ross, Cape of torments . . ., p. 20. 
I4O R. Ross, Cope of torments ..., p. 20. 
swaarder strawwe was nodig. Die veiligheid en welsyn van die gemeenskap het nou 
swaarder geweeg as die private belang van die slawe-eienaars.I4' 
Die toestand het so ernstig geword dat die nagtelike patrolleer van die dorpsgebied 
deur die ratelwag opgeskerp is. Sedert die instelling van die wagstelsel is die 
nagtelike bedrywighede van slawe fyn dopgehou en waar nodig, is opgetree; maar 
nou met die omstandighede wat gegrens het aan h noodtoestand is slawe nog strenger 
beheer en vir nietige oortredings aangekeer. Die toenemende betrokkenheid van hoi5r 
rangbekleders by die drosterprobleem is h aanduiding van die besorgdheid, indien nie 
paniek nie, wat by owerheidspersone in Kaapstad geheers het. Die Hanglip- 
drosterbende se teenwoordigheid was bekend en is selfs gevrees.'42 
Daar was min inwoners van alle stande in Kaapstad en omstreke wat nie op een of 
ander manier slagoffers van die optrede van die Hanglippers was nie: verliese deur 
diefstal en roof, lewensverlies en finansiele skade omdat met die wegloop van 'n slaaf 
of slawe h bate verlore gegaan het. Johannes Cmywagen het ook slawe aan die 
Hanglip-bende afgestaan. Een van sy slawe wat weggeloop het, Joumath, was a1 voor 
1725 by Hanglip. Hierdie droster het h broer in Kaapstad gehad met wie hy seker 
ondergronds kontak gehad het. Journath was leier van h splintergroep en hy is nooit 
gevang nie.'43 Van Johannes en ander koloniste wat slawe verloor het, was bekend as 
skatryk landhere wat huishoudings in Kaapstad en op hulle plase gehad het en dit was 
nie altyd moontlik om te d waar h slaaf gewerk het voor hy gedros het h 
Ander wegloopslaaf van Johannes, Toesina, is dew die bendeleier, Leander, Kaapstad 
toe gestuur om vuurklip te gaan koop. Hy het beduie dat hy totaal onbekend was met 
die dorp en nie geweet bet hoe om die opdrag uit te voer nie. 
Since his master, Johannes Cruywagen, was one of the largest 
landowners in the colony, he may well never have lived in the town, 
and thus did not know how to make contact with its under~orld.'~~ 
"I R. Ross, Cape of torments ... ., pp. 64, 65. 
142 
R. Ross, Cape of torments ..., p. 65. 
'43 R. ROSS, Cape of torments . . ., aanhangsel, p. 123. 
144 
R. Ross, Cape of torments . . ., p. 60. 
145 
R. Ross, Cape of torments . . ., p. 66. 
~ - 
Miskien was die hele oefening 'n 
~ ~~ ~ 
verskonin ~g om van Toesina ontslae te raak want hy 
is deur 'n bendelid met 'n kierie oor die kop doodgeslaan en op die Kaapse vlakte 
begrawe. L46 
Die Hangliprowerbende, wat Kaapstad en sy plattelandse omstreke in die rigting van 
die Kaapse vlakte en verder tot in die Hottentots-Holland in beroering gehad het, het 
volgens alle aanduidings bestaan tot met die afskaffing van  lawe ern^.'^' Hulle was 
deel van die Kaapse samelewing vir meer as 'n honderd jam. Die verskil tussen die 
oorspronklike Hanglipdrosters en di6 wat teen 1800 nog steeds verstekelinge en 
rowers was, is dat laasgenoemdes baie swak of geen kontak met Kaapstad self gehad 
het nie. Behalwe seekos waarvan hulle in 'n groot mate afhanklik was, het hulle 
gelewe van wat op plase in die onmiddellike omgewing gesteel is.I4' Die skrywer, 
Ross, wie se navorsing hoofsaaklik gebruik is vir inligting oor die Hanglip-bewoners, 
gee as antwoord op die vraag wat uiteindelik van die rowerbendes geword het, die 
volgende antwoord, ... my guess is that the ex-maroons became the core of the 
communities of 'Coloured'fishermen in such villages as Hermanus and ~awston.'~~ 
Terwyl die Politieke Raad baie tyd aan die optrede van drosters en loslopers bestee 
het, was dam ook ander sake wat aandag gevra het. Die opvolger vir goewemeur Jan 
de la Fontaine is aangewys en moes ingesweer word sodat hy sy bestuurspligte kon 
aanvaar. Adriaan van Kervel (1681-1737) was nie h onbekende aan die Kaap nie. 
Hy het reeds in 1708 na die Kaap gekom en hy het verskillende poste beklee 
waaronder sekretaris van die Politieke Raad en later lid van die Raad, fiskaal, sekunde 
en president van die weeskamer. Met die uittrede van Jan de la Fontaine in 1737, het 
die bewindhebbers Van Kervel benoem as sy opvolger. Hy het op 31 Augustus 1737 
sy pligte aanvaar maar sterf minder as drie weke later na 'n kort siekbed. Hy word op 
146 
R. Ross, Cape of torments ..., pp. 66, 124 
I47 
R. Ross, Cape of torments ..., p. 69. 
148 
R. Ross, Cape of torments . . . , p. 71. 
149 
R. Ross, Cape of torments . . ., p. 7 1. 
24 September 1737 begrawe - op sy eie versoek gedurende die aand en sonder die 
gebruiklike militere eerbetoon. I5O 
Die Politieke Raad het op 17 Augustus 1738 h extraordinaire vergadering be12 om 'n 
verontmstende berig van nog h geval van slawe wat weggeloop het, te oonveeg. 
Tyding is ontvang dat h aantal slawe van burgermad Johannes Cruywagen, die burger 
Andries Hesselbaart en ander eienaars weggeloop het. Die slawe het mense ' 
gemolesteer, wyn in Hesselbaart se kelder laat uitloop en alle moedswilligheden 
gepleeg. Die gevaar het bestaan dat hulle selfs moord sou pleeg en ander 
schemstucken sou aan~an~.'~' 
Om die kwaad te stuit, het die Raad dit goedgevind om 24 grenadiers uit die kasteel te 
voorsien van die nodige luygs- en voedselvoorrade en hulle met 'n gelyke aantal 
burgers onder 'n vaandrig en ander onderoffisiere uit te stuur tot agterhaling deeser 
~agabonden.'~~ Elkeen wat 'n booswig, lewendig of dood, aan die gereg sou 
oorlewer, sou h vergoeding van rds.25 ontvang het benewens moontlike vergoeding 
wat die eienaars van ontsnaptes kon aanbied. Die gebeure het ook daartoe gelei dat 'n 
besluit geneem is om goed wag te hou met patrollies en om die burgerwag te 
verdubbel om voor te koomen alle verdere opschudding en welke deese 
godvergeetene booswigten snags en op ander tye sou kon pleeg.153 
In die oonveging van stappe wat ter bekamping van die slawebedreiging geneem 
moes word, het die Politieke Raad beslis ook die burgerrade, van wie Johannes 
Cruywagen een was, by besprekings betrek. Die burgerrade is gekies uit die geledere 
van vooraanstaande en gegoede burgers en vir hulle was dit uiters belangrik dat rus en 
vrede herstel word. 
G.C. de Wet, "Adriaan van Ke~el", W.J. de Kock & D.W. Kmger (reds.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel2, p. 809. 
Is' G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel9, p. 222. 
152 G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel9, p. 220. 
15' G.C. de Wet (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel9, p. 221. 
Die voorgaande gebeure gee 'n aanduiding van die imtasie wat voortvlugtige drosters 
vir die Kaapse owerhede veroorsaak het en met watter vasberadenheid daar gehandel 
is om die optrede van die wetsverbrekers aan bande te 1& en hulle ontwrigtende en 
skadelike invloed op die gemeenskap te beperk. 
Benewens kompanjiesdienaars wat gedros het was daar in die verskuiwende 
grensgebiede van die kolonie ook ander blankes wat as loslopers en potensiele 
misdadigers beskou is. Die reg om in die Kaapse binneland te vestig d.w.s. te gaan 
boer of selfs daar besoek af te 12 en te jag, was van kompanjiesgoedkeuring afhanklik. 
Van elke losloper wat nie oor 'n eie leningsplaas beskik het nie, het die owerheid 
venvag om aan te dui by watter ordonnansiehouer hy gewoon het. Knegte was dew 
hulle kontrakte gebonde om vir 'n baas op sy plaas te werk en hulle was verplig om 
hulle te laat registreer op die lys van eenlopende persone. Enigeen wat nie in 
kompanjiesdiens was of op 'n geregistreerde plek gewoon het nie, is as 'n swenver of 
rondloper beskou en was daarom 'n moontlike m~eilikheidmaker.'~~ 
Omdat vryburgers drosters soms heimlik gehuisves het, het die Politieke Raad emstig 
gewaarsku dat enigeen wat nagelaat het om sodanige persone te rapporteer 'n verraaier 
van die gemeenskap was en dienooreenkomstig gestraf sou word. Daar was ook 
geleenthede dat die kompanjie pogings aangewend het om drosters terug te lok dew 
hulle kwytskelding aan te bied. Drosters en loslopers was vir die owerhede 'n 
voortdurende kwelling. In Junie 1709 het die Politieke Raad bekend gemaak dat baie 
servants of the Company have deserted andfled with other offenders 
and Englishmen and other foreigners towards the wilderness and 
mountains, leading a thievish and godless life.155 
Die Raad het besluit om grasie aan a1 diesulkes te verleen behalwe brandstigters, 
moordenaars, inbrekers, veediewe en struikrowers. Diegene wat dit5 kans te baat wou 
geneem het, moes binne twee maande van die Aondiging van die plakkaat by die 
kasteel aangemeld het. Daar moet aanvaar word dat hierdie oproep nie veel stem 
geniet het nie want 42 jaar later in 1751 het regeringsproklamasies koloniste steeds 
154 
N. Pem, Rogues, rebels andrunaways, pp. 87,88. 
"' N. Penn, Rogues, rebels and runaways, p. 88. 
gewaarsku om nie aan drosters beskerming te verleen nie. Die getalle loslopers het 
gegroei soos die grense verder vooruit geskuiwe het! 
Teen 1740 het die kolonie se grense reeds so ver uitgebrei dat blanke drosters 
onopgemerk en onaangemeld by veraf-wonende koloniste werk en onderdak kon 
vind. Hulle was nuttige handlangers vir menige grensboer, en ook nie duur nie omdat 
hulle as voortvlugtiges nie hoe lone kon eis nie.lS6 Die droster-elemente was in 
sekere opsigte ook pioniers want hulle was steeds op soek na die verste limiete van 
die gens en voorposte, hulle en die grens het saam beweeg en hulle het die kolonie 
met hulle saamgeneem.lS7 Hulle wat met 'n verterende ambisie na vryheid die bande 
van gehoorsaamheid, godsdiens en moraliteit verbreek het, het limietfigure gebly. 
Tog het enkelinge as't ware die voorblaaie gehaal dew die owerheid mateloos te 
imteer soos uit die volgende gebeure sal blyk - gebeure waartydens Johannes 
Cruywagen 'n noemenswaardige rol gespeel het. 
Daar moet in gedagte gehou word dat Johannes met al sy betrokkenhede goed op die 
hoogte was van algemene toestande aan die Kaap en ook omtrent die ingesteldhede en 
gevoelens van die inwoners. As boer op sy spogplase in die Tygerberg het hy, soos sy 
mede-landbouer, geworstel met 'n uiters beperkte mark en afsetgebied. As slawe- 
eienaar was hy bekend met arbeidsprobleme en die noodsaak van die goeie 
behandeling van sy werknemers. Omdat hy by meer as een geleentheid slagoffer was 
van die misdadigheid van wegloopslawe en ander vabonde, het hy ook daardie sy van 
die Kaapse leefkultuur geken. Ter nakoming van sy deel van die vleiskontrak het hy 
kennis gehad van en kontak met ander veeboere dieper die binneland in. Hy was 
bewus van die bestaansprobleme en behoefies van die afgesonderde vee- en trekboere 
en dat hulle hulle a1 meer afgeskei het van 'n onsimpatieke en in baie opsigte, 
onrnagtige owerheid. 
Hy was egter nie net ingelig omtrent burgerlike aangeleenthede nie. Sy 
betrokkenheid by en lidmaatskap van verskeie owerheidsliggame het hom op die 
hoogte gehou van wat in owerheidskringe gebeur het. Hy het geweet van 
156 
N. Pem, Rogues, rebels andrunaways, p. 78. 
I57 
N. Pem, Rogues, rebels and runaways, p. 98. 
owerheidsbeleid en besluite, van grotenvordende owerheidslaste en ook van 
owerheidsonvermoe om ten opsigte van baie sake betekenisvol rigting te gee en 
veranderinge aan te bring. Dit sou vreemd gewees het as 'n prominente leiersfiguur 
soos Johannes afsydig sou gestaan het en nie betrokke geraak het by saakmakende 
gebeure van die dag nie. 
Die veeruilers van 1738 en Estibnne Barbier 
Veeruil met die Khoi-Khoin het sedert die dae van Jan van Riebeeck allerlei probleme 
opgelewer en het daartoe gelei dat die handelspraktyk telkens stopgesit en clan weer 
oopgestel is. 
Bepaalde omstandighede het daartoe gelei dat die Politieke Raad op 4 April 1727 
weer 'n plakkaat uitgevaardig het om milhandel tussen burgers en die Khoi-Khoin te 
verbied, soos telkemale reeds voorheen gedoen is.'58 Vir die owerheid was dit 'n 
ernstige saak en die verbod is op 8 Desember 1739 herhaal. In 1743 het Van Irnhoff 
in sy Rapport as kommissaris sy stempel van goedkeuring daarop geplaas.'59 
Soos in die geval van baie ander plakkate het ook die verbod van 1727 nie by almal 
inslag gevind nie en het h groep burgers in 1738 met gelaaide waens 'n onwettige 
ruiltog na die Oranjerivier ondemeem waar hulle vee by die Groot en Klein 
Namakwas wou bek~m.'~~ V. de Kock se datering van die ekspedisie as vroeg in 1739 
in sy artikel oor Estienne Barbier in die Suid-Aj-ikaanse biografiese woordeboek, is 
nie konek nie. Na die ruilekspedisie suksesvol sake met die Klein Namakwas gedoen 
het, is die vee in die sorg van hulle slawe gelaat en is die groep na die Groot 
Namakwas oorkant die Groot- of Oranjerivier waar hulle by Gal, 'n kaptein van die 
Groot Namakwas, oorgebly het. Die ruilekspedisie is nie net belangwekkend omdat 
dit onwettig was en onrus in die grensgebiede veroorsaak het nie maar omdat dit die 
eerste aangetekende ekspedisie deur blankes na die Grootrivier was. Dit is bekend dat 
A.J. Blleseken, "Die Nederlandse kommissasisse ...," Argief-ioarboek vir Suid-Afrikaonse 
geskiedenis, jg. 7, p. 76. 
159 
Kaapse Argieibewaarplek, Kaapstad, VC 36, VerbatimkopieE, 25 Febmarie 1743, p. 596. 
16' N. Penn, Rogues, rebels ond runaways, p. 1 12. 
ivoorjagters reeds by en oor die rivier was maar hulle het geen geskrewe bewyse 
nagelaat nie.I6' 
Na ongeveer 'n maand se verblyf by die kaptein se kraal het die burgers stilletjies 
weggeglip. Hulle het egter aan hulle knegte wapens voorsien en hulle opdrag gegee 
om terug te gaan, die Namakwas aan te val en van hulle beeste weg te voer. Die 
handlangers was gewillig om die opdrag uit te voer want hulle is h groot deel van die 
buit belowe. In h verrassingsaanval is sewe Namakwas, insluitende kaptein Gal 
gedood. Die ekspedisie is temg na die omgewing van Piketberg en op pad daarheen is 
die kraal van Aresie, 'n kaptein van die Klein Namakwas ook aangeval. Sy vrou is 
geskiet, haar baba gewond en nog 'n stamlid gedood. Die vrybuiters het op 
skelmagtige wyse van die gebuite vee versteek en ook aan welwillende bure 
uitgedeel. Die knegte is erg verkul en het niks van die buit gekry nie. Van die 
verontregtes het Kaap toe gereis en by die owerhede gaan kla en hulle ingelig oor die 
hele ekspedisie en die ongelukkige gebeure. Hierdie verdoemende getuienis is 
bevestig deur kaptein Aresie, die seun van die vermoorde kaptein, Gal, en ander lede 
van 'n Namakwa-sending wat ook Kaap toe is om die gebeure te gaan rapporteer.'62 
Die Kaapse regering was genoodsaak om op te tree, nie alleen omdat kompanjies- 
voorskrifte voortdurend omseil en oortree is nie, maar om te probeer om Khoisan 
aanvalle op die kolonie se noord-wesgrens te onderdruk. 
These attacks, which should be seen in a broader context of Khoisan 
resistance to colonial penetration, intensified ajier the expedition of 
1738. Indeed, the Khoisan resistance of 1738 and 1739 were to 
assume the proportions of an anti-colonial war and was, in many 
cases, led by the frustrated servants of the Orange River raiders.'63 
In die grensgebied was daar plaasbewoners en ander belanghebbendes wat geen 
aandeel aan die onwettige mil- en rooftogte gehad het nie en ongelukkig nou die spit 
moes afbyt. Een van hulle was Johannes Cruywagen met sy plase in die rigting van 
Piketberg en die Bokkeveld. Weenvraak-aanvalle en die Khoisan se dreigemente om 
blankes tot suid van die Bergrivier te verdryf, het Johannes se belange in die 
161 
N. Pem, Rogues, rebels andrunawoys. p. 112. 
N. Penn, Rogues, rebels andrunaways, p. 1 13. 
163 
N. Pem, Rogues, rebels andrunaways, pp. 113, 114. 

wetsongehoorsaamheid aa~~~es~oor.'~' Die vrybuiter se optrede het saamgeval met 'n 
rustelose en onseker periode in die Kaapse geskiedenis. Goewerneurs het mekaar met 
kort tussenposes opgevolg en van bestendige bestuur was daar nie juis sprake nie. 
Barbier is in 1699 naby Orleans in Frankryk gebore. Hy het gedurende 1734 as 
soldaat in diens van die V.O.C. getree en in Oktober van dieselfde jaar in die Kaap 
aangekom waar hy in die garnisoen opgeneem is en tot die rang van sersant gevorder 
het.I6' Hy het 'n bietjie kennis van vestingbouwerk gehad en het hom as ingenieur 
voorgedoen. Volgens getuienis was hy 'n opstandige, twisgierige en eksentrieke 
mens. Hy was nie ongenee om vryelik drank te gebruik nie en was daarvan beskuldig 
dat hy sterk drank aan gevangenes onder sy sorg verkoop het.169 
Barbier het 'n onverkwiklike vete gevoer teen Rudolph Siegfried Alleman, wat in 
1720 as soldaat na die Kaap gekom het en met die Barbier-episode vaandrig en lid 
van die weeskamer was.l7O Toe, na ondersoek, dit geblyk het dat Barbier se 
aantygings teen Alleman ongegrond was, is hy gelas om voortaan die stilte te bewaar. 
Later het hy Alleman weer van die ergste wanpraktyke beskuldig en op grond daarvan 
is Barbier vir 21 dae in die donker gat in die kasteel opgesluit met slegs brood en 
water om aan die lewe te bly. Tenvyl hy besig was om te verhonger, is die vete 
tussen hom en Alleman in laasgenoemde se guns beslis. Die ingewikkeldhede van die 
reg was vir Estienne Barbier 'n beslommernis en sonder om verder op regsprosesse te 
wag, het hy op die aand van 24 Maart 1738 uit die kasteel weggeglip en met behulp 
van 'n tou wat aan een van die kanonne vasgemaak was, vryheid bereik.l7I 
V. de Kock, "Esti6nne Barbier", W.J. de Kock (hooked.), Suid-Afrikaanse biografiese woordeboek, 
deel 1, p. 55. 
168 
N. Penn, Rogues, rebels andrunaway, pp. 105, 106. 
I" V. de Kock, "Estiknne Barbier," W.J. de Kock (hooked.), Suid-Afrikaonse biografiese woordeboek, 
deel 1, p. 54. 
'lo G.C. de Wet, "Rudolph Siegkied Allernan," D.W. Kruger en C.J. Beyers (reds.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel3, p. 19. 
"I V de Kock, "Estienne Barbier", W.J. de Kock (hooked,), Suid-Afrikaanse biografiese woordeboek, 
deel 1, pp. 54, 55. 
Sy eerste gedagte om aan boord van 'n skip in die hawe te gaan het hy laat vaar en 
koers gekry na 'n plaas aan die buitewyke van die dorp. Vandaar is hy na Drakenstein 
wax hy tot in Februarie 1739 op die plaas, Orleans, van die weduwee Celliers vertoef 
het.'72 By hierdie blyplek, by 'n vrou wat Frans magtig was, het Barbier hom vir nog 
'n lang tyd onopgemerk skuilgehou. 
Laat in Februarie 1739 het hy daadwerklik opgetree ten behoewe van sy 
ondersteuners en 'n brief gerig aan waarnemende goewerneur Swellengrebel. In die 
geskrif kla hy 0.a. vir landdros Lourens van Stellenbosch aan oor vee wat 
wederregtelik van burgers geneem is en dui daarop dat hy geensins met Lourens sou 
saamwerk nie.173 
Toe kerkgangers op 1 Maart 1739 die kerkgebou op Drakenstein verlaat het, het 'n 
groep van agt man onder leiding van Barbier hulle voorgekeer. Hy het aan hulle h 
dokument, gerig aan sy Afrikaner-broers, voorgelees. In die geskrif het hy die 
landdros van Stellenbosch, Pieter Lourens, en die waamemende goewemeur, Daniel 
van Hengel, van dwingelandy, kormpsie, wangedrag en wanbestuur aangekla. Na die 
dokument voorgelees is, het Barbier dit op die kerk se dew geplak en met sy gevolg 
~ertrek.'~~ Om wye publisiteit aan 'n saak te gee, het destyds afkondigings soms van 
die preekstoel, of na die diens buite die kerk plaasgevind.'75 Barbier moes van die 
gebruik kennis gedra het maar met sy uittartende beskuldigings teen die owerheid het 
hy wetsverbreking en opstand gepredik en boonop die kerkdeur, 'n voorkeurposisie 
wat vir die staat se afkondigings gereserveer was, misbruik. 
Op 21 Maart 1739 was die Politieke Raad weer in sitting. By hierdie vergadering het 
die Raad 'n vorige besluit in verband met optrede teen Barbier bevestig. Dit het 
daarop neergekom dat landdros Lourens van Stellenbosch alle practicabele middelen 
in werking moes stel om Barbier het sy leevendig of dood aan de Justitie oor te 
172 
N. Pem, Rogues, rebels andrunaways, pp. 11 1, 112. 
173 
N. Pem, Rogues, rebels and runaways, p. 1 15. 
174 
V. de Kock, "Estikme Barbier", W.J. de Kock (hooked.), Suid-Afikaanse biografiese woordeboek, 
deel 1, p. 55; G.M. Theal, Belangrijke historische dokumenten, deel 1, p. 4. 
17' G.G. Visagie, Regspleging en reg am die Kaap van 1652 tot 1806, p. 64. 
leeveren. 176 By die reedsgenoemde vergadering het die landdros en heernrade verslag 
gedoen oor hulle vordering met Barbier se gevangeneming. Uit hulle verslag het dit 
geblyk dat Barbier, wat hom sedert sy eerste verskyning by Drakenstein se kerk skuil 
gehou het, weer op 16 Maart 1739 daar opgedaag het en het placcaat het welk ter 
ordere van de Caapse Regeering aldaar was opgeplakt hadde ~f~enorne.'~~ Die 
plakkaat wat Barbier verwyder het, het gehandel oor sy inhegtenisneming. Hy het glo 
slegs 'n copy daarvan gemaak en dit daarna weer aan die kerkdeur geheg. Die bende 
het lank in die Bergrivier-Waveren-omgewing rondgeswerf en die burgers 
opgesweep. Die buitepos, 't Land van Waveren, het die steunpunt van die soektog na 
Barbier in 'n uiters owerheids-onvriendelike gemeenskap gevorm.'78 
Vir Johannes Cruywagen, wie se boerderybelange in die noord-Kaapse 
grensomgewing erg deur die Khoisan-weerwraak bedreig is, moes Barbier se toetrede 
tot die stryd uiters ontmoedigend gewees het. Eksterne en interne bedreigings het 
niks goeds vir ondernemende burgers en die kompanjie se ekonomiese welsyn 
ingehou nie. Die onverkwiklike nasleep van onderlinge verdeeldheid met die W.A. 
van der Stel-episode, moes nog vars in die geheue gewees het en 'n herhaling daarvan 
moes voorkom word. h Strategie om beide bedreiginge teen te gaan, was gewis besig 
om by Johannes vorm aan te neem en toe die tyd gelee was, het hy daarrnee vorendag 
gekom. 
Om die burgerlike ontevredenheid enigermate by te 16, het die Politieke Raad op 28 
April 1739 'n toegewing aan die gegriefde veebesitters gemaak en hulle toegelaat om 
na Groenkloof te gaan en beeste wat hulle as hulle eiendom tussen die gekonfiskeerde 
beeste uitgeken het, terug te neem. Die Raad het selfs verder gegaan en bepaal dat 
beeste wat reeds am die onderskeie kapteins gegee was, teruggeneem moes word. 
Die rede vir hierdie stap was dat hulle oor inligting beskik het dat van die diere nie 
am die kapteins behoort of van hulle geroof was nie.'79 
I" Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, p. 2. 
In Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CI 10, Politieke Raad, pp. 9,lO. 
178 
D. Sleigh, Die buiteposte ..., p. 532. 
G.C. de Wet (red.), Resoluries van die Politieke Raad, deel 9, p. 266; D. Sleigh, Die buiteposte ..., 
I65Z-I795, p. 502. 
Die Politieke Raad se optrede, wat gemik was op die kalmering van gemoedere onder 
die burgers, het die teenoorgestelde uitwerking op die Khoisan gehad. Reeds op 20 
April het berigte die Kaap bereik dat h groot getal Khoi-Khoin waarvan sommige met 
snaphanen gewapen was in die omgewing van Piketberg en die Bokkeveld vee van 
die ingesetenes geroof en twee boere en 'n aantal slawe vermoor het.Is0 Daar is verder 
berig dat eenige huijsen in brand gestooken [is] en dat de daaromstreeks woonende 
menschen tot redding van hun leeven de vlugt moeten neemen. 18' 
Die onbenydenswaardige taak om die vloeibare toestande op die Kaapse noordgrens 
te hanteer en die binnelandse onrustigheid by te I?, het vir Hendrik Swellengrebel, die 
nuwe goewemeur, seker menige slaaplose nag besorg. Swellengrebel (1700-1760) is 
aan die Kaap gebore en het in 1713 op dertienjarige leefiyd as assistant schrijver in 
diens van die kompanjie getree. Hy het so goed dew verskeie range gevorder dat hy 
as goewemeur aangestel is ten spyte van die voorrang wat Daniel van den Hengel in 
die pos van sekunde bo hom gehad het. Die nuwe goewemeur sou sy pligte op 14 
April 1739 aanvaar. Swellengrebel was die eerste en enigste Kaapse goewemeur wat 
aan die Kaap gebore is. 
Die gewone dorpsmense was min geraak dew wat in die onstuimige grenssones 
gebew het en die Kaapse lewe het voortgegaan op sy redelik eentonige gang. By hoe 
uitsondering het h bietjie opwinding gewag - die aankoms van 'n vloot of die 
inhuldiging van 'n goewemew; en in die jongste jare was daar 'n redelike wisseling 
van gesagvoerders. Hendrik Swellengrebel se bekendstelling aan die ingesetenes op 
14 April 1739 was h groot geleentheid en 'n welkome afwisse~in~.'~~ Reeds op 
Sondag 12 April 1739 het die Kaapse leraars, die eerwaarde here Franciscus le Sew 
en Hendricus Cock na het eijndigen van de Predicatie elkeen 'n sielsroerende 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad p. 34. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad p. 34. 
182 
G.C. de Wet, "Hendrik Swellengrebel", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel2, pp. 745,746. 
aanspraak gemaak oor die pligte en verantwoordelikhede wat die goewemeur op hom 
geneem het om die beste belange van die kompanjie te bevorder.ls3 
Daar was 'n feestelike atmosfeer in die lug en selfs die weer het saamgespeel. Die 
Politieke Raad se dagregisterhouer het Dinsdag 14 April 1739 met kleunyke tad soos 
volg beskrywe, Stond den Hemel nog met wolken aangedaan, waaruijt 'smorgens ook 
wat reegen op het aardrijk neervi~l."~ Die weer het nii die verfrissende bui opgeklaar 
en teen sewe uur was die garnisoentroepe met trompetgeskal en die gerammel van 
tromme by die kasteel opgestel. Dit was tegelyk die teken dat die burgery ook hulle 
plekke moes inneem. Daarna het Ryk Tulbagh, die sekunde die woord gevoer en die 
goewerneur voorgestel. Alma1 is opgeroep om die goewemeur te gehoorsaam en 
hom getrou bystand te verleen soos dit opregte dienaren en ingeseetenen betaamt. 
Om hulle instemming met hierdie sentimente te betuig, het die skare "Ja" geantwoord. 
Daarna het leidende amptenare en burgerlike ampsbekleders sy edele 'n voorspoedige 
regering tot welsyn van een yder toegewens. Nadat die goewemeur met veel 
genoegentheijd 'n dankwoord gespreek het, is salvo's dew die versamelde soldate 
gevuur en het skepe in die hawe met kanongebulder meegedoen. Hoe gaste en 
militEre gesagvoerders onder wie burgeroffisiere is ter afsluiting seer vriendelijk ter 
middagmaal genoodigt en ~nthaeld.'~~ 
Johannes Cruywagen wat die ampsaanvaarding van die nuwe goewemeur as die 
geskikste tyd gesien het om sy plan vir 'n veldtog teen die Khoisan bekend te maak, 
was ongetwyfeld met sy gade een van die gaste by die verrigtinge en onthaal. As 
vooraanstaande en invloedryke burger kon hy beswaarlik oor die hoof gesien gewees 
het. 
Swellengrebel was as 'n pligsgetroue en hardwerkende dienaar baie gewild onder die 
Kaapse inwoners, 'n gesindheid waartoe sy Kaaps-gebore status ongetwyfeld bygedra 
het. Swellengrebel se vrou het hom in 1746 ontval en in 1749 is sy versoek om uit 
kompanjiesdiens te tree, toegestaan. Sy opvolger was sy swaer, Ryk Tulbagh. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C.1981, Politieke Raad p. 8. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C.1981, Politieke Raad p. 8. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C1981, Politieke Raad pp. 8-10. 
Swellengrebel het nie in die Kaap aangebly nie maar het die res van sy jare in 
Nederland geslyt waar hy in 1760 oorlede is.lX6 
Johannes en die kommando van 1739 
Om gemoedere in die noordelike grensgebied tot kalrnte te probeer bring, was geen 
geringe taak nie. Die grensgebied was in vlamme. Die Politieke Raad wat enersyds 
gemoedere onder die burgers wou kalmeer en 'n burgerrebellie wou verhoed, het 
andersyds Khoisan teenstand aangem en bygedra om 'n grensoorlog te ontketen. 
Die eintlike aanstokers van Khoisan woede was nou in die veld saam met Barbier. 
Vir die Kaapse owerhede was die dubbele bedreiging voorwaar 'n enorme probleem. 
Die landdros en heemrade van Stellenbosch het intussen plaaslike veldkorporaals 
aangestel en kommando's op die been gekry.'87 Meer as plaaslike aksies was egter 
nodig om die dubbele bedreiging wat dele van die kolonie in beroering gehad het, 
teen te gaan. Op hierdie kritieke moment het Johannes Cruywagen na vore getree. 
Op 20 April 1739 het die Politieke Raad berig ontvang dat den oud burgerraad, 
Johannes Krijwagen .... zig uijt eijgen beweeging quam aan te bieden om in persoon 
de Ho?tentot?en teegen te gaan.'x8 Op grond van hierdie aanbod het die Politieke 
Raad besluit om 'n kommando op die been te bring om van die geroofde vee te 
herwin. Verder word oud-burgermad Johannes Cruywagen, wat seer bequaam geagt 
was, se aanbod om die kwaaddoeners teen te gaan, aanvaar. Hy word beklee met 
gesag om hulle te vervolg op die wyses wat hy raadsaam geag het en verder word die 
mag? ende qualzjXasie aan hom gegee om uit die koloniste soveel man te kies en op te 
kommandeer as wat hy tot hulp en bystand nodig sou h&. Van die here sou versoek 
word om hom van waagens, mondcost en andere noodwendigheden te vo~rsien.'~~ 
G.C. de Wet, "Hendrii Swellengrebel", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel2, pp. 745, 746. 
Is' N. Penn, Northern Capefrontier zone, p. 119. 
188 Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad p. 34 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, p. 35 
Die voorgenoemde voorbereidings en aksies was meer bepaald daarop gerig om die 
oms op die grense te besweer. Die tweede bedreiging, die burgeronrus, met Barbier 
aan die spits, het ook ernstige aandag verdien. Daarvoor het Johannes Cruywagen 
we1 'n plan gehad. Hy het te kenne gegee dat van die inwoners wat hulle by Estiknne 
Barbier bevind het, of voorheen gemene saak met hom gemaak het van groot nut vir 
sy voorgenome ekspedisie sou wees. Hy was van oordeel dat van die Barbier- 
simpatiseerders sonder moeite niet alleen van haare dwaaling soude kunnen werden 
te regt gebragt maar ook van ... Barbier afgetrocken sou kon word. Dit sou egter 
alleen kon gebeur as hulle opstandige optrede vergewe sou word en hulle 
kwytskeldiig van hulle misstap sou ontvang.lgO Cruywagen se insig het byval gevind 
en die Politieke Raad het eenparig besluit om, gesien die heersende omstandighede, 
die Barbier-aanhangers blijven [te] pardoneert. Dit het ook gegeld ten opsigte van 
persone wat hulle met die veeruil-ekspedisie aan vergrype skuldig gemaak het. Die 
uitdruklike voorwaarde was dat hulle Cruywagen met die voorgenome veldtog als 
getrouwe onderdanen van sy kommando sou bystaan.I9' 
Johannes Cruywagen se optrede kan uit twee gesigspunte beoordeel word. Daar kan 
ges6 word dat hy bloot deur eie-belang, ter beskerming van sy uitgebreide 
boerderybelange en die instandhouding van sy vleiskontrak, gemotiveer was om 
grootmoedig na vore te tree. Dat hy ten dienste van breh belange opgetree het en die 
welsyn van die hele Kaapse gemeenskap op die oog gehad het, is 'n gelyke 
moontlikheid. Oor wat by Cmywagen die swaarste geweeg het, gee die gebeure geen 
aanduiding nie en swyg die geskiedenis. Feit is egter dat hy sy veiligheid en lewe op 
die spel geplaas het, en dat die Kaapse owerhede geen ander opsie gehad het nie as 
om sy fyn uitgewerkte plan en voorwaardes te aanvaar. 
Voor die wedewaringe van Johannes aandag kry, word inligting oor die Kaapse 
verdedigingstelsel en militere organisasie verskaf. Die eerste linie van verdediging 
was die garnisoen, dit wil d kompanjiesoldate wat die Kaapse vestingswerke beman 
het. Naas die garnisoen se primbe taak moes soms opgetree word om vee- en ander 
diewery te bekamp. Vir hierdie funksie was die garnisoen selde of ooit onrniddellik 
19'Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad pp. 35,36. 
19' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad pp. 35.36. 
op die toneel en dan het hulle die taak met h mate van halfhartigheid en terughoudend 
uitgevoer omdat die owerheid h paaibeleid ten opsigte van die inlandse mense gevolg 
het.L92 Die uitgestrektheid van die binneland het 'n mobiele beskermingseenheid 
noodsaaklik gemaak. Waar strafekspedisies aanvanklik suiwer uit gamisoentroepe 
bestaan het, het burgerdeelname egter stadigaan uitgebrei. Wanneer 
regeringskommando's betrokke was, was hulle nie juis suksesvol nie omdat hulle nie 
met 'n bepaalde omgewing bekend was nie en nie die gewoontes van die 
oorspronklike landsbewoners geken het nie. Teen 1715 het die aantal vryburgers die 
aantal soldate op kommando oortref en vanaf 1739 is kommandodiens verpligtend 
Naas die gamisoen in Kaapstad en later in Stellenbosch het daar 'n 
burgermilisie bestaan. 
Dit was 'n militgre hulpdiens verskaf deur die gevestigde burgery, 
hoofsaaklik die dorpsbewoners, Vryburgers sowel as ampienare ... As 
'n burgermag gestasioneer in die dorpsgebiede, moet die milisie 
onderskei word van die landelike burgerkommando's wai in die 
Kolonie se omvangryke grensgebiede opgetree het.'94 
'n Veeboerburger met die rang van korporaal is as bevelvoerder van 'n strafkommando 
aangestel. Om dii offisier van die korporaal van die garnisoentroepe te onderskei, het 
hy later as h veldkorporaal bekend gestaan. Elke veldkorporaal het 'n wyk gehad om 
te organiseer. Om kommunikasie tussen wyksoffisiere te reel en as samebindende 
bevelvoerder op te tree, is een van die veldkorporaals tot kommandant verkies met die 
status van cornet. Die owerheidspersoon met wie die comet geskakel het, was die 
1anddr0s.l~~ Teen hierdie agtergrond is dit duidelik dat Johannes nie een van die 
voorgenoemde range gedra het nie want daar word verwys na oud-burgerraad 
Cruywagen. As aanvoerder van die kommando word dus nie na hom as kommandant 
of comet verwys nie. Hy was we], soos vroeer genoem, h lid van die burgermilisie en 
omdat hy die Noord-Kaapse onrusgebied geken het, nie onkundig oor die taak wat hy 
moes vemg nie. 
192 
A.J. B6eseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .," p. 75,76; C.M. Bakkes, "Die kommando- 
stelsel met spesiale venvysing na die historiese ontwikkeling van sy rangstruktuur," P.G. Nel (red.), 
Die kultuurontplooiing van die Afrikaner. p. 295. 
193 
C.M. Bakkes, "Die kommandostelsel ..., pp. 296-297. 
194 
C.M. Bakkes, "Die kommandostelsel ..., pp. 297-298. 
19' C.M. Bakkes, "Die kommandostelsel ..., p. 298. 
Daar moet ook bepaal word wie die kommando se teenstanders, dit wil s& die vyand, 
was, die Khoi-Khoin, die San of die Khoisan. Kundige historici soos Van der Merwe, 
Boeseken en Scholtz wys daarop dat as gevolg van woeere strafoptredes, maar veral 
die pokke-epidemie van 171 3, die stamstrukture van die Khoi-Khoin en die mate van 
samehorigheid wat tussen hulle bestaan het, totaal verbrokkel het. Baie van die Khoi 
wat die epidemie oorleef het, het dieper die binneland ingetrek. In 1717 het die 
landdros van Stellenbosch aan die goewemeur geskrywe dat daar nie meer vrees vir 
die Khoi gekoester hoef te word nie en dat dit nie langer nodig was om soldate op die 
kompanjie se buiteposte te plaas nie. 
Sowat tien jaar later was daar in die omtrek van ongeveer 250 tot 300 
my1 rondom die Kaap nie meer Hottentot-bale aan te tref nie, hoewel 
daar hier en daar nog h gezsoleerde familie of wee saamgewoon 
het.196 
Scholtz venvys na die eerste Khoi-Khoin-oorlog (1659-1660) asook die tweede 
botsing (1672-1677) en skrywe: 
Ruim vier jaar lank [venvysende na die tweede oorlog] het daar h 
toestand van oorlog tussen blank en nie-blank op Suid-Afiikaanse 
bodem geheers. Eers op 25 Junie 1677, is daar 'een bondige en vaste 
vrede ' gesluit. Dit sou die laaste maul wees dat daar oorlog teen die 
Hottentotte gevoer moes word.I9' 
Die San is reeds teen 1690 uit die berge van Stellenbosch en Drakenstein verdryf en 
vir etlike jare daarna word nie veel van hulle verneem nie. Die toedrag van sake het 
egter verander nadat die blankes hulle in 1700 in die Tulbaghkom (Waveren) gaan 
vestig het.'98 Die veediewery, moord en brandstigting wat die Noord-Kaapse 
grensgebied in beroering gehad het en kommando-optrede genoodsaak het, word dus 
eintlik voor die dew van die San gel&.199 
196 P.J. van der Merwe, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie, p. 143 
197 
G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, pp. 206,207; sien 
ook A.J. Btieseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .," pp. 73-76 en veral voetnoot 27, p. 76. 
198 
G.D. Scholtz, Die onhvikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 209. 
'" G.D. Scholtz, Die onhvikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 210. 
Op grond van die voorgaande inligting duik daar egter 'n probleem op wanneer daar 
gevra word na die vyand in die geval van die 1739-kommando. In die gebeure wat 
volg, is daar sprake van krale waar inlandse mense gewoon het en van veekrale met 
beeste. Hierdie venvysings kan nie op die San dui nie omdat di6 jagter-versamelaars 
geen vaste woonplek in krale gehad het nie en ook nie veebesitters was nie. Dit is 
duidelik dat daar in hierdie grensbotsing ook Khoi-Khoin betrokke was, nie as 
toevallige teenwoordiges of deel van h onskuldige burgerbevolking wat in 'n konflik 
vasgevang was nie, maar as deelnemers. Daar was Khoikrale nader aan die Kaap as 
wat sekere ondersoekers aanvaar het, in hulle krale is vee wat van grensboere geroof 
was, gevind en hulle dus 'n vyand gemaak het teen wie opgetree moes word. Dit wil 
voorkom of 1677 nie die laaste jaar was waarin daar teen die Khoi oorlog gevoer is 
nie. Dat die San, na aanleiding van wat reeds ges& is, die eintlike booswigte was, is 
aanvaarbaar maar dat hulle Khoibondgenote gehad het, kan nie betwis word nie. 
Waar daar in die verhaal van die kommando se aktiwiteite dus na gelang van die 
omstandighede na die Khoi venvys word en in h ander konteks weer na die Khoisan, 
moet dit in die lig van die aangehaalde toeligting ge'interpreteer en verstaan word. 
Deur Cruywagen se voorstelle te aanvaar, het die Kaapse owerhede die geleentheid 
gekry om die skyn te wek dat hulle opgetree het om die boosdoeners van beide partye, 
die veeruilers en die Khoisan, te straf. In werklikheid het die aanvanklike 
kwaadstokers skotvry daarvan afgekom. Al verantwoordelikheid wat hulle moes 
nakom, was om kommandodiens te doen en so algehele kwytskelding te verkry. 
Hulle wat die Khoisan dew hulle optrede benadeel het, is nou die instrument gemaak 
waarrnee die Khoisan tot vergelding geroep moes word. 
Johannes Cruywagen het in h rapport verslag gedoen aan goewemeur Swellengrebel 
en die Politieke Raad oor de togt door hem ter ordere deser Regeering ondernomen 
tegen de Hottentotten sorteerende onder de ~osjesmansnatie.~~~ Hierdie rapport het 
op 2 Junie 1739 voor die goewemeur en sy raad gedien. 
'" Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, p. 53. 
Geoordeel aan die rapport was Johannes 'n energieke aanvoerder wat dadelik aan die 
werk gespring het om sy opdrag, om teen die Khoisan op te tree, ten uitvoer te bring. 
Blykbaar het hy van die begin 'n paar manne by hom gehad - seker uit die 
onrusgeteisterde noordelike deel van die Stellenboschse distrik. Sy taak was om dii 
kommando uit te bou en te versterk met behulp van die ontwettige veeruilers en die 
afvallige Barbier-volgelinge. Op 25 April 1739 het hy instruksies na Roodezands (die 
omgewing van Piketberg) gestuur. Sy opdrag was dat almal wat deel gehad het aan 
die mil van vee by die Namakwas en almal wat hulle by Estiinne Barbier aangesluit 
het, ten volle gewapen op die plaas van Hendrik Kruger by die Piketberg moes 
versa me^.^^' Terselfdertyd het die aanvoerder en 'n paar burgers na Groenkloof 
vertrek. Op pad daarheen is beeste van die Khoi-kapteins wat by die owerhede kom 
kla het oor die optrede van die onwettige veeruilers, weggeneem. Daar was 
aanduidings dat hierdie beeste nie aan die kapteins behoort het nie maar we1 van 
burgers geroof was. Van die kapteins is aangesg om na hulle krale terug te keer en 
hulle wetsgehoorsaam te gedra. Omdat Johannes hulle nie juis vertrou het nie, het hy 
'n gewapende geleide met hulle ~aam~estuur.~~~ 
Op Kruger se plaas in Piketberg aangekom, het Johannes daar vertoef tot 4 Mei. Op 
dieselfde dag het tien burgers by die kommando aangesluit. Die leier het die resolusie 
waarin die vrywarings-voorwaardes vervat was, voorgelees en die burgers het 
onderneem om hulle by die aanvoerder te skaar en dat 
zij sig voortaan stil in hare huijsen soude houden en gemelde Barbier 
laaten vaaren, sonder sig voortaan met hem in gene deele te 
bem~eijen.~'~ 
Boodskappers is na Vier-en-twintig-riviere gestuur om burgers van daardie omgewing 
aan te d om hulle ten volle gewapen op Hendrik Kruger se plaas aan te meld. 'n 
Groepie het opdrag gekry om na die Olifantsrivier te gaan om daar te vemeem watter 
qwaad de Hottentotten aldaar rnogten hebben gepleegt.2" Die berigte uit daardie 
oord was nie bemoedigend nie want die aanvoerder moes verneem van plundery, 
~ ~p - 
201 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, p. 55 
'02 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, p. 53. 
'03 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, p. 62. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, pp. 59-63 
diefstal, geroofde vee en die dood van enkele persone. Onrusbarend was ook die 
inligting dat gewere, kruit en lood gesteel is. Intussen het nog burgers wat die 
vrystellingsvoonvaardes aanvaar het by die kommando aangesluit. Op 9 Mei 1739 
kon die aanvoerder aankondig, die onder my staande commando is aangegroeit tot 
een getal van 36 coppen.205 Onder hierdie getal was 'n pax knegte en 'n tiental Khoi- 
Khoin. 
Op 10 Mei is die kommando oor die Olifantsrivier op soek na spore van die 
plunderaars. Waar daar we1 Khoikrale gevind is, was daar geen teken van die 
inwoners nie. Verder noord het die klein burgermag die Doringrivier, h weswaarts- 
vloeiende tak van die Olifants, oorgesteek en op die plaas van Sybrand van Dyk in die 
Bokkeveld aangeland. Die Bokkeveld is 'n bergagtige gebied wes van vandag se 
Calvinia. Op Van Dyk se plaas was vate met botter verbrand en koringmiede verniel. 
In 'n Khoi-veekraal het hulle h vuur wat nog gesmeul het, gevind, 'n aanduiding dat 
daar Khoisan in die onmiddellike nabyheid was.'06 Johannes se kommando het nie as 
'n eenheid geopereer nie. Terwyl party burgers in een rigting na vermeende 
kwaaddoeners gesoek het, was ander weer in 'n ander koers aan die spoorsny en nog 
ander is by die waens agtergelaat om die ammunisie en ander voorrade te bewaak. 
Johannes is op 17 Mei 1739 met tien man, ses burgers en vier Khoi, ooswaarts die 
ruwe w&eld van die Bokkeveld in, sonder dat hulle teenwoordigheid opgemerk is. 
Op 18 Mei, toe dit begin lig word, het hulle 'n Khoikraal genader en word hulle 
teenwoordigheid door't blaflen van hare honden, verraai. Toe dit gebeur, het 
pandemonium losgebreek. Daar word van oral geskree en Johannes-hulle het gehoor 
hoe die Khoi aangest word om te skiet. Die eerste skoot was vanuit 'n grot waarin 
etlike Khoi geskuil het. Die volgende episode, in Johannes se woorde, het soos volg 
verloop: 
Op daardie oomblik word een schoot op my gedaan, werden door de 
rerug stuyting van de koogel tegen de kolf van mijn snaphaan, 
waarvan deselve stuckent brak in mijn linkerhunt seer swaar gequest 
20' Kaapse Argieibewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad p. 67. 
206 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad pp. 68-71 
mitsgaders een wijnig op de borst door een stuk van de cogel die 
daarteen vloog. 207 
@ Skoot, wat weggeskram het van die kolf van sy geweer en die kolf versplinter het, 
kwes hom swaar in sy linkerhand. Hy word ook lig in die bors verwond dew 'n 
splinter van die koeel). 
Daar het steeds 'n heen en weer skietery plaasgevind waartydens Johannes se 
onderhebbende volk braaf geschooten het op die skuiling vanwaar op hulle gevuur is. 
Of die Khoisan se ammunisie opgeraak het, is nie duidelik nie want hulle het hulle 
met giftige pyle verder probeer verdedig. Johannes het opdrag gegee dat beeste uit 'n 
Khoikraal aangekeer moes word en in die rigting van die rotsskuilings aangejaag 
moes word. 'n Paar burgers kon dan agter die skild of verskansing wat die beeste 
gebied het, inbeweeg terwyl hulle makkers van omringende rotse dekking verskaf het. 
Johannes se manne het nie met die maneuver genoee geneem nie, nie uit lafhartigheid 
of onwil om h bevel te gehoorsaam nie, maar omdat hulle bedugt waaren dat 
wanneer sij mij alleen quamen te laaten staan, ik soude dood bloeden, verhaal 
~ohannes.2~~ Die gevolg was dat Johannes verplig was om na die waens op Van Dyk 
se plaas terug te keer. Hier is behoorlik omgesien na die wonde wat hy opgedoen het. 
'n Ander komrnandogroep, wat ook in h skermutseling met Khoisan betrokke was, het 
opgedaag met 100 beeste en 1 000 skape wat na Verlorevlei afgevoer is. Drie van die 
burgers wat aan hierdie oefening deel gehad het, was gewond, naamlik Gous, Olivier 
en Van Wyk. Gous is later am sy wonde oor~ede.~'~ Sover bekend, was dit die 
enigste ongeval onder lede van die kommando. Met di6 dat manskappe ook vir ander 
doeleindes afgesonder moes word, het Johannes nie genoeg manne by hom gehad nie 
om die Khoi met wie hy reeds gebots het opnieuens te kunnen attacqueer (opnuut aan 
te val)?1° 
207 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad pp. 71-73. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad pp. 75,76. 
209 
G.C. de Wet (red.), "Resolusies van die Politieke Raad," deel9, p. 275 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad p. 78. 
Die gebied waar die oorlog teen die Khoisan gevoer is, het die hedendaagse 
Piketberg, Nieuwoudtville, Clanwilliam, Tulbagh, Ceres en Prince Alfred Hamlet 
ingesluit~ll 'n streek wat vir Johannes bekend was. Sybrand van Dyk se plaas waar 
die kommando hom nou bevind het, was naby een van Johannes se eie plase, naar d' 
Uijlekraal, wat in die omgewing van St. Helenabaai gelee Dit was die streek 
waar Johannes weiregte en erfpageiendomme besit het. Hierdie geweste was as't 
ware die sentrum van sy aktiwiteite en die houplek van die meeste van die vee wat 
nodig was om sy deel van die vleiskontrak met die kompanjie na te kom. 
Intussen het Johannes en van die burgers redelik rondbeweeg. Daar is beskerming 
gebied aan plase waarop daar opnuut aanvalle en die wegroof van vee voorgekom het. 
Vee wat tydens die veldtog teruggevind is, moes na veiligheid gebring en aan die 
regmatige eienaars temgbesorg word. Teen 24 Mei 1739 het Johannes die grootste 
deel van sy kommando weer op Hendrik Kruger se plaas byeen gehad.213 
Die grensgebied was ver van rustig en daaroor het Johannes soos volg berig: 
Dit is niet te beschrijven in welken consternatie de menschen ten 
platten lande woonde sig door den inval en roovinge dier bosjesmans 
bevinden, synde de schrik en vrees voor haar woede niet blootgesteld 
re zijn [gelbruijkers van agt en vyftig veeposten de selve gansth en al 
verlaaten hebben2l4 
Johannes kon min gedoen het om die toestand te verander. Sy kommando was te 
klein vir die veelvuldige take, die onrusgebied te groot en bergagtig en die skuilplekke 
van die vyand moeilik bereikbaar. Teen die einde van Mei was hy terug in die Kaap 
om sy verslag voor te berei en in te dien. 
Aan die einde van sy verslag het hy ges6 dat dit hom seker nie ten kwade gereken sou 
word, indien hy sekere voorstelle wat nodig was tot stuytinge van dat quad, am die 
goewemeur en Politieke Raad sou voorl? nie. Sy eerste voorstel het behels die 
spoedige uitstuur van 'n tweede kommando wat maklik in twee kon verdeel yder 
211 
D. Sleigh, Die buiteposte ..., p. 536. 
212 
N. Penn, The northern Capefrontier, voetnoot 118, p. 120. 
213 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, pp. 79-85, 
214 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad p. 89. 
gedeelte aan het hoofd hebbende een goede officier. Hy het aanbeveel dat hulle die 
Khoisan met geweld moet dwing om geroofde vee en gesteelde wapens en ammunisie 
terug te gee en hulle te verplig tot 'n onderneming om in vrede met die Europeanen te 
lewe.2" 
Johannes was verder van oordeel dat die taak van kommando's vergemaklik sou word 
indien twee militere poste by het Warmebad en by Comp[agnies]drifl aan die 
Olifantsrivier onderskeidelik, gestig sou word. Die poste moes beman word deur 'n 
onder-offisier en agt man elk wat daar op diens moes bly tot die owerheid die Khoisan 
tot reeden sullen hebben gebragt. Die manskappe by die poste sou maklik in gevalle 
van nood tot hulp van die boere kon optree.'16 Die insiggewende verslag oor die 
veldtog is deur Johannes afgesluit met die woorde Uwe .... Seer onderdanige en 
gehoorsame dienaar, en daarna volg sy handtekening en die datum 28 Mei 1739.2" 
Hy moes die verslag am iemand gedikteer het want die skrif daarvan verskil van sy 
handtekening. 
Die Politieke Raad het na deeglike raadpleging besluite geneem wat eintlik 
neergekom het op die aanvaarding van Johannes Cruywagen se aanbevelings. 'n 
Kommando onder bevel van twee offisiere sou uit die burgers van Stellenbosch en 
Drakenstein saamgestel word. Hierdie mag sou verder versterk word dew burgers 
van die Kaapse distrik wat veeplase in lening besit het, ofle we1 dat zij ymand 
hunnenhvegen, her zij knegte, ofle anderen ten dien synde sullen moeten ver~or~en.~'~ 
Die reel het gegeld dat indien 'n burger self nie vir militere diens beskikbaar was nie, 
hy iemand in sy plek moes voorsien, hetsy 'n kneg of iemand anders. Die aanbeveling 
om militere poste by Warmbad en Compagniesdrift op die been te kry, het ook die 
goedkeuring van die Politieke Raad geniet. (Die Warme Bad waarna Cruywagen 
venvys het, was waarskynlik die warmbron by die huidige dorp Clanwilliam en 
Compagniesdrift 'n drif oor die Olifantsrivier.) 
21s 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C 11 0, Politieke Raad pp. 90,91. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad pp. 91,92. 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, p. 93. 
218 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad pp. 94,95. 
Dit is interessant dat die Politieke Raad die aandag gevestig het op 'n tekort aan 
geskikte perde waarmee die kompanjie te kampe gehad het - behalven de merrien en 
vuelens nog veel oude en gebrecklijke diere. Daar is besluit om enkele perde aan te 
koop vir algemene gebruik en vir aantee~."~ Perde was natuurlik onontbeerlik vir 
kommandodiens. Die kompanjie moes vir sy manskappe perde voorsien terwyl die 
burgers self hulle rydiere moes verskaf. 
Die nuwe goewemeur Hendrik Swellengrebel, wat sy pligte op 14 April 1739 aanvaar 
het, het geen uitstel geduld nie. Hy het twee korporaals met 14 man gestuur om die 
nuutgeskepte buiteposte te gaan beman. Die reaksie van burgers om by die opvolg- 
kommando aan te sluit was bra traag.220 Die offisiere, onder andere ene kaptein 
Botha, wat aangewys was om die kommando te organiseer en voorrade vir 'n veldtog 
byeen te kry, het teen die einde van Junk 1739 aan hulle meerderes gerapporteer dat 
hulle moes terugkeer sonder dat die missie uitgevoer is. Die hoofrede vir hulle 
onvermoe om iets uitgerig te kry, was die onwilligheid van burgers om vir 
kommandodiens am te meld en om proviand te voorsien. Die Kaapse owerhede het 
nie rekening gehou met die trae en halfhartige houding van die burgers nie. Die 
burgers se optrede moet ook nie bloot aan dislojaliteit toegeskrywe word nie. Koue 
wintenveer, swaar reens en vol riviere was faktore wat kommandodiens erg belemmer 
het. Verder is aangevoer dat die ploeg- en saaityd voor die deur was en dat dit 
moeilik was om dan van die plaas weg te  wee^.^^' Dit is egter ook duidelik dat 
burgers hulle nie meer geredelik aan die gesag van die kompanjie onderwerp het nie. 
Die kompanjie was stadigaan besig om sy houvas op die voorposte te verloor. Dit ly 
ook geen twyfel nie dat burgers steeds die onwettige veeruilers verantwoordelik 
gehou het vir die onstabiliteit wat in die grensgebiede geheers het. Al het van die 
skuldiges hulle plig gedoen deur Johannes Cruywagen op sy veldtog by te staan, was 
die gevoel dat dit steeds hulle plig was om ook die volle las van die nuwe militkre 
219 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad pp. 98, 99. 
220 D. Sleigh, Die buiteposte ..., p. 535. 
221 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad pp. 105,106; N. Penn, The Northern 
Capefrontier zone, p. 12 1. 
ondememing te dra."' Die Kaapse regering het op 7 Julie 1739 besluit om die 
voorgestelde kommando tot September uit te ste~.~~~ 
Hoewel Johannes se kommando nie daarin geslaag het om die Khoisan-opstandigheid 
te onderdruk nie, het hy dit reggekry om Barbier van sy ondersteuners te skei. 
Barbier se drome om 'n gewapende opstand aan te stook was aan die vervaag, en 
daarom het hy die swaard vir die pen vermil. Hy het sy vete teen die 
amptenaarburokrasie voortgesit en etlike briewe aan goewemeur Swellengrebel gerig, 
die man wat hy gehoop het hom sou stew om amptelike kormpsie uit te wis. Dit is 
onseker of sy briewe ooit hulle bestemming, naamlik die goewemeur se lessenaar, 
bereik het. Barbier het egter voortgegaan en sy skrywery ver~kerp.~~~ 
Dit is ook nie vreemd dat Barbier sy misnoet! teen Johannes Cruywagen gerig het nie; 
dit was irnrners die man wat sy gewapende volgelinge weggerokkel het. Die man teen 
wie Barbier nou gal gebraak het, was een van die invloedrykste landboukapitaliste 
van die Noord-Kaapse grensgebied. He was without doubt, one of the wealthiest and 
most influential men in the colony.225 Barbier het Johannes Cruywagen voorgeskilder 
as h man met 'n posisie gelyk aan h tweede goewemeur met inspraak en invloed op 
elke beslissing wat gefel word. Barbier het hom beskou as 'n vyand van die burgery 
want sy uitgestrekte boerderye het verhoed dat grondlose burgers plase bekom het en 
dat ander voorsieners ook vleis aan die kompanjie kon  ewer.^^^ 
Barbier se einde 
Tenvyl die noordelike grensgebied aandag gekry het en daar h strategie teen die 
Khoisan uitgewerk was, was dit vir die owerheid nodig om opnuut aan Barbier aandag 
te gee. Die opdrag am die landdros van Stellenbosch is herhaal om a1 sy kragte in te 
span om den fugeerenden ["fugitive" - voortvlugtenden] en ten platten lande 
'" G.C. de Wet (red.), "Resolusies van die Politieke Raad," deel9, pp. 280,281 
223 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, p. 120. 
'" N. Pem, The Northern Capefrontier zone, p. 123 
225 
N. Pem, The Northern Capefrontier zone, p. 123. 
226 N. Pem, The Northern Capefrontier zone, pp. 123, 124. 
rondswervenden sergeant Estienne Barbier 't sij dood of leevendig gebegen, aan die 
man te bring.227 
Die toestande in die grensgebiede was steeds kritiek. Die Khoisan was terdee daarvan 
bewus dat die veeboere besig was om hulle vestigingsgebied in te dring en oor te 
neem. Die Khoisan wou dit verhoed en het so hardnekkig teenstand gebied dat dit 
hulle blanke teenstaanders verstom gelaat het. Die burgerkaptein, Theunis Botha, een 
van die bevelvoerders van die nuwe offensief, het geskryf dat die Khoisan hulle 
desperatlijk hebben venveert, schietende vreesselijk soos met geweer 
als met pijlen, sonder dat om pardon, wilden ver~oeken.~~' 
Dit het stadig tot die burgers deurgedring dat die Khoisan bedreiging emstige 
afinetings begin aanneem het en dat om met Barbier te heul, of die kompanjie teen te 
gaan, min voordeel sou bring of veiligheid sou verseker. Die plakkaat van 2 Junie 
1739 wat vrywaring belowe het aan alle kompanjie-drosters wat hulle binne drie 
maande sou aanmeld, het verder bygedra om ondersteuning aan Barbier, moreel en 
fisies, aansienlik te laat afneem. Met die temgkeer van Cmywagen teen die einde van 
Mei 1739 het Barbier se voormalige kamerade nie weer by hom aangesluit ~~ie."~ 
Die militere aksies teen die Khoisan het voortgegaan en het vir die Kaapse owerheid 
resultate begin lewer. Die kommando's se soek- en vergeldingstrategie het 'n einde 
gemaak aan die moontlike onafhanklike bestaan van die Khoisan in die Bokkeveld. 
Vir die verstrooide reste van stamme in di6 gebied was dit duidelik dat hulle could not 
prevent the enhy of colonial 'trekboers ' into the Onder Bokkeveld Eintlik het die 
Hantam en die Roggeveld ook vir die veeboere oopgeM en het gedien as 'n 
vastrapplek om Namakwaland binne te dring.230 
'n Klein insident wat gedurende hierdie tyd voorgekom het, is vermeldenswaardig 
omdat 'n term wat deur die Khoisan gebruik is in sy breer betekenis tot vandag groot 
227 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad p. 122. 
228 G.C. de Wet (red.), "Resolusies van die Politieke Raad," deel IX, 28.10, 1739, pp. 301-307. 
229 Kaapse Argiefiewaarplek, Kaapstad, C110, Politieke Raad, pp. 100, 102. 
''' N. Penn, The Northern Capepontier zone, p. 129. 
emosionele gewig dra binne die Afrikanerkultuur en die Suid-Afrikaanse politieke 
huishouding. 
h Skip het aan die Namakwalandse kus gestrand. Toe die Politieke Raad inligting 
ontvang het oor die gebeure het hulle 'n ekspedisie onder Jan Gibbelaas, voorman van 
die kompanjieskuur, met 'n groep van in die 30 man gestuur om ondersoek na die 
voorval te gaan doen. Vir die owerheid was dit 'n verontrustende gedagte dat die 
Khoisan moontlik wapens en lood van die wrak kon bekom, 'n moontlikheid wat in 
die heersende oorlogstoestand verhoed moes word. Na twee dae se reis het Gibbelaas 
en sy kommando op 'n groep Khoisan met vee en gewere afgekom wat dadelik op die 
vlug geslaan het. Hierdie optrede was verdag, te meer ook omdat berugte individue 
onder wie Swartbooi, h Khoisan leier, in die groep opgemerk is. Op die vraag 
waarom hulle gevlug het aangesien die kornrnando kompanjiesmense was wat hulle 
nie leed sou aangedoen het nie, het Swartbooi geantwoord dat hulle die stem van 
Willem van Wyk erken het en gedink het die manne was booren. Die Khoisan was 
reg; Willem van Wyk was lid van die ekspedisie. 
They were incorrect, however, to assume that the Company was less 
dangerous than the "booren" - though their use of the latter term is a 
fascinating indication that, at least in the eyes of the Khoisan the 
fontier farmers had achieved a separate identity.231 
Van die lede van die kommando was boere maar h meer-seggende term en 
identiteitsaanduiding, Boere, sou egter hulle en komende geslagte se waarmerk bly! 
Gibbelaas se "booren" het, omdat hulle aanvalle op plase gevrees het, op die Khoisan- 
groep geskiet en 'n groot getal van hulle gedood. Teen 28 November 1739 was die 
kommando terug in die ~aa~.~~~ 
'n Deel van die Kaapse owerhede se probleem is opgelos toe Estiknne Barbier, die 
glibberige voelvryverklaarde droster, op 9 September 1739 in Roodezands gevange 
geneem is. By sy aankoms by die kasteel is hy in die donker gat aangehou. Die 
Politieke Raad se saak teen horn het op 22 Oktober 'n aanvang geneem.233 h Ellelange 
231 N. Penn, The Northern Capefrontier zone, pp. 131, 132. 
'" N. Penn, The Northern Capefrontier zone, pp. 13 1, 132. 
233 N. Pem, The Northern Capefrontier zone, p. 125. 
klagstaat was opgestel met onder andere die volgende as die vernaamste en grofste 
oortredinge wat hy begaan het: Die pleeg van crimen lasa Majestatis, of 
majesteitskennis in die hoogste graad weens het opstellen der Landbouwers tegens 
hunne overhyd. Daarbenewens word verwys na die aanslaan van placcaten 
(verwysende na Barbier se optrede by die Drakensteinse kerk) en die aj-aden aan de 
gemeente om de gewonelijke schattinge aan den heer van het land te bet~len.'~~ 
Barbier met sy quaadaardigen oproerende imborst moet behoorlik gestraf word sodat 
dit under diergelijke booswigten, oproermaakers, faemroovers en stoorders sou 
afskrik. (Majesteitskennis is 'n regsterm wat gebruik word vir enige misdaad waarby 
die oppergesag van die staat, of soewerein, of die verteenwoordigers daarvan opsetlik 
beledig, in gevaar gestel, of in diskrediet gebring word, 0.a. dew hoogverraad of 
landverraad.) 
Die sententie of vonnis, geteken deur onder andere goewerneur Swellengrebel en Ryk 
Tulbagh, is op 12 November 1739 opgel&.235 Barbier moes gebring word na die plek 
waar kriminele vonnisse uitgevoer word en aan die scherpregter (beul of laksman) 
oorhandig word. Hy moet aan h kruis gebind word waama eers sy regterband 
afgekap moes word en daama sy kop, daama moes die liggaam in vier gedeel word. 
Die hoof en die hand moet op pale geplaas word en in Roodezandskloof vertoon 
word. Die in-vier-gedeelde liggaamsdele moes ook aan pale opgehang en langs die 
mees gebruikte paaie geplaas word ten proye (prooi) van de lugt en vogelen des 
hemels. Hierdie onmenslik wrede vonnis is voltrek op 14 November 1739, twee dae 
na die vonnis gevel 
Die teregstellingsplek waar Barbier tragies am sy einde gekom het, was aan die 
westekant van die kasteel regoor die bastion Leerdam. Die skavot of stellasie waarop 
vonnisse voltrek is, was binne 'n ommuurde gebied waar die galgpaal gestaan het met 
martelapparaat vlakby. Daar was ook 'n verhoog waar die lede van die Raad van 
Justisie hulle plek ingeneem het om ooggetuies te wees dat die opgelegde vonnis 
uitgevoer is. 'n Doodsvonnis is van die balkon in die kasteel afgelees waama die 
234 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 21, Raad van Justisie, 22 Oktober 1739, pp. 69,70. 
235 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 21, Raad van Justisie, 12 November 1739, pp. 75-79. 
236 
G.M. Theal, (red.), Belangrijke historiese dokumente, deel 1, p. 12. 
prosessie met die veroordeelde onder militere begeleide na die teregstellingsplek 
beweeg het. In die prosessie was ook die kommissarisse van Justisie, die fiskaal of 
publieke aanklaer en h predikant. Na die voltrekking van 'n vonnis is die 
komrnissarisse terug na die kasteel om aan die goewerneur verslag te doen. 
The bodies of the criminals were left on the gibbets for days to the fill 
gaze of all persons who passed in or out of 
Die galgeveld, die terrein waarheen tereggesteldes se liggame later venvyder is om 
ten prooi van die element en tot waarskuwing van voomemende oortreders te bly 
hang, was in die rigting van die Duintjies, die latere Mouillepunt. 
Hier het daar mettertyd 'n aantal begraafplase vir mahose, soldate, 
Makassarse bannelinge en plaaslike Chinese ontstaan, en later ook vir 
die blanke inwoners van die gemeenskap wat tot vroeg in die 
twinti ste eeu aan die begin van die huidige Somersetweg te sien 
was. 
24 
Daar kan aanvaar word dat lede van die Kaapse publiek toevallige toeskouers was as 
met die verbystap 'n teregstelling plaasgevind het. Kommissarisse wat nie die "hart" 
gehad het om 'n teregstelling by te woon nie, is seker van bywoning vrygestel. Die 
verkryging van getuienis deur marteling en wrede en swaar vonnisse, selfs vir geringe 
oortreding, was nie vreemd vir die tyd en strydig met wat wereldwyd gebeur het nie. 
Dit was instrumente om die gesag van die staat te handhaaf. Indien die samelewing 
meer human ingestel was, is die houdings en ingesteldhede van sy lede we1 dew die 
hardvogtige owerheidsoptrede geraak en be'invloed. 
Sonder om Barbier se optrede enigermate te onderskryf, of goed te keur, neig Penn se 
tekening van Barbier as prototipe van die "social bandit" om 'n mate van simpatie vir 
hom by die leser te wek. 
The lone wolf on the margins of society; the figitive from the State 
who is protected by the people; the friend of widows and the poor; the 
champion of the oppressed and defier of the oppressor ... . 
239 
237 
C.G. Botha, Social life and customs during the eighteenth century, p. 19. 
*"K. Schoeman, 'n Duitser aan die Kaap, tans nog ongepuhliseerde manuskrip, p. 132. 
239 N. Penn, The Northern Capefrontier zone, p. 137. 
Johannes Cruywagen se kornmando was die speerpunt wat gelei het tot voortgesette 
militgre optrede en so die finale disintegrasie van die Khoikhoi meegebring het. Teen 
1740 het die beroeringe op die Kaapse noordgrens tot so 'n mate afgeneem dat boere 
na hulle plase kon terugkeer. Jacob van Zyl en Pieter Cloete, met wie Johannes 
tydens die militike operasie saamgewerk het, kon na 'n afwesigheid van ongeveer 
veertien maande weer met hulle boerderybedrywighede voortgaan. 
Op 10 September 1740 het vier Khoisan-kapteins in die Kaap om hulle rottangkieries 
met koperknoppe gevra. Dit was die gebruik om hierdie kieries te oorhandig by 
"vredesl~itin~."~~~ In hierdie geval was die kieries meer as 'n simboliese gebaar van 
rus en vrede wat voortaan sou heers, dit was ook 'n teken van ondenverping aan 
k~m~anjies~esa~.~~' Ook Johannes, vry van sy opgelegde verantwoordelikhede en 
ontwrigtende hindernisse, kon normaalweg voortgaan met vleisvoorsiening aan die 
kompanjie. Die groter rustigheid het minder van sy teenwoordigheid op die veraf 
grensplase gevra en kon hy meer aandag aan sy plase in die Kaapse distrik en sy 
arnpspligte gee. 
Johannes was baie aktief en by vele sake betrokke. Sy uitgestrekte veeplase en 
intensiewe boerderye nader aan die Kaapse Vlek is reeds vermeld. Dam is ook reeds 
genoem dat hy die plase Maastricht en Roosboom in 1721 by sy pa gekoop het. In 
1732 het boere die vergunning gekry om stukke plaasgrond, vandag bekend as 
uitvalgrond, vir 15 jaar in erfpag te bekom en by hulle bestaande plase in te lyf. In die 
notule van die Politieke Raad van 2 Oktober 1732 word vermeld dat sekere gronde in 
die Tygerberg vir vier schellingeen voor ijder morgen am boere gegee is. Een van 
die begunstigdes was Johannes Cruywagen wat iets meer as 3 morge (5 2 '/z hektaar) 
by sy plaas Maastricht, om en by 29 morge (5 25 hektaar) by Kleijne Stinkrivier en 
ongeveer 14 morg (* 11 hektaar) by Roosboom toegevoeg gekry het.242 @ Schelling 
was naastenby gelykstaande aan 'n derde van 'n gulde.) 
A.J. Btieseken,, "Die Nederlandse kommissarisse ...," p. 82. 
241 
G.C. de Wet (red.) "Resolusies van die Politieke Raad," deel9, pp. 275,276; N. Pem, The Northern 
Capefrontier zone, p. 136. 
242 
G.C. de Wet (red.), "Resolusies van die Politieke Raad," deel 8, pp. 237-240. 
Die spogplase in die Tygerberg 
In die opgaafrol van 1721 het Johannes homself en sy vrou laat aanteken. Dit was die 
jaar toe hy getroud is. Verder is aangeteken twee knegte, 25 mansslawe, 20 perde, 
190 beeste, 800 skape en 50 ~arke.'~' Dit is bykans onmoontlik om te bepaal op 
watter eiendom die voorgenoemde bates betrekking gehad het. Daar kan aanvaar 
word dat dit was voor hy Maastricht aangekoop het want sy vader het ook 'n opgawe 
vir 1721 ingedien wat op Maastricht betrekking gehad het en toe was daar reeds 
25 000 wingerdstokke op die plaas. Johannes se opgawe kan moontlik aan Roosboom 
of Kleijne Stinkrivier gekoppel word, twee plase waaroor daar min bekend is. 
Die volgende opgawe was vir 1725. Die gesin het intussen aangegroei, want behalwe 
vader Johannes en moeder Susanna, het daar nou ook Jan Meyndertsz (1722) en klein 
Susanna (1724) bygekom. Verder is daar twee knegte, 50 mans- en 2 vroueslawe en 
een slaweseun aangeteken. Die veegetalle het aangegroei na 36 perde, 500 beeste en 
3 000 skape en van 40 000 winderdstokke is 10 leer wyn gemaak en is daar 580 sak 
koring geoes. Sekere inligting wat in die opgaafrol aangeteken is, verdien meer 
aandag: 
Die verhouding tussen manlike en vroueslawe val dadelik op. Net twee slawemans 
kon hier huweliksmaats kry - as dit dew die heer toegelaat sou gewees het. Die 
slaweseun kon uit so 'n verbintenis gebore gewees het, so nie was hy gebore uit 'n 
buite-egtelike verhouding. Die afwesigheid van enige gesinslewe waarin die 
kultuurwaardes van slawe oorgedra kon word, en waarna reeds venvys is, is duidelik 
te begrype. 
Word die swak Kaapse weiding en die grootte van die plase in die Kaapse distrik in 
ag geneem, was dit nie moontlik dat die getal vee, soos in die opgaafrol vermeld, daar 
aangehou kon word nie. Van hierdie vee het moontlik betrekking gehad op die 
veeplase in die Kaapse grensstreke. Omdat Johannes nie op die buiteplase gewoon 
het nie, het hy blykbaar geen opgawes vir di6 plase gemaak nie. Sy opgawes venvys 
213 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A2250, Opgaafrolle, nr. 170. 
almal na die Kaapse distrik. Dit is ook bekend dat landbouers en veeboere hulle 
besittings baie laag opgeteken het?44 Die veegetalle was dikwels 'n verkeerde 
minimum-getal en nie die korrekte maksimum nie. 
'n Verdere groei in Johannes se materiele vermoe word weerspieel in die opgawe van 
1735. Nou is daar saam met die ouers drie kinders, want Catharina Everdina (1732), 
die tweede dogter, het intussen bygekom. Die getal slawe het met sowat tien 
vermeerder. Die beeste het met 200 toegeneem en die skape met nie minder nie as 
3 000. Nou het Johannes beskii oor 100 000 wingerdstokke en 40 Eers meer wyn is 
gemaak.245 Daar moet aanvaar word dat die wingerdboerdery nie tot een plaas beperk 
was nie en die prentjie ten opsigte van Maastricht, De Grendel en Roosboom en 
moontlik Kleijne Stinkrivier weergegee het. 
Teen die einde van die sewentiende eeu is aan die Kaap genoeg wyn, koring, groente 
en vleis geproduseer om in die behoeftes van die inwoners en die skepe te voorsien. 
Stadigaan het die produksie die aanvraag begin oortref en daar moes na uitvoermarkte 
gesoek word. 
Eers in die 18de eeu is daar 'n matige uitvoer van graan, onder andere 
nu Batavia, opgebou. Kaapse wyne, behalwe dii van Constantia, was 
van so 'n swakgehalte dat dit geen uitvoermark kon verower r~ie."~ 
Uit Patria en Batavia is gekla dat die Kaapse wyn slegt gestelt en kragteloos sijn 
bevonden en die Bataafse owerhede het dringend versoek dat die kompanjie se 
keldermeester moes sorg dat geen mindenvaardige wyn aangekoop word nieT4' Om 
'n bedryf wat baie voordele vir die Kaap kon ingebring het teen die slofigheijd of 
baatsugtigheijd van leverantier ofaannemers te beskerm, moes afgevaardigdes van 
ZM P.J. van der Menve, Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie, p. 58. 
245 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A2250, Opgaafrolle, N. 28. 
246 
C.G.W. Schumann, "Die ekonomiese ontwikkeling van die AGikaner," C.M. van den Heever & P 
de V. Pienaar, (reds.) Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, deel 1, p. 430. 
'" J.I.J. van Rensburg, "Die geskiedenis van die wingerdkultuur in Suid-A!iika tydens die eerste eeu, 
1652-1752", Argief-jarboek vir Suid-Afrikaame geskiedenis, jg. 17, 1954, deel2, p. 89. 
die Raad van Justisie vanaf 1744 toegesien het dat net die beste soorte wyn uitgevoer 
word.248 
Maastricht, De Grendel en die ander plase was beslis nie Constantias nie maar met a1 
die maatreels wat getref is, kan aanvaar word dat ook die wyn wat hier geproduseer is, 
mettertyd in gehalte verbeter het. Kommissaris Van Imhoff was bekend met die 
probleem, hy het immers tydens sy besoek self van die Kaapse wyn geproe en het in 
sy memorie van 25 Februarie 1743 aan goewerneur Swellengrebel en die Politieke 
Raad daarna venvys. Hy was eintlik diplomaties toe hy geskrywe het dat die 
behandeling van wyn nog 
gants niet tot die perfectie gehmmen was en daarom zal ik de heeren 
Bewindhebberen versoeken, dat zij een paar wijngaardiers van den 
Rijn en een paar andere uyt VrankrijS zoo enigsints te bekomen zijn, 
henvaarts gelieven te zenden, om de Coloniers de regte behandeling 
daarvan te ~eeren.*~~ 
Die goeie advies van die kommissaris moes opgevolg gewees het want die gehalte 
van Kaapse wyne het mettertyd so verbeter dat dit later algemeen in aanvraag was. 
Van Johannes se harde werk het die uitbreiding op sy Kaapse plase getuig. Die 
gesegde, die oog van die meester (baas) maak die perd (0s) vet, het vir hom gegeld 
want goeie toesig en persoonlike omsien na sy sake het sukses verseker. Die 
algemene indruk dat hy 'n harde leermeester was, is miskien geregverdig, hoewel dit 
nie beteken het dat hy onregverdig of sonder deernis was nie. 'n Maatstaf is miskien 
die feit dat hy in 1721 twee knegte gehad het - wy mense wat hulle dienste aangebied 
het volgens eie keuse. In 1725 het hy steeds twee knegte (moontlik dieselfde twee) en 
in 1735 vyf knegte in diens gehad - mans wat nie omgegee het om vir 'n streng maar 
regverdige plaaseienaar te werk nie. 
By geleentheid het Johannes as lid van die weeskamer ook 'n stukkie ophefingswerk 
probeer doen wat egter nie geslaagd was nie. Joost van Dyk, 'n minderjarige en 
ouerlose jongeling, was onder voogdyskap van die weeskamer geplaas. Die 
218 
J.I.J. van Rensburg, "Die geskiedenis van die wingerdkultuur ...," Argief-iaarboek ..., 1954, deel2, 
p. 89. 
249 Kaapse Argiefiewaarplek, Kaapstad, VC 36, VerbatimkopieR p. 581. 
weeskamer het hom by boere ingeboek om hom in boerderypraktyke op te lei. Hy het 
egter nooit sy leerjongtyd by enige van die werkgewers voltooi nie en tydig en 
ontydig weggeloop - dikwels binneland toe soos h regte droster. Emstige 
teregwysings het nie veel vrugte afgewerp nie en as laaste uitweg is hy by burgerraad 
Johannes Cruywagen ingeboek. Johannes was 'n uitstekende keuse: sy uitgestrekte 
boerderye het h gulde opleidingsgeleentheid gebied en dam was genoeg toesighouers 
om 'n ogie oor die droslustige jongman te hou. Dit blyk egter dat Johannes ook nie 
met die woelgees iets positief kon uitvoer nie en hy het gevra om liefs van Van Dyk 
ontslae te raak. Niemand was angstig om hom te aanvaar nie en die weeskamer het 
versoek dat hy in kompanjiesdiens opgeneem moes word, waar hy moontlik minder 
kattekwaad sou aangevang het.250 Of Van Dyk ooit gerehabiliteer is en iets van 
boerdery geleer het, word nie vertel nie. Sy rekord verlei die ondersoeker om die 
teendeel te vermoed. 
Die opgawe wat Johannes in 1741 ingedien het, was die laaste waarvan die 
opgaafiolle melding maak. Die inligting het in vergelyking met die vorige opgawe 
baie min ~erander.~~' Die opmerklikste is dat die familie benewens die ouers steeds 
uit een seun en twee dogters bestaan het terwyl nog h seun, Gerhardus Hendrik in 
1738 gebore is. Die verklaring hiervoor is dat dit we1 die jongste seun is na wie in die 
opgawe verwys word en dat die oudste, Jan Meynderts, nie meer in sy pa se opgawe 
verskyn het nie aangesien hy reeds selfstandig h opgawe ingedien het.252 Om een of 
ander rede het die skaapgetalle met die helfte gedaal na 3 000 terwyl op een sak na 
1 000 sakke koring geoes is. Met die boerdery het dit steeds voorspoedig gegaan. 
Vandisies 
Vir Johannes was daar ook afwisseling in sy bedrywige program. Hy het soos baie 
ander Kapenaars graag vandisies bygewoon. Veilings en verkope van verskillende 
aard het voorgekom. So was daar byvoorbeeld geregtelike verkope in nakoming van 
'n hofbevel wat hanteer is dew die bode van die hof (die Raad van Justisie). Verkope 
"O H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 4, 1735-'36, p. 1272. 
251 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A2250,Opgaa60lle, N. 5. 
252 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A2250, Opgaafrolle, nr. 6. 
op bevel van en onder beheer van die weeskamer met die oog op die belange van 
mindejarige kinders was redelik algemeen. Voorts was daar ook vrywillige veilings 
om van huise, pond of vaste bates ontslae te raak wat nie voordelig uit die hand 
verkoop kon word nie. In alle gevalle is verkopings goed geadverteer met 
kennisgewings in publieke plekke?53 Die grootste winskope was moontlik met die 
verkope van afgestonve matrose of offisiere se nagelate bates. Daar was we1 nougeset 
daama omgesien dat die verkoping tot voordeel van die afgestonvene se boedel was; 
maar winskope was daar altyd. Die rede daarvoor was vermoedelik omdat die afslaer 
nie aanbiedings uitgelok het nie en h bod vinniger toegeslaan het?54 h Goeie 
voorbeeld van 'n gewone vandisie was toe oud-goewemeur Jan de la Fontaine in 1738 
sy meubels en ander van sy besittings laat opveil het voor hy die Kaap verlaat het?55 
Vandisies was baie gesellige byeenkomste. In die stad is wyn en +I pyp 
tabak aan die kopers aangebied, maar op die platteland is hulle selfs 
op i? maaltyd tr~kteer.'~~ 
Enkele voorbeelde van veilings wat Johannes bygewoon het volg hiema. Dit gee 'n 
aanduiding van die artikels en eiendom wat hande verwissel het. Op 25 en 26 
Oktober 1723 het Johannes, sy pa en sy swaer, Comelis Heufke, 'n veiling op de 
Hofstede Rijgersdaal aan de Liesbeebe revier bygewoon. Johannes het partij 
houtwerk- en huishoudelike artikels gekoop, sy pa 'n paar lel! vate en Heufke 'n perd 
en 'n slaaf, Jantje van Bengale vir rds. 200.2~' By 'n veiling op 8 en 9 November 1724 
het Johannes 26 beeste en 'n slaaf, Paul van Ceylon, gekoop. Laasgenoemde het hom 
rds. 85 uit die sak gejaag?58 In Junie 1726 het Johannes vier geraamde skilderye op 'n 
vandisie gekoop?59 Aan die einde van Maart 1728 het Johannes 'n publieke veiling 
wat deur die weesmeesters gelas is, bygewoon. Op hierdie veiling was roerende 
2" O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope, vol. 2, p. 
93. 
254 O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope, vol. 2, p. 
97. 
255 O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope, vol. 2, p. 
98. 
256 S.F.N. Gie, Geskiedenis vanSuid-Aj?ika, deel I, p. 148. 
257 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 1013, Meester van die Hooggeregshof, N. 46. 
258 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 1013, Meester van die HooggeregshoC nr. 64. 
259 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 1013, Meester van die Hooggeregshof, N. 60. 
eiendom nagelaat en met de doodontruijmt door den burger Jan Myndertsz 
Cruywagen (d oude), dit wil d Johannes se vader, onder die hamer.260 Johannes en sy 
swaer, Comelis Heuflce, het elk 'n paar artikels op die veiling gekoop. Wat van 
hierdie veiling opvallend is, is die baie servette (308), kussingslope (72) en bedlakens 
(84) wat te koop was. Die groot voorrade was seker bedoel vir besoekers wat by 
Meendert en Catharina se herberge oorgebly het. Daar was ook nie minder nie as 28 
manshemde, 28 kravatte en 40 sakdoeke te koop waarvan Johannes en swaer Comelis 
die meeste gekoop het. Comelis het ook 'n jong slaaf, Domingo, vir rds. 70 
aangeskaf.261 'n Interessante aankoop was di6 van 13 regtsgeleerden boeken wat 
Johannes op 'n veiling teen die middel van November 1726 bekom het.262 'n Laaste 
voorbeeld is die visskuit met toebehore wat Johannes op die veiling van 28 Junie 1727 
aangekoop het.263 Daar is geen inligting gevind wat Johannes met visvangbelange 
kan verbind nie en die skuit is moontlik aangeskaf vir hengeluitstappies. Gedurende 
sy jare diens as weesmeester het Johannes baie opdragte vir verkopings ten behoewe 
van erfgename, waarop hy en sy kollegas besluit het, ~nderteken.~~~ Anders as wat 
die gebruik was en blyk uit omtrent eke ander handtekening het Johannes nie sy 
naam groot geteken met swierige krulle nie maar eenvoudig en duidelik in 'n 
"gewone" handskrif Jns Cruijwagen. 
Johannes se testament ... en die einde 
Op 20 Maart 1741 bevind Johannes en sy vrou Susanna hulle in die kantoor van 
Daniel Godfried Karnspek, sekretaris van die Raad van Justisie, om hulle testament te 
laat opstel. Soos gebruiklik was, het hulle laat aanteken dat hulle bewus was van de 
seekerheijd des doods en de onsekerheid van den tyd en uure der stervens. Daarom 
sou hulle nie van hierdie wereld wou skei alvorens daar oor die aardse middele wat 
die Here aan hulle verleen het, beskik is nie. Die kinders het in volgorde van hulle 
2" Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 1013, Meester van die Hooggeregshof nr. 77. 
261 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 1013, Meester van die Hooggeregshof, N. 77. 
262 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 1013, Meester van die Hooggeregshof, nr. 68. 
263 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 1013, Meester van die Hooggeregshof, N. 70. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MIS 69, Diverse dokumente, l 1 September 1738; Kaapse 
Argiefbewaarplek, MOOC 1013, Testamente, April 1731, nr. 94; 19 Oktober 1731, nr. 99. 
ouderdomrne die volgende geldelike erfdeel gekry: Jan Meynderts f15 000; Susanna 
f18 000; Catharina Everdina fl8 000 en Gerrit Hendrik f2O 000. Voorts sal by die 
afstenve van een van bijden die twee plase d' een Mashigt en d' andere de Grendel 
gen[aarnt]bijden in de tygerbergen geleegen, Jan Myndertsz Cruywagen (die oudste 
seun) toeval. Die twee plase se waarde word as f12 000 en f7 000 onderskeidelik 
aangegee. Indien Jan Myndertsz die twee plase aanvaar, sal f19 000 van sy erfporsie 
afgetrek word, indien nie, sal die plase weer aan die gemeenen boedel beho~ren.'~~ 
Die twee dogters en Gemt Hendrik kry by mondigwording of by huweliksluiting elk 
'n verdere f25 000.~~~ Susanna het haar geld in 1744 gekry toe sy met Adriaan van 
Schoor getroud is en Catharina Everdina in 1750 toe sy Evert van Schoor se vrou 
' 
geword het. Gerrit Hendrik het in 1759 mondig geword en hy is in dieselfde jaar 
getroud. 
Dat hier van 'n groot boedel van 'n welgestelde egpaar sprake is, bewys die groot 
bedrae geld wat aan die Eiders toegedeel is. In 1745 het Susanna, Johannes se 
weduwee, 'n opgawe ingedien. Dit moes kort na Johannes se dood gedoen gewees het 
want alles, die aantal slawe, die koring, gars en rog wat geoes is, verskil nie veel van 
die 1741-opgawe nie. Wat we1 opval is dat benewens 120 perde geen beeste en skape 
aangeteken is nie, en die getal wingerdstokke staan op 60 000 teenoor die vorige 100 
000.~~' AS in aanmerking geneem word dat haar oudste seun, Jan Myndertsz, ook in 
1745 h opgawe ingedien het, kan afgelei word dat sy gegewens op Maastricht en De 
Grendel betrekking gehad het, die plase wat hy geerf het. Die inligting in sy moeder 
se opgawe het dm heel moontlik betrekking gehad op bates onder haar sorg op 
Roosboom en Kleijne Stinkrivier. 
Die feit dat Johannes en sy gade in 1741 'n testament laat opstel het, kan daarop dui 
dat hy oonveeg het om van sy bedrywighede in te kort en dat die erfgenarne stadigaan 
moes begin oorneem het. Hy het beslis nie dadelik gaan terugsit en die vrugte van sy 
arbeid geniet nie. Hy is in 1743 weer voorgestel as b~r~erraad.~~' Intussen was hy 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71116, Meester van die Hooggeregshof, p. 149. 
266 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71116, Meester van die Hooggeregshof, p.150. 
''' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, A2250, Opgaafrolle, N. 170. 
268 H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives.. ., vol 1, p. 247. 
ook nog besig om sy bateposisie te versterk. Hy het versoek dat, volgens die Van 
Imhoff-reeling, sestig morge van die plaas St Helenafontein in eiendom aan hom 
toegestaan moes word. Die versoek is goedgekeur en is met 'n dokument waarin a1 
die voorwaardes uiteengesit is en deur goewernew Hendrik Swellengrebel op 20 
November 1744 onderteken is, bekragtig.269 
Aan die 1741-testament is in Desember 1744 en weer in Januarie 1745 klein 
verstellings in sekere voorwaardes aangebring.270 Dit is opmerklik dat Johannes se 
1745-handtekening aansienlik verskil van die van die vorige jaar. Selfs vir die nie- 
kennersoog is dit duidelik dat met 'n bewende en onvaste hand geskrywe is - die 
ouderdom het hom ingehaal, of hy was reeds siek. 
Johannes se bedry\nge lewe het in 1745 op 50 jarige ouderdom ten einde geloop. Die 
oorsaak van sy dood is nie bekend nie. Daar kan aanvaar word dat hy in die 
begraafplaas by die kerk te ruste gel& is. Sy vrou het horn lank oorleef want Susanna 
is eers op 19 Maart 1770 oor~ede.~~' 
Die eerste Cruywagen wat op Suid-Afiikaanse grond gebore is, het 'n besondere 
imp& op Kaapse gebeure in die jare dertig en begin veertig van die 18e eeu gemaak. 
Hoewel hy ook veeboer was, het hy nie trekboer geword nie. Tog het die eienskappe 
en hoedanighede waaroor hy beskik het van hom 'n voorpospionier gemaak, 
welgeplaas in tyd en omstandigheid! 
269 
Registrateur van Aktes, Kaapstad, 1211744, folio 149. (Kopie in slaywer se besit). 
270 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, CJ 2657, Raad van Justisie, nr. 57. 
27' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 611, Meester van die Hooggeregshof, deel 1, 1758- 
1775. 
HOOFSTUK 6 
JAN CRUYWAGEN IV (~1722-1791) 
In die vorige hoofstuk is gehandel met Johannes Cruywagen (ook gedoop Jan 
Myndertsz), die eerste Cruywagen wat op Kaapse grond gebore is. Die tweede 
manlike Cruywagen wat die eerste lewenslig op Afrikabodem gesien het, was 
Johannes se oudste seun, Jan Myndertsz, die vierde vanaf die stamvader met dieselfde 
naam. Dit is daarom dat hy in die hoofstuktitel volgens 'n gebruik wat deesdae soms 
voorkom as Jan Cruywagen die vierde onderskei word. Omdat hy tydsgewys ver van 
sy oupagrootjie venvyder is en daar geen gevaar van verwaning bestaan nie, sal hy 
deurgaans op sy doopnaarn, Jan, genoem word. 
Sy jeug, boerderybelange en huwelik 
Jan is op 13 September 1722 in die kerk aan die Heerengracht gedoop, soos 
gebruiklik, seker die eerste Sondag na sy geboorte. Die getuies by die doop was oupa 
Meendert en ourna ~atharina.' Die leraar van die Kaapse gemeente was destyds ds. 
Lambertus Slicher en daar kan aanvaar word dat hy die doop aan klein Jan bedien 
het.2 
Dit is moeilik om te bepaal waar Jan se ouers hulle meesal bevind het, in die dorp of 
op van die plase, moontlik De Grendel en Maastricht. In die vorige hoofstuk oor 
Johannes en meer bepaald oor slawe wat hy dew drostery verloor het, is reeds daarop 
gewys dat ryk grondbesitters huishoudings in die stad en op hulle plase gehad het. 
Historians have used the term 'gentry'for the very wealthy plantation- 
owners and the reasonably well-off farmers in the western Cape to 
distinguish them from the great majority of hard-working yeoman 
farmers. 
3 
1 
N.G. Kerkargief, Kaapstad, GI, 812, Doopboek van Christen kideren van January 1713 tot 1742 en 
van slaven kinderen van der E. Compagnie January 1713 tot September 1742, p. 22. 
A. Dreyer, Eeufeestalbum van de Nederduifs Gereformeerde Kerk in Zuid-Afika, p. 35. 
3 
H. Giliomee, The Afrikaners: biography of apeople, p. 29. 
Ook O.F. Mentzel, beampte van die VOC en skrywer, het in die rnerkwaardig 
akkurate indrukke van sy agt jaar lange verblyf aan die Kaap reeds melding gemaak 
van die ryk koloniste wat plase besit het maar hoofsaaklik op die dorp gebly het. 
Among the capitalists may be included such people who live in town 
but own estates in the countty, which are worked by slaves and 
managed by an overseer or steward who has to render a proper 
accountperiodicalIy to his employer.4 
Volgens hom het die here nou en dan hulle plase besoek, veral met die aanbreek van 
die lente, om opdragte aan voormanne en opsigters te gee. Daama het hulle 
temggekeer na hulle gemaklike dorpshuise om in vrede te lewe en die oorvloed te 
geniet. 
Dit is nie maklik om vas te stel wie dorpwonende landhere was nie. By geleentheid 
duik inligting oor minder prominentes tog op. So staan aangeteken van Jacobus 
Johannes Vos en sy wou wat in Pleinstraat 32 Kaapstad gewoon het maar plase besit 
het met 60 000 wingerdstokke, 139 perde, 101 beeste en 145 skape. Hulle het 39 
slawe en 8 slavinne be~it.~ 
Johannes, Jan se vader, was beslis een van die vermoende koloniste wat in die 
'gentry'-kategorie met dubbele huishoudings geval het. Word die kerkraad en die 
owerheidsliggame waarop hy gedien het in ag geneem en die tyd wat hy daarvoor 
moes afstaan, dat hy twee spogplase moes bestuur en verder nog aandag aan sy 
vergelee veeplase vir die instandhouding van sy deel van die vleiskontrak moes gee, 
kan aanvaar word dat hy en sy gesin hulle in Kaapstad tuisgemaak het en vir korter 
tye ook plaasbewoners was. 
Jan moes van woeg af in sy lewe met die plaaslewe en boerdery te make gehad het. 
Die feit dat De Grendel en Maastricht in Maart 1741, toe hy maar 19 jaar oud was, 
aan hom bemaak is, ondersteun die voorgaande  telli in^.^ Dit is kwalik te bedink dat 
4 
O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the African Cape of Good Hope, vol. 
2, p. 85. 
5 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, 537, Opgaafrolle, N. 639, Mei 1800. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71116, Meester van die Hnoggeregshot p. 149. 
Johannes, sakeman, entrepreneur en boer wat hy was, die twee genoemde plase aan 'n 
nie-belangstellende, onervare en nie goedonderlegde boerseun sou oorgedra het. Jan 
was die boer soos blyk uit die feit dat geen van die plase aan sy broer, Gerhardus 
(Gemt) Hendrik, bemaak is nie. Laasgenoemde, soos mettertyd sal blyk, het 
kompanjiesamptenaar geword. 
In aansluiting by Mentzel se verwysing na kapitaliste wat plaas- en dorpseiendomme 
besit het, is dit gelee om daarop te wys dat ryk burgers en groot landhere, die 'gentry', 
se bates ook volgens ander maatstawwe bepaal is Daar is byvoorbeeld gekyk na 
slawebesit en is burgers wat 16 of meer slawe besit het in die 1730's gesien as 
behorende tot die "kapitaliste"-Has. Volgens di6 maatstaf het omtrent sewe persent 
van die landelike bevolking op daardie tydstip tot die bevoorregte kategorie behoort. 
Maar as die ander maatstaf naamlik plaasgroottes, die aantal wingerdstokke en gram 
geoes, aangel& is, het landhere tussen 10 en 20 persent van die landelike bevolking 
verteenwoordig. Alles dui daarop dat daar naas sukkelende boere, beginners en 
jonggetroudes 'n groepie vermoende burgers in die Kaapse landelike samelewing 
teenwoordig was.' 
Jan Cruywagen se pa, Johannes, het volgens a1 drie die maatstawwe reeds bo aan die 
leer gestaan en was volgens Mentzel 'n kapitalis met dorps- en plaaseiendomrne. 
Volgens 1735 se opgaafrolle het hy meer as 60 slawe besit en was op sy plase reeds 
100 000 wingerdstokke aangeplant. Jan wat die erfgenaam van die boerderybates 
was, was reeds van vroeg in sy lewe skatryk. 
Die voorsiening van verblyf aan opvarendes van besoekende skepe was steeds 'n 
winsgewende bedryf vir Kaapse inwoners. Die reeds vermelde skrywer, Mentzel, het 
daarop gewys dat dit nie slegs die gewone burgers was wat losieshuise bedrywe het 
nie. Ook vooraanstaande burgers by wie skeepskapteins, ho&r offisiere en vemame 
besoekers tydelike huisvesting gevind het, het losieshuise aangehou en is daar goeie 
winste gemaak. Daar is vir die hoe besoekers gesellige aandbyeenkomste en danse 
gereel waar wyn en duur snoeperye voorgesit is, die koste waarvan op die besoeker se 
7 
H. Giliomee, The Afrikaners: biography of apeople, p. 29 
rekening verskyn het.8 Hierdie gegoede burgers het ook die tyd gehad om veilings en 
verkopings by te woon waar hulle altyd op die uitkyk was vir winskopies. Niemand 
was te trots om op die wyse iets tot sy inkomste toe te voeg nie.9 
Hierdie ingesteldheid is bevestig dew admiraal John Splinter Stavorinus wat die 
Kaap by twee geleenthede besoek het op sy reise na die Nederlandse besittings in die 
Ooste en terug tussen 1768 en 1778. Hy het 'n duidelike onderskeid getref tussen die 
dorpsbewoners en die plattelandse boere wat in menige opsig aansienlik van mekaar 
verskil het. Van die dorpsmense het hy ges?: 
The chief trait in their character which appears the most evident to a 
stranger, afier a little reflection, is the love for money ... both in men 
and women, that one must be more than prejudiced in their favour, to 
attempt to deny it." 
Hy het voorts geskrywe dat vreemdelinge gou ge'imponeer is deur die vriendelikheid, 
hoflikheid en gasvryheid van hierdie mense maar dat dit slegs voorgehou is om hulle 
eie-belang te bevorder. Daar het afguns bestaan teenoor diegene wat voorspoedig 
geword het en dit was ook merkbaar in die optrede teenoor hulle wat akkommodasie 
verskaf het aan vreemdelinge - die hoofbron van inkomste van die grootste getal 
dorpelinge." 
Daar is geen partikuliere inligting van individuele losieshuishouers gevind nie en die 
moontlikheid dat Jan Cruywagen en selfs sy ouers losiesverskaffers was aan 
besoekers van aansien, moet nie uitgesluit word nie. Van die feit dat Jan se pa, 
Johannes, graag veilings bygewoon het, is reeds melding gemaak. Jan het ook van 
veilings gehou en sy pa se voorbeeld gevolg. In April 1731, toe hy slegs nege jaar 
oud was, het hy reeds h bulsak en komberse op 'n vendusie gekoop. Ook in Mei van 
daardie jaar en later in Oktober was hy by verkopings waar hy kleinighede gekoop 
het. In laasgenoemde maand het hy by so 'n geleentheid timmermansgereedskap en 'n 
O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope, vol. 2, p. 81. 
O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the Cape of GoodHope, vol. 2, p. 85. 
10 
J.S. Stavorinus, Voyages to the East-lndies, (Translated from the Dutch by S.H. Wilcocke), vol. 3, 
pp. 435,436. 
J.S. Stavorinus, Voyages to the East-lndies, (Translated from the Dutch by S.H. Wilcocke), vol. 3, 
pp. 436,437. 
paar flessies lynolie gekoop - 'n produk wat toe a1 in gebmik was. Die appel het 
blykbaar nie ver van die boom geval nie!I2 
Die Kaapse volksplanting in 1750. (Geskiedenis-atlas vir Suid-Aiiika.) 
Jan het ook belang gehad by veeboerdery in die Suid-Kaap oorkant die Gouritsrivier. 
Hy het op 27 Desember 1742 owerheidsvergunning gekry om op Ruiterskraal en 
Houteniquas Bosch oorkant die Gouritsrivier met sy vee te gaan staan. Op 
laasgenoemde plaas het sy pa, Johannes, vroeer weiregte gehad.'3 Dit blyk dat Jan 
met verskillende boerderyvertakkinge in die voetspore van sy vader gevolg het. 
'' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 1013, Meester van die Hooggeregshof, nr. 94,95 en 99 
in volgorde van aankope. 
l3 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, RLR 1012 Onwanger van landinkornste, 1741-1744, pp. 295, 
296. 
Op 2 Januarie 1744 is Jan met Geertruida Agnita Heyning getroud.'4 Die troudatum 
deur De Villiers en Pama aangegee as 2 Februarie is dus nie korrek nie.I5 Haar vader, 
Nicolaas Heyning, het in 1709 van Delft in Nederland in die Kaap aangekom waar hy 
in 1713 met Geertruida Vermey getroud is.I6 Jan en Geertmida was gese&n met twee 
seuns, Johannes Meijndert (1747-?) en Nicolaas (1750-?). Voorgenoemde Johannes 
is in 178 1 getroud met Johanna Arnoldina ~oltelen." Van die tweede seun, Nicolaas, 
is geen verdere inligting gevind nie, behalwe dat hy as volwassene as doopgetuie vir 
familielede se kinders opgetree het. Aangesien hulle vir doeleindes van hierdie 
ondersoek nie in die direkte afstammelingslyn 16 nie, word hulle en hulle nageslag 
daar gelaat. 
Kerklike betrokkenheid en die 1637-Statebybel 
Benewens sy betrokkenheid by verskillende vertakkinge van die boerdery was Jan 
ook bedrywig op kerklike gebied. Hy is in Desember 1761 gekies as ouderling van 
die Kaapse gemeente.I8 Hoewel geen aantekening daarvan gevind is nie, moet 
aanvaar word dat hy woe& ook as diaken gedien het omdat ook in daardie dae daar 
normaalweg van diaken na ouderling gevorder is in kerklike diens. In 1771 was hy 
nog steeds 'n dienende ouderling en met 'n gewone gebaar van welwillendheid het hy 
sy naam laat voortleef. 
In die kerkraadsnotule van die Kaapse gemeente van 7 Mei 1770 staan aangeteken dat 
ds. Henricus Kroonenbwg bekend gemaak het dat ouderling Jan Myndertsz 
Cmywagen aan die kerk, vir gebruik op die preekstoel, een groot foliant-Bybel (baie 
groot formaat) met platen, in swart sagavne bunt (in leer gebind) en silver beslag 
14 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC621, Verbatimkopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters), 
p.47. 
I5 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 164. 
l6 C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 3 16. 
17 
Genealogiese Instituut van Suid-Afrika, Genealogiese verslag 16 April 1999: nageslag van Jan 
Cruywagen, p. 1. 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, p. 261. 
geskenk het.I9 Ds. Kroonenburg rapporteer verder dat hy die skenking met dank 
aanvaar en die heer Cmywagen namens die kerkraad bedank het met hartgrondige 
wense dat dit die Almoogende mag behaag om hom en sy huisvrou se siele te heilig.20 
Die kerkraad het besluit om ter herinnering aan die mooi gebaar twee silwerplate te 
laat maak, een om op die omslag aan die voorkant en die ander op die agterkant van 
die Bybel aangebring te word. Die inskripsie op die eersgenoemde plaat was: 
Ter Gedagtenisse gegeeven door den Heer JM Cruywagen, Burger- 
Ritmeester en Regeerende Ouderling en desselfs huysvrou Jufl. G.A. 
Heijning. 
Op die agterste plaatjie was gegraveer, In den jaare onzes Heeren 1770, den 7 
~a~.~' (Dit was destyds algemene gebruik om na h getroude vrou op haar nooiensvan 
te venvys.) 
Uit die notule van die kerkraad word daar afgelei dat die Statebybel nie by 'n formele 
geleentheid in die kerk oorhandig is nie maar aan ds. Kroonenburg - daarom sy 
verslag aan die kerkraad. Ds. Kroonenburg is in 1756 getroud met h ouer suster van 
Geertruida Heyning, Jan se vrou. Jan en die dominee was dus swam. Geertruida se 
jongste suster was ook met h predikant, ds. Johannes Appeldoom van Stellenbosch 
getr~ud.~~ Die kanselbybel is waarskynlik deur ds. Kroonenburg met 'n gepaste 
redevoering in gebruik genoem. 
Omdat die Statebybel wat Jan aan die gemeente geskenk het seker een van die oudste 
Bybels in Suid-Afrika en tot op die huidige dag nog h kosbare kleinood in besit van 
die Groote Kerk in Kaapstad is, is verdere inligting daaroor gepas. Die Bybel wat 
l9 A. Dreyer, "Die preekstoel en die Statenbybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24 
November 1937, p. 974. 
20 
A. Dreyer, "Die preekstoel en die Statenbybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24 
November 1937, p. 974. 
21 
A. Dreyer, "pie preekstoel en die Statenbybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24 
November 1937, p. 975. 
22 
A. Dreyer, "Die preekstoel en die Statenbybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24 
November 1937, p. 974,975; C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse 
families, deel 1, p. 3 17. 
hier ter sprake is, het sy oorsprong in 'n besluit wat die Sinode van Dordrecht (meer 
algemeen bekend as die Dordtse sinode) tydens sy sitting van 1618-1619 geneem het 
en 'n opdrag van die State-Generaal, dit wil d die Nederlandse staatsowerheid, in 
dieselfde verband. Aan 'n kommissie is opdrag gegee om die Bybel uit die grondtale 
- Grieks en Hebreeus - te vertaal om die toe-bestaande Nederlandse Bybelvertaling te 
vervang. Die produk van die kommissie se werk, die eerste druk van die 
Statevertding, en vandaar die Statebybel, het in 1637 in Leiden verskyn. Die 
"Cruywagen"-Bybel is 'n eksemplaar van hierdie eerste druk en daarom so uiters 
waardev01.~~ 
Die Bybel het vanaf 1770 diem gedoen op die preekstoel van die kerk aan die 
Heerengracht. Valentyn die reisiger-skrywer het die preekstoel beskrywe as so mooi 
as wat daar weinig te sien was.24 Hierdie indrukwekkende gestoelte se hout was later 
so verstiki en van de wormen doorknaagd dat die kerkraadsnotule van 4 Augustus 
1788 vermeld dat daar besluit is om dit met 'n nuwe te vervang en die werk is aan 
Anthony Anreith die bekende beeldhouer opgedra. Sy eerste model wat op drie 
vrouefigure, Geloof, Hoop en Liefde, gems het, was nie vir die waardige kerkraad 
aanvaarbaar nie omdat die figure naak en dus onwelvoeglik was. Boonop het die 
beelde na oordeel van die kerkraad te veel aan die beeldediens van die Rooms- 
Katolieke herinner. Volgens oorlewering sou Anreith hieroor ges6 het dat Kapenaars 
geen kunswerk kon waardeer nie, zij weten van niets anders dun leeuwen en 
~uipaarden.~~ Sy tweede voorstel, 'n preekstoel wat op twee leeus rus, is goedgekew 
en dit het die pragtige maar venveerde voorganger vervang. Die nuwe preekstoel, 
seker tot vandag die mooiste van sy soort in Suid-Afrika, is op 22 November 1789 
dew ds. J.P. Sumuier, die oudste diensdoende leraar plegstatig en godsdienstig 
23 A. Dreyer, "Die preekstoel en die Statenbybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24 
November 1937, p. 974. 
24 
A. Dreyer, "Die preekstoel en die Statenbybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24 
November 1937, p. 975,976. 
25 
A. Dreyer, Eeuwfeest-album van de Nederduits Gereformeerde Kerk in Zuid-Afriko. 1824.1924, p. 
79; C. Opperman, "Die Groote Kerk - moeder van ons almal", Die Huisgenoot, 1 Oktober 1965, pp. 
42-50. 
268
ingewy.26 Die Statebybel wat Jan Cruywagen geskenk het, het toe deel van die nuwe
indrukwekkende preekstoel geword. Dit is interessant om daarop te let dat die Bybel
wel weens 'n klein defek aan die omslag vir'n veertiental jare (1870-1884) nie op die
kansel in gebruik was nie. Twee nuwe ouderlinge het die afwesigheid van die groot
en statige Boek onder die aandag gebring. Dit was gelukkig veilig weggebere en net
die nodige herstelwerk gedoen is op 27 Julie 1884 weer deur dr. J.J. Kotze in gebruik
geneem.27 Sedert 1770 tot in die onlangse verlede het die Statebybel deur die
Cruywagen-familie geskenk vir ongeveer 200 jaar (die 14jaar wat dit in onbruik was
nie bygereken nie) die kansel van die oudste Nederduitse Gereformeerde kerk in Suid-
Afrika versier. Die beroemde Bybel is steeds in besit van die Groote Kerk In
Kaapstad maar word om veiligheidsredes nie meer op die kansel vertoon nie.
Die beroemde preekstoel in die Groote Kerk met
die Cruywagen-Bybel op die kateder. (Die
Huisgenoot, 1Oktober 1965.)
26A. Dreyer, "Die preekstoel en die Statenbybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24
November 1937, p. 976.
27A. Dreyer, "Die preekstoel en die Statenbybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24
November 1937, p. 977.
-- ---
-- --
Daar is ook ander gebeure op kerklike gebied en tendense ten opsigte van die 
godsdiens wat aandag verdien. Godsdiensverslae van die drie gemeentes wat 
gedurende die 17e eeu aan die Kaap bestaan het, het gespreek van goeie kerklik- 
godsdienstige toestande. Indien daar minder gunstige verskynsels soos swak 
kerkbywoning en nalatigheid ten opsigte van die Nagmaal was, kan die rede daarvoor 
in die pioniersomstandighede, die uitgestrekte gemeentes, 'n wydspreide en groeiende 
bevolking, 'n tekort aan predikante en onvoldoende en gebrekkige onderwysfasiliteite, 
gesoek word. 
Byna die hele 18e eeu staan in skrille kontras hierteenoor: 
Die historiese wetenskap is eenstemmig in sy oordeel dat by name die 
Aufkarung (Verligting) in die agtiende eeu gesien moet word as die 
groot keerpunt in die geestesgeskiedenis van Europa. Dit her it totale 
geestelike omwenteling teweeggebring en die betekenis van hierdie 
rasionalistiese stroming op kerklik-godsdienstige terrein was in 
menige opsig fataal.28 
Die Kaap is die invloed van hierdie stroming nie gespaar nie sodat die kerklik- 
godsdienstige lewe ook dikwels gestaan het in die teken van ontbrekende lewenskrag, 
van 'n koudheid en doodsheid wat dit ontsier het. Bekende reisigers wat die Kaap 
besoek het, Valentyn (1714) en Le Valliant (1780) het geskrywe van h louheid 
onverskilligheid in die godsdiens en van weelde en sedelike vernal in die 
~ewenswyse.~~ Karel Schoeman vat die heersende omstandigheid goed raak waar hy 
kerkbesoek aan 'n formele plegtigheid of sosiale geleentheid gelykstel en verder s6 dat 
dit vir heelwat mense op niks meer neergekom het nie as 'n optog langs die strate 
gevolg dew 'n slaaf of slavin met 'n sonsambreel, dit was h vertoon van nuwe klere en 
'n ooglopende bevestiging van sekere kerkgangers se rang en aan~ien.~' 
Vir mense wat nie dew vertoonsug en eie-waarde gedryf was nie, was daar egter ook 
geregverdigde redes waarom lidmate afsydig teenoor die kerk gestaan het. Die 
prediking het gestaan onder die heersende rasionalisme, dit was dor en 
intellektualisties met min aansluiting by die praktiese geestelike lewe. 
28 
P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652-1824, p. 79. 
29 P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652-1824, p. 80. 
'O K. Schoeman, Dogter van Sion . . ., p. 116. 
Daarby was die preke gegiet in die analitiese metode, waar van 
splinterige onderverdelings soms tot in die oneindigheid gebruik 
gemaak is. Die gevolg was uitgerekte predikasies - h erediens het 
soms drie uur geduur - tot vermoeienis van die hoorders en met 
vanseljiprekend weinig geesdriftige re~ksie.~' 
Daar is by meer as een geleentheid reeds melding gemaak van die groot getal vreemde 
skepe wat die Kaap gedurende die oorloe tussen Engeland en Frankryk en gedurende 
die tussenperiodes aangedoen het. Met die Amerikaanse Vryheidsoorlog (1775-1783) 
waarin die twee lande weer die hoofvegtende partye was, was skeepsverkeer weer 
redelik druk. Met 'n groot Franse teenwoordigheid het die Kaap 'n kosmopolitiese 
aansyn gekry en allerlei invloede en denkbeelde het saam met die besoekers gekom. 
Weelde, gemak- en genotsug het heelwat inwoners se sober bestaan en konsenvatiewe 
denke omgekeer. Die ondenvorpenheid van die kerk aan die staat en die feit dat 
predikante eintlik dienaars van die kompanjie was - in 'n tyd toe lojaliteit aan diC 
groot handelsliggaam aan skenve gel6 het, was nie bevorderlik vir die gesag en 
lokkrag van die kerk nie. 
Die opkoms van 'n godsdienstige beweging bekend as die Pietisme het tot redding van 
die kerk gekom. Dit het sy oorsprong in Duitsland gehad, maar ook in Engeland het 
'n entoesiastiese kerklike verskynsel, die Metodisme, sterk na vore getree. 
Die Pietisme het gevra nu die vroomheid van hart en h suiwer 
Christelike lewenswandel. Hulle predikers het met nuwe aksente 
gekom - nie langer starre dogmatiese begrippe en spitsvondige 
redenasies nie, maar hulle werk op die gevoel en verbeelding; 
persoonlike bekering en daadwerklike belewenis van die geloof het 
voorop gestaan. 
32 
Die Gereformeerde Pietisme soos dit in kerklike kringe genoem word vanuit 
Nederland het onuitwisbaar op die kerklik godsdienstige lewe aan die Kaap 
ingewerk. Die manne van die Nadere Reformasie was vroom en doelbewus ortodoks. 
Benewens dat hulle gepleit het vir 'n persoonlike Christus-verbintenis, het dit ook 
gegaan oor die onderhouding van die Sabbat en die suiwering van die kerk van alles 
wat onheilig was. 
" P.B. van der Wan, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652.1824, p. 81. 
32 P.B. van der Wan, Die Nederduitse Gereforrneerde Kerk 1652-1824, p. 82. 
Die sug van baie Kaapse inwoners wat uitgesien het na inniger godsdiensbelewinge, 
is beantwoord met die koms van dr. Helperus Ritsema van Lier as leraar by die kerk 
in Kaapstad en ds. Michiel Christiaan Vos, met standplase Tulbagh, Swartland en 
Caledon opeenvolgend. Hoewel die invloed van die Pietisme sterk was, s& Van der 
Watt, die kerkhistorikus, dat Van Lier nie 'n pietis was nie maar 'n man van vroomheid 
van lewe. Volgens hom het die voorgenoemde leraars onteenseglik op die prakties- 
godsdienstige lewe van hul tydgenote groot invloed gehad en vir h oplewing gesorg.33 
Hulle het ook baie geput uit die spiritualiteit van die Lutherane en Morawiers daarom 
dat daar onder hulle leiding ook 'n aansienlike sendingontwaking was. h Derde 
predikant, ds. Christiaan Fleck word ook genoem as behorende tot die groep wat 
besondere invloed uitgeoefen het.34 Hy was getroud met Susanna Cruywagen, een 
van Gerrit Hendrik Cruywagen se dogters. Onder die aangetroude familie was daar 
seker ook diegene wat kerkbesoek gebruik het om aan hulle vertoonsug en 
statusbeheptheid uiting te gee. Of ds. Fleck enigsins daarin geslaag het om die peil 
van die geestelike lewe van diesulkes te verhoog, vertel die geskiedenis nie. 
Die Nederduitse kerksang het blykbaar nie bygedra om 'n sielsverheffende en 
meevoerende uitwerking op gemeentelede te h& nie. Dit is beskrywe as 'n onbeholpe 
gerijmel wat 'n swak dunk van die letterkundige sin van die Gereformerdes gegee het. 
Desnieteenstaande is die psalms op die beryming van Pieter Dateen uit 1566 vir twee 
eeue in Nederlandse kerke gebruik, en van die begin van die volksplanting ook aan 
die Kaap. Dit is in 1775 vervang met h nuwe beryming wat met ingenomendheid aan 
die Kaap ontvang is en tot in 1814 hier gebruik is.35 
Daar kan aanvaar word dat die nuwe psalmboek gehelp het om die sang by eredienste 
te verbeter. Dat daar vanuit die Kaap min op die gebied van die destydse kerklied 
bygedra is, spreek uit die feit dat slegs Cen Nederlandse gesang aan die Kaap ontstaan 
het: Die gesang Moet gij steeds teen onspoed strijden wat in sy vertaalde vorm as 
33 P.B. van der Wan, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652-1824, p. 83. 
" J.C. Pretorius, Die Ali'iie~ou as kultuurdraer en kultuurskepper tot 1806, p. 228. 
35 P.B. van der Wan, Die Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652-1824, p. 80. 
gesang 41 in die ou gesangeboek opgeneem was en tans as lied 576 in die Liedboek 
van die Kerk, voortleef. Die teks was die skepping van Catharina Allegonda van Lier, 
suster van dr. Van Lier, wat hom na die Kaap vergesel het. 
Off~sier in burgermilisie 
Jan was aktief in die burgermilisie waarin elke burger in moderne terme diensplig 
moes doen. Hy is volgens Politieke Raadsbesluit van 7 November 1741 as comet 
aa~~~estel.~~ In hierdie besluit word na Jan as Johannes Cmywagen (de jonge) venvys. 
Dit het die redigeerders van die argiefstukke mislei om in 'n voetnoot te verduidelik 
dat dit Johannes Cmywagen, Jan se vader, was. Dat dit nie korrek is nie word 
bevestig deur die feit dat comet Cmywagen weiregte op plase wat sy vader vroeer 
gehou het, oorgeneem het soos in hoofstuk vyf verhaal is. In 1741 toe Jan as comet 
aangestel is, was Johannes sy vader, reeds h man van 46 jarige ouderdom. Hy het 
reeds in 1726 as 31 jarige, die rang van korporaal gehou en op sy ouderdom was sy 
dienspligjare eintlik verby. Jan moes hom goed van sy taak gekwyt het want teen 
Desember 1746 is hy reeds tot die rang van luitenant be~order.~' In September 1751 
het hy weer bevordering gekry na die rang van ritmeester, dit wil s& kaptein en 
aanvoerder van die ligte mitery van die Kaapse burgermilisie.38 Die bekleb van die 
rang van ritmeester was swierig geklee in h kort jas met tresse (omboorsel van 
gevlegte goud of silver draad) met h bee~ehus as ho~fbedekkin~?~ 
Die ritmeester het blykbaar oor aansienlike magte beskik en kon strawwe opl& vir 
allerlei oortredings en die nie-nakoming van bevele. So byvoorbeeld het hy h burger 
beboet wat van 'n militsre oefening (exercitie) afwesig was. In 'n ander geval word h 
korporaal gedemoveer omdat hy hom seer onbefaamelijck tegens den oficier en 
zergeant van de wagf heeft gedragen. Jan het ook h sekere Warnick beboet omdat hy 
36 
Internet, www.tanap.net, C119, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 61-67. 
37 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, BKR 1, Sekretaris van die burger!uygsraad, 7 Desember 1746, 
p. 189. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, BKR 1, Sekretaris van die burgerkrygsraad, 1 September 175 1, 
p. 211. 
39 
A. Dreyer, "Die preekstoel en die Statenbybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24 
November 1937, p. 974. 
onredelike segswoorden teen sy korporaal gebruik het. Dit kon moontlik redelik 
gekruide taal gewees het wat gebesig was maar blykbaar het die korporaal aanleiding 
tot die uitbarsting gegee want hy is dieselfde boete as Warnick ~~gel&.~O Daar kom 
gevalle voor waar dienspligtiges wat aangekla was dat hulle nie vir geskeduleerde 
oefeninge opgedaag het nie, kwytskelding ontvang het by vertoont [van] een attestatie 
van den chirurgijn - wat gelyk gestel kan word met wat vandag as h dokters- of 
siektesertifikaat bekend is4' 
Groentemarkplein, Kaapstad dew Johannes Rack in 1764. Die gebou 
in die agtergrond is die Burgerwaghuis, die hookwartier van die 
Burgerkrygsmad. (500 Jaar Suid-Afriiaanse geskiedenis.) 
By h vergadering van die burgerkrygsraad op 15 September 1755 is emstig 
oorweging geskenk aan die wenslikheid of met 'n wapenskou en oefening wat vir 
Oktober van daardie jaar geskeduleer was, voortgegaan moes word. Die gevaar was 
dat die emstige pokke-epidemie wat uitgebreek het met so 'n saamtrek van manskappe 
en baie toeskouers makliker na die platteland sou kon versprei. Daar word onder 
meer die wees uitgespreek dat ook manskappe op skepe in die baai die siekte kon 
opdoen. Indien dit sou gebeur, het die gevaar bestaan dat daar nie genoeg hulp 
beskikbaar sou wees om a1 die siekes by te staan nie. h Ander gevaar was dat die 
40 Kaapse Argieibewaarplek, Kaapstad, BKR 1, Sekretaris van die burgerkrygsraad. (in volgorde van 
die gevalle soos aangehaal) 3 Mei 1752, p. 214; 5 Mei 1756, p. 236; 6 November 1754, p. 228. 
" Kaapse Argieibewaarplek, Kaapstad, BKR 1, Sekretaris van die burgerkrygsmad, 7 November 1759, 
p. 260. 
veiligheid van die land bedreig kon word deur quaaddoeners en vagabonden wat die 
swacke gesteldheijd sou gebruik om voordeel te behaal met hulle geweld en moedwil. 
Daar word gerapporteer dat baie van die kompanjie se trompetblasers en 
tamboerslaners reeds siek en sommige oorlede was en om met sulke uitgedunde 
slagordes 'n behoorlike wapenskou te probeer hou, sou 'n swak indruk geskep het. 
Daar word op grond van al die ontrnoedigende inligting besluit om die wapenskou af 
te stel en die mense op die platteland met biljette daarvan in kennis te ste~.~~ Die bre& 
kennisgewing van 'n gebeure met biljette is interessant. Om handgeskrewe parnflette 
vir die uitgestrekte plattelandse gebiede voor te berei, het seker 'n groot werk afgegee 
en dit was volgens aanduidings die enigste weg om gevolg aan die besluit van die 
burgerkrygsraad te gee. Op daardie tydstip was daar geen drukpersgeriewe aan die 
Kaap beskikbaar nie, die was eers beskikbaar na die eerste Britse oomame in 1795. 
Die gebruik om rookseine op te stuur en grofgeskut van bepaalde plekke te vuur as 
waarskuwing dat vyandelike skepe in sig gekom het, was steeds in gebruik, ten minste 
die laasgenoemde metode. Soos reeds genoem, was dit bedoel om weerbare burgers 
op te roep om op voorafbepaalde versamelpunte te vergader wanneer 'n vyand in 
aantog was. Op 25 September 1759 het ritmeester Cruywagen 'n besoek aan 
Plattekloof gebring om die kanon daar te inspekteer en ook die vuurmond op de hoge 
bergh.43 Plattekloof is deel van die Tygerberg reg noord van Kaapstad en nie ver van 
Cruywagen se plaas, De Grendel, nie. Dit is moeilik om die ander besoekpunt nader 
te bepaal want die Tygerberg het geen kenrnerkende hoe spits nie en dit moet aanvaar 
word dat dit moontlik dui op die ho& berge in die rigting van Stellenbosch. Daar is 
geen verdere inligting gevind wat aandui vir watter ander van die waarskuwingspunte 
die ritmeester verantwoordelik was nie. Die beskikbare gegewens dui daarop dat 
ritmeester Cruywagen en sy medeoffisiere wat die ruitery betref, hulle verpligtinge 
met die toepassing van goeie orde en dissipline en volgens goed gereelde 
oefenprogramme uitgevoer het. 
42 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, BKR 1, Sekretaris van die burgerlaygsraad, 15 September 
1755, p. 232,233. 
43 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, BKR 1, Sekretaris van die burgerkrygsraad, 25 September 
1759, p. 258. 
Jan Cruywagen het vir baie jare aan jig gely. Die pynlike las op sy ledemate kon hy 
blykbaar vir lank hanteer maar teen 1773 het die belemmering vir hom te erg geword. 
By tye was dit vir hom byna onmoontlik om sy perd te bestyg en as by we1 in die sad 
gekom het, was die afklim net so moeilik. Onder die omstandighede het hy versoek 
om van sy pligte as kaptein van die eerste afdeling van die burgermitery vrygestel te 
word." 
Aan die Kaap was die Nasionale Bataljon (ook genoem Nasionale troupes) die 
gereelde permanente militere mag wat in sowel wedes- as oorlogstryd diens moes 
d~en.~' Soldate wat uit aktiewe diens ontslaan is weens ho& ouderdom, krankheid, en 
so meer is in die Corps des Invalides saamgetrek. Die regiment moes dien ash soort 
polisiemag teen interne ongereeldhede en ook wanneer die gereelde troepe elders 
besig was. Die Invalideskorps het sedert 1734 tot 100 manskappe aangegroei en selfs 
burgers is by die korps bygevoeg. In 1762 het die owerhede dit goedgevind om die 
bruikbaarste en bekwaamste manskappe uit die korps se geledere te haal en 'n aparte 
kompanjie, die Compagnie de Reserves te ~orm.~~ Onder hierdie stelsel was dit heel 
moontlik dat uitgetrede ritmeester, Jan Cruywagen, ook by die Invalides-korps 
ingedeel was om sodoende sy ervaring en bekwaamhede as burgerofisier vir die 
militere organisasie te behou. 
Nog h interessante militere afdeling was die Penniste korps waarin meesal mindere 
dienare van die kompanjie en ook reeds uit diens getrede amptenare ingedeel was. 
Die korps is so genoem omdat die lede daarvan klerke was, persone wat 'n 
lewensverdienste gemaak het dew die pen te ha~~teer.~' Van die Cruywagennasate 
wat later in kompanjiesdiens getree het en aanvanklik in klerklike poste gedien het, 
het heel moontlik deel van hulle militcre verpligtinge in hierdie korps venig. 
Daar is vroeer reeds gewys op die Compagnie der Vrijzwarten waarin vryswartes 
gedien het omdat hulle nie soos vrygebore burgers in burgermag-eenhede opgeneem 
" H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, p. 265. 
P.E. ROW, Die verdedigingstelsel aan die Kaap onder die Hollands-Oosindiese kompanjie, p. 39. 
" P.E. Roux, Die verdedigingstelsel aan die Kaap onder die Hollands-Oosindiese kompanjie, p. 39,40. 
47 
P.E. ROW, Die verdedigingstelsel aan die Kaap onder die Hollands-Oosindiese kompmjie, p. 41. 
is nie. Later is na lede van hierdie korps as "pandoere" verwys. Die taalkundige 
herkoms van die woord is interessant. In die Serwo-Kroatiese tale is die woord 
pcindiu gebmik vir 'n gewapende dienaar. Deur oordrag is die naam ook aan soldate 
gegee. Die naam het mettertyd na Nederland oorgewaai waar dit soms skertsend vir h 
gewone voetsoldaat gebruik is. Dit was dus geen onbekende naam wat aan die Kaap 
aan die korps van vryswartes gegee is nie.48 Blykbaar was baie van hulle nie juis 
militarkties aangel& nie en het die Franse reisiger en skrywer, Francois le Vaillant, 
ged dat die soldate 'n koddige vertoning gelewer het by milit6re oefeninge: hulle het 
nie mooi die onderskeid tussen hulle linker- en regterhand geken nie en kon moeilik 
die bevele van offisiere gehoorsaam. Hy het afgesluit deur te s&, 
Voor hem is de konst (kuns) van vechten niets anders dun de konst 
(kuns) om her gevaar te ~nfwijken.~~ 
In 1708 was daar in die Tafelvallei twee kompanjies voetvolk en een ruitery 
kompanjie waarin 240 man gedien het. In Stellenbosch en Drakenstein was 204 man 
by die infanterie en 69 by die perdevolk ingedeel. Daar was dus 513 burgers onder 
die ~a~en.~' Dit is interessant hoe hierdie syfer klop met die manlike bevolking wat 
op 31 Desember 1706 aangegee is as 513.~' Soos wat die bevolking vermeerder het, 
het die aantal burgers onder wapen ook toegeneem. Baron Van Imhoff het met sy 
besoek in 1743 h herindeling van kompanjies in die Kaapse en Stellenboschse 
distrikte gemaak. 
Alle burgers moes in April en Oktober van elke jaar vir wapenoefening 
bymekaargekom het. Klagtes oor hierdie reeling het oor die jare toegeneem veral 
omdat boere met die milisiebyeenkomste hulle families onbeskermd op hulle plase 
moes agterlaat. Teen 1753 is die voorskrifte verander en is een wapenoefening per 
jaar gehou wat ses dae geduur het in plaas van drie soos vroeer. Vir die Kaapse 
48 
J. de Villiers, "Hottentot-regimente aan die Kaap, 178 1-1 806, Argiefjaarboek vir Suid-Afikaaanse 
geskiedenis, jg. 33, 1970 deel2, pp. 129, 130. 
49 
F. le Vaillant, Reire in de binnenlanden van Afrikn, deel3, Inleiding pp. XK, XX. 
50 
AJ. BOeseken, "Die Nederlandse Kommissarisse . . . ," Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanre 
geskiedenis, jg.7, 1944, p. 55. 
51 
C. Beyen, Die Kaapse Patriotte . . ., bylaag H, p. 240. 
burgers het die nuwe maatreels vanaf 1754 gegeld. Die jaarlikse wapenoefeninge was 
ook h groot sosiale geleentheid en het gewoonlik gepaard gegaan met heelwat 
vroliieid. Die skiet van salvo's met snaphane is beantwoord met kanonskote. Die 
bedrywighede en vertoon het herinner aan die ontvangs van kommissarisse. Die 
burgeroffisiere, burgerrade en oudbwgerrade is saam met die hoogste amptenare deur 
die goewerneur vir h ete genooi. 52 Jan Cruywagen wat vanaf 1746 'n burgeroffisier 
was tot in 1773 toe hy met die rang van ritmeester uitgetree het, was in die 
voorgestoelte by hierdie geleenthede. Die oefeninge het gewoonlik op die strand 
plaasgevind en wanneer buitelandse gevare gedreig het, is skyngevegte gehou met die 
oog op groter paraatheid. Die gereelde oefeninge het van die burgers uitstekende 
skutters gemaak en sover dit die ruiterkuns aangaan was daar min wat hulle dit kon 
nadoen. Sekunde Van Cloppenburg het by geleentheid oor die Afiikaan te paard 
geskrywe dat hulle allen ruiters van die vier waereld [wsreld] delen overheffen 
~oude.~~ 
Dat die wapenoefeninge die gewenste resultate gelewer het en h goed-geoefende 
burgermag tot gevolg gehad het, word gestaaf deur gunstige uitsprake van besoekende 
komrnissarisse. Goewerneur-generaal Van Imhoff het reeds ges& dat hy meer gesien 
het as wat hy venvag het van die milisie. Kornmissaris Daniel Nolthenius was in 
1748 net so be'indruk en was van gevoel dat daar flink op gevaarseine gereageer sou 
word en dat die burgers met haare snaphanen gewapend sijnde geen leeuw of tijger 
[sou] ontsien. Kommissarisse Nederburg en Frykenius wat die Kaap in 1792 besoek 
het en danig krities was oor baie sake, het oor h revue van die Kaapse burgery wat 
hulle bygewoon het, geskrywe dat ons [ons] niet genoeg kunnen verwonderen over 
den goeden staut waarin de cmallerie as infanterie zig vo~rdeed.~~ 
Verskillende tipes gewere en pistole is sedert die stigting van die Kaapse 
ve~ersingspos gebruik. Die sogenaamde lontgeweer (musquet), toegerus met h lang 
52 A.J. Btieseken, "Die Nederlandse Kommissarisse ...," Argief-jaarboek vir Suid-Afikaame 
geskiedenis, jg.7, 1944, p. 56. 
53 A.J. Btieseken, "Die Nederlandse Kommissarisse ...," Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse 
geskiedenis, jg.7, 1944, voetnoot 134, p. 57. 
54 
A.J. Btieseken, "Die Nederlandse Kommissarisse . . .," Argief-iaarboek vir Suid-Afikaame 
geskiedenis, jg.7, 1944, p. 57. 
10s lont wat aangesteek moes word voor daar tot aksie oorgegaan is, was spoedig in 
die nat Kaapse omstandighede onbruikbaar. Die snaphaan, 'n doelmatige vuursteen- 
pangeweer, het a1 meer in gebruik gekom en is dew soldate en vryburgers gebruik. 
Dit was gelyktydig verdedigingswapen en jaggeweer, met sy vuurslagslot maklik om 
te hanteer en betroubaar, selfs in re~nweer.~' Naas snaphane, wat met hael en lopers 
kon skiet, was vogelroers, dit wil s& haelgewere, en pistole van die ander skietgewere 
wat in gebruik was. 
Die Hollandse snaphaan is gaandeweg met die verbeterde Franse vuurslagslot- 
pangeweer vervang. Hollandse vuursteen-pangewere is tot diep in die 19de eeu, lank 
nu die Hollandse tydperk nog in Suider-Afrika gebruik.56 (Omdat die deursnee 
inwoner selde of ooit met swaargeskut te doen gekry het, word geen vemysing daarna 
gemaak nie.) 
Daar was reeds in die tyd van Simon van der Stel voorskrifte in verband met die 
veilige bewaring van wapens en die eienaars van slawe moes 'n deel van die 
snellermeganisme van 'n snaphaan afskroef sodat dit onbruikbaar was wanneer dit in 
ongewenste hande beland het. As daar onverskillig met die berg van wurwapens 
omgegaan is, kon h boete van 25 riksdaalder opgele 
In Kaapstad en die omliggende landelike gebiede is die mstige gang van die lewe 
selde versteur deur gebeurtenisse van meer as gewone helang. Die hoofrigting van 
ontwikkeling gedurende ongeveer die eerste tagtig jaar van die 18e eeu was die stille 
en haas onopgemerkte inbesitneming van die binneland dew die ~eeboer~ionier.~' 
Aangesien die Cmywagens nie deelgenote aan hierdie uitbreiding was nie, word die 
aanleidende oorsake daartoe nie onder oe geneem nie. Dit is voldoende om in 
gedagte te hou dat hierdie uitbreiding vanaf die einde van Willem A van der Stel se 
regeertyd in 1707, onverpoosd en verbasend snel voortgegaan het en boere teen 1836, 
- - - --- 
55 F.V. Lategan & L. Potgieter, Die Boer se roer tot vandag. Die onhvikkeling van vuunvapens in 
Suid-Afrika, p. 77. 
56 F.V. Lategan & L. Potgieter, Die Boer se roer tot vandag ..., p. 82. 
" F.V. Lategan & L. Potgieter, Die Boer se roer tot vandag . . . , p. 8 1. 
58 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afika, deel 1, p. 1 13. 
voor die aanvang van die Groot Trek, reeds in die teenswoordige suidelike Vrystaat 
gewoon het.59 In die smeltkroes van die pionierslewe met sy grenservaringe het op 
Suid-Afrikaanse bodem 'n nuwe produk ontstaan. Verder is dit van belang om in 
gedagte te hou dat toe die trek na die binneland eers begin het, het daar weldra h 
breuk gekom tussen die boere van die agteweld en, vir hulle die afgelee hoofstad en 
hawe, die setel van die beskawing en die dew na ~uro~a.~' Dat daar we1 ook h 
"eendersheid" bestaan het in opvattings en oortuigings, kan nie betwis word nie soos 
reeds in die inleidende hoofstuk verduidelii. 
In die setel van die beskmving waar Jan en die syne hulle bevind het, het daar we1 
gebeure plaasgevind wat vermeldenswaardig is en die lewe van stads- en 
nadenvonende burgers intiem geraak het. 
Jan Cruywagen het soos sy pa en ander van sy voorsate kontak gehad met van die 
Kaapse goewemeurs en regerende amptenare. Dit het reeds in 1742 gebeur toe hy 
aansoek gedoen het vir weiregte op plase in die Suid-Kaap in die tyd van goewemeur 
Hendrik Swellengrebel, wat vroeer in die hoofstuk genoem is. Met sy pa, Johannes, 
se vele betrokkenhede en groot hekendheid en invloed kan aanvaar word dat Jan en 
ander lede van die gesin diiels in die hoogste sosiale en bestuurskringe beweeg het. 
Die rol wat hy in die kerklike lewe en op militsre gebied gespeel het, het hom in die 
voorste gestoeltes geplaas. 
Die Ryk Tulbagh-tydvak 
Jan het die hele regeertyd van Ryk Tulbagh (1 75 1-1 771) deurleef. Tulbagh is in 1699 
in Nederland gebore en het op 'n jong leeftyd in diens van die kompanjie getree. Na 
sy aankoms aan die Kaap in 171 8, in die tyd van goewemeur De Chavonnes, het hy as 
vlytige amptenaar vinnig van een pos na h ander gevorder. Hy was onder andere lid 
van die Politieke Raad en voorsitter van die Raad van Justisie en sekunde. Tulbagh 
het ook as diaken en ouderling verskeie termyne op die kerkraad van die Kaapse 
gemeente gedien. Later is die hoogste rang, naamlik die van opperkoopman, am hom 
59 P.J. van der Menve, Trek, p. 1. 
P.J. van der Menve, Trek, p. 90. 
toegeken. Deur sy huwelik met Elizabeth Swellengrebel, die goewemeur se suster, 
het hy nog nouer by die bestuurskader aan die Kaap betrokke geraak. 
Toe goewerneur Swellengrebel versoek het om uit diens te tree en die Kaap te verlaat, 
het die Politieke Raad die Here XVII versoek om Tulbagh as sy opvolger te benoem. 
Hierdie versoek is toegestaan en op 27 Februarie 1751 het Tulbagh die bewind van 
Swellengrebel oorgeneem. Op 15 April het die amptelike inhuldiging en voorstelling 
plaasgevind. In 1754 is Tulbagh vereer met die rang Raad Extraordinaris en in 1766 
het hy slegs die tweede Kaapse goewerneur geword wat tot die rang van Raad 
Ordinaris verhef is. 
Goewemeur Tulbagh was, hoewel h goeie administrateur en geliefd onder die Kaapse 
burgery, eintlik ook in een opsig h tragiese figuur. Die gesin se twee seuntjies is 
vroeg oorlede en sy vrou het hom op 13 Oktober 1753, ietwat meer as twee en h half 
jaar na sy bewindsaanvaardiig, ontval. Eensaarn het hy in die kasteel agtergebly. 
Benewens sy ampspligte wat hom besig gehou het, is sy dienstyd veraangenaam en 
verryk en sy eensaamheid verlig dew verskeie besoekers van aansien. Van die 
belangrikste gaste wat Tulbagh namens die Kompanjie in die kasteel onthaal het, was 
die Engelse krygs- en staatsman lord Clive, die Engelse ontdekkingsreisiger admiraal 
James Cook en die Franse skrywer Bernardii de St. ~ierre.~' 
Sommige van die belangrike gaste is in die kompanjie se gastehuis in die Tuine 
gehuisves terwyl ander verkies het om by burgers tuis te gaan. So was lord Clive die 
gas van Petrus Johannes de Wit, h vooraanstaande Kapenaar. Op die wyse het die 
hoe besoekers seker ook ander prominente ingesetenes soos Jan Cmywagen ontmoet. 
Die stadjie het in die tyd van Tulbagh a1 h aansienlike bevolking gehad en 
vreemdelinge het die Kaap a1 by die naam Kaapstad begin ken.62 Volgens 'n opgawe 
van die kollege van burgerrade het die Kaap reeds 534 huise gehad. 
A.J. B&seken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, p. 73. 
62 J.J.F. Joubert, Die Kaapkolonie onder Ryk Tulbagh 1751-1771, (ongep. MA-verhandeling, 
Universiteit van Stellenbosch, 1942), p. 45. 
Die Goewemeur was lief vir boeke en in sy eie versameling was heelwat Franse 
werke en h goeie versameling regsboeke. Hy kan as h intellektueel getipeer word en 
het byvoorbeeld sy korrespondensie met buitelandse geleerdes in Latyn en Frans 
gevoer. 
63 
Wat sy liefde vir boeke betref, het die goewemeur 'n geesgenoot aan die Kaap gehad, 
Joachim Nikolaus von Dessin, h Duitse adellike wat in kompanjiesdiens gevorder het 
tot sekretaris van die weeskamer. Op 2 Julie 1761 het hy met h swacke hand sy 
testament, waarin hy aan die Kerk in Kaapstad sy hele biblioteek, manuskripte, 
matematiese en astrologiese instrumente en skilderye bemaak het, onderteken. Die 
boekversameling moes strek tot een grondslag van een publique Biblioteek te nutte 
van 't algerneen." 
Hy het ook h kapitaalbedrag van 1 000 riksdaalders aan die Kerk nagelaat met die 
opdrag dat die rente daarop gebruik moes word om werke in alle vertakkinge van die 
wetenskap by te koop. Hierdie bedrag geld is vandag nog in die besit van die Groote 
Kerk in, Kaapstad, en die rente word jaarliks aan die Suid-Afrikaanse Openbare 
Biblioteek uitbetaaL6' 
Admiraal Stavorinus, die Nederlandse besoeker, het in een van die drie volumes wat 
hy geskrywe het melding gemaak van die Bibliotheke Publica wat naby die kerk 
ingerig was.66 Die leraar en later die koster het die pligte van bibliotekaris op hulle 
geneem maar was nie juis besig nie omdat die biblioteek nie veel gebruik is nie. Daar 
is min van die Dessiaanse versameling verneem totdat dit in September 1820 na die 
Suid-Afrikaanse openbare biblioteek oorgeplaas is en vandag nog steeds daar bewaar 
word. Die versameling bestaan uit sowat 4 500 dele waarvan ongeveer 500 tussen 
63 G.C. de Wet, "Rijk Tulbagh", W.J. de Kock & D.W. Kruger (hoofied.), Suid-Afikaame biografiese 
woordeboek. deel2, pp. 775,776. 
M 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71111 5, Meester van die Hooggeregshof, N. 29. 
" W. Tyrrell- Glynn, "Joachim Nikolaus von Dessin", W.J. de Kock (hoofied.), Suid-Afikaame 
biograpese woordeboek, deel 1, pp. 889,890. 
J.S. Stavorinus, Voyages to the East-Indies, vol. 1, p. 552. 
Von Dessin se dood en 1820 aangekoop is. Die boeke, hoofsaaklik in Nederlands, 
Frans en Duits handel oor eke denkbare kennisveld van daardie dae en bevat uiters 
skaars en waardevolle volumes. Die verdere waarde en betekenis van die versameling 
12 
in sy geskiedkundige assosiasie opgesluit, en ook in die feit dat dit h 
deursnee van a1 die aspeke van die Kaapse kultuur tydens die eerste 
eeu van die blanke nedersetting bied soos h mens ngrens elders in 
Suid-Afika verteemvoordig vind nie.67 
Die feit dat Von Dessin baie boeke as geskenke en ander uit bestorwe boedels gekry 
het,6* is h aanduiding dat die Kaapse samelewing nie geheel boekarm was nie. Daar 
is reeds op gewys dat baie van die Duitsers wat woe& in kompanjiesdiens getree het 
persone was wat 'n goeie akademies begronding gehad het. Dit word bevestig deur 
Karel Schoeman in sy 51 Duitser aan die Kaap waarin hy verskeie name noem van 
kompanjiesdienaars wat hulle op wetenskaplike gebied onderskei het.69 h Persoon 
wat ook in dik kategorie geval het en h goeie vriend van Von Dessin was Tobias 
Christian Ronnekamp (1739-1793), h VOC-amptenaar, leier van die Lutherse 
gemeenskap en boekeversamelaar. In sy boedelstukke is die titels van 400 boeke 
aangeteken, boeke oor die regte, godsdiens, reisbeskywings, aardrykskunde, 
letterkunde en seevaart in Hollands, Latyn, Frans en Engels. Van di6 versameling is 
niks verder bekend nie." 
Die lang afstand na die vaderland en die lang tydsverloop tussen die aankoms van 
skepe vanuit patria, was h groot belemme~ing vir goeie komrnunikasie en die uitruil 
van kennis, 'n afgesonderdheid wat nadelig was vir meer geleerde Kapenaars op vele 
terreine. Tog het beskawingswaardes nie dermate agteruitgegaan dat die Kaapse 
samelewing in onbeskaafdheid, ongeletterdheid en venvildering temggeval het nie. 
Die teenwoordigheid van persone van die gehalte van Von Dessin en van sy 
67 
W. Tyrrell- Glynn, "Joachii Nikolaus von Dessin", W.J. de Kock (hooked.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel 1, p. 890. 
W. Tynell- Glynn, "Joachim Nikolaus von Dessin", W.J. de Kock (hooked.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel 1, p. 890. 
" K. Schoeman, 'n Duitser aan die Kaap, 1724-1765, tans nog ongepubliseerde manuskrip, p. 50 
70 
R.F.M. Immelman, "Tobias Christian Rtlmekamp", D.W. Kruger & C.J. Beyers (reds.), Suid- 
Afrikaanse biografiese woordeboek, deel3, pp. 619,620. 
geesgenote en van intellektueel begaafdes soos goewemeur Tulbagh het 'n verrykende 
invloed op Kaapse inwoners gehad. 
Hierdie positiewe omstandigheid het egter ook 'n teenkant gehad. Besoekers aan die 
Kaap het ook gevind dat 'n baie groot deel van die inwoners onkundig was en omtrent 
net kennis gedra het van dit wat hulle daagliks ervaar het. Stavorinus, die seeman- 
besoeker, het van hulle gest: 
[Tlhey can form no ideas, abstract speculations are unknown to them; 
and they do notpossess any inclination to exercise their understanding 
by reading, or to become acquainted with the manners and customs of 
other civilizedpeople, and to reform their own.71 
Hy het eintlik van die dorpsmense gepraat en gest dat hulle hele ingesteldheid gewyt 
moes word aan 'n traagheid wat gens aan luiheid. Daarin het hulle na die Oosterlinge 
geaard wat eintlik nie te wagte was by mense wat in 'n gematigde klimaat gelewe het 
nie. Vir Stavorinus was dit met die woue egter ander gesteld. Hy het hulle 
aangename ingesteldheid en lewenslustigheid am hulle opvoediig toegeskrywe. 
Moeders het groot sorg geneem met die opvoeding en afronding van hulle dogters, om 
in voorkoms en houding aanvaarbaar te wees. Musiek, dam, sang en wat ookal 
verder kon bydra om die pragtige jong Kaapse dames nog meer elegant te laat 
voorkom en hulle aantreklikheid te verhoog, is hulle nie onts& nie.72 
Hierdie pogings het vrugte afgewerp en sommige vriendskappe ook met verbyvarende 
seemanne het gelei tot huweliksverbintenisse. Ongelukkig, het Stavorinus bygevoeg, 
het baie van hierdie mooi en lieftallige dames na hulle huwelike en na kinders gebore 
is, baie van hulle sjarme en netheid prysgegee en venal in ongegrgde ~lordigheid.~~ 
Anders as met die moeders het die vaders nie veel moeite gedoen om hulle seuns te 
ondenig nie; wat kinders in die skool geleer het is as voldoende beskou om hulle dew 
die lewe te dra. Daarom dat meganiese kennis en die skone kunste hier geen 
vooruitgang getoon het nie, het Stavorinus verder geskrywe. Die bevolkingsgetalle het 
gegroei maar nie met baie bruikbare mense nie. Die kinders het jonk getrou, kinders 
" J.S. Stavorinus, Voyages to the East Indies, vol. 3, p. 437. 
72 
J.S. Stavorinus, Voyages to the East Indies, vol. 3, p. 438. 
73 J.S. Stavorinus, Voyages to the East Indies, vol. 3, pp. 438,439. 
gehad and resort[ed] to the family, as most others, namely the keeping of a lodging 
and boardinghouse for strangers ...." 
Dat seuns se ondemg aandag nodig gehad het, word onderstreep dew goewemeur Jan 
Willem Janssens pas na die Kaap in 1803 dew die Bataafse Republiek oorgeneem is. 
Hy het venvys na 'n Fransche Jufferschool wat aan die Kaap bestaan het en bygevoeg, 
Soortgelijke instituien zijn hier buiten mate kostbaar en instructie voor de jongeling 
van het mannelijkgeslacht, is dringender als voor meisjes no~dzaaklijk.'~ 
Stavorinus het dit weereens beklemtoon dat die plattelanders en boere verskil het van 
die dorpenaars. Die kinders van die eersgenoemde groep het die beroep van hulle 
ouers aangeleer en oop en onbewerkte grond waarop hulle gaan vestig het, het 
spoedig die vrugte van hulle arbeid opgelewer. Ook in hulle persoonlike verhoudings 
word aangevoel dat die geniale hartlikheid uit die hart gespruit het en nie gekoppel 
kon word aan selfsugtige motiewe nie. 
Their words may be conjided in; to break their word, or to act 
deceitjidly, with any one, is unknown among them, at least amongst by 
far the greatest portion of these happy rustics.76 
Daar kan geredeneer word dat Stavorinus se waarnemings mank gaan aan h 
indringende kennis van die Kaapse stadsbewoners en plattelandse mense omdat sy 
besoeke so kort was, of skeefgetrek is deur persoonlike voorkeure en vooroordele. 
Nogtans moet aanvaar word dat elemente van die karaktertrekke en ingesteldhede 
waama hy verwys het deel was van die persoonlikheid-samestelling van mense met 
wie hy in aanraking gekom het. 
Soos vroeer reeds aangeteken, was die ekonomie van die Kaapse gewes afhanklik van 
skeepsbesoeke en dat veral tydens oorloe in Europa verhoogde skeepsverkeer 
periodes van voorspoed vir die Kaap beteken het. In 1748 was daar so 'n tydelike 
opflikkering toe h vloot van 26 Engelse skepe 'n tydlank aan die Kaap vertoef het. 
74 J.S. Stavorinus, Voyages to the East India, vol. 3, pp. 439,440. 
'' J.P. van der Merwe, Die Koap onder die Bataafse Republiek 1803-1806, p. 162 
76 
J.S. Stavo~us, Voyages to the East Indies, vol. 3, pp. 44 1,442. 
Die boere het vir h wyle die voordeel van h goeie en verhoogde aanvraag geniet.77 
Nie lank na hierdie opflikkering nie het ekonomiese aktiwiteit weer s6 afgeplat dat 
bestaansnood by burgers ingetree het. Met Ryk Tulbagh se bewindsoorname het daar 
juis h depressie aan die Kaap geheers. Veral die wynplase het swaar gekry. Teen 
1755 is baie minder as die 500 Eers van vroe2r jare na Batavia uitgevoer. Een van die 
redes hiervoor was die swak gehalte van die Kaapse wyn wat h krimpende mark in 
die Ooste beleef het. Die besoeke van vreemde skepe het afgeneem en oorproduksie 
het gestyg en in 1757 en 1758 was bankrotskappe onder die wynplase aan die orde 
van die Daar is niks opgespoor wat daarop dui dat Jan Cruywagen ook onder 
die slagoffers getel het nie. Dat hy we1 saam met h aantal ander prominente inwoners 
erg bekommerd was oor die ekonomiese stelsel, of constitusie soos die verontrustes 
dit gestel het, kry later aandag. Dit is vreemd dat onder toestande van geringe 
konsurnpsie dew die klein Kaapse bevollcing en dalende uitvoere die Kaapse 
owerhede dit goed gedink het om 'n nuwe belasting in te stel, die sogenaamde 
vyftigste penning.79 Hierdie belasting is ook genoem die "liberale gifte" en was h 
belasting op besittings wat omtrent alles ingesluit het behalwe wat tot de huishouding 
en handteering van ambagten noodsaakelijk is, d.w.s. klere, porselein, asook koper, 
tin, yster, ensovoorts. Die toepassing van die wet het probleme opgelewer en het 
mettertyd 'n dooie letter geword.80 
Die ekonomiese wiel het gelukkig weer ten goede vir die Kaap gedraai met die 
uitbreek van die Sewejarige Oorlog in 1756. Engeland en Frankryk het mekaar die 
stryd aanges? vir oppennag in die Ooste en die beheer van handel met Indie. Baie 
van die vegtende partye se skepe het die Kaap aangedoen en weer was daar tot met 
vrede in 1763, 'n welkome afsetgebied met hoe pryse vir Kaapse produkte.81 
77 G.C.W. Schumann, "Die ekonomiese ontwikkeling van die Afrikaner," C.M. van den Heever & P. de 
V. Pienaar (reds.), Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, deel 1, p. 43 1. 
78 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p.186. 
79 
G.C. de Wet, "Rijk Tulbagh", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid-Afrikaanse biografiese 
woordeboek, deel2, p. 775. 
A.J. BBeseken, "Die Nederlandse kommissarisse en die 18e eeuse samelewing aan die Kaap", Argief- 
jaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 7,1944, p. 202. 
E. Walker, History ofSouth Africa, p.92. & G.C. de Wet, "Rijk Tulbach", W.J. de Kock & D.W. 
Kruger (reds.), Suid-Afrikaanse biografiese woordeboek, deel2, p. 775. 
Vrede het natuurlik niks goeds vir die Kaap voorspel nie en stadigaan was daar weer 
'n temgval in ekonomiese onaktiwiteit en teen 1771, pas na Tulbagh se dood het daar 
weer h emstige handelslapte aan die Kaap geheers. 
Tulbagh het as kompanjiesamptenaar hard gewerk; daarvan getuig die vordering wat 
hy gemaak het tot goewemeur van die Kaapse vestiging. As goewemeur het hierdie 
werkywer nie afgeneem nie en 'n veelheid van sake het aandag gekry. Die bestuur en 
beheer van die steeds groter wordende getal slawe en toenemende wangedrag onder 
die bevolkingsdeel het dit noodsaaklik gemaak dat bestaande wette gehandhaaf moes 
word en waar nodig aangepas moes word. Die opeenhoping van wette gedurende die 
byna honderd jaar van slawemy aan die Kaap het verwarring veroorsaak en Tulbagh 
het die bestaande wette in een plakkaat saamgevoeg.@ Hierdie kodifikasie van die 
slawewette is in September 1754 bekendgestel. 
Aangeleenthede wat die gewone burgery geraak het en met die kodifikasie van die 
slawewette aandag gekry het, is onder andere die volgende: Omdat wangedrag en 
bmtditeit toegeneem het, is slawe-eienaars buitengewoon goed beskerm. Die 
doodstraf was van toepassing gemaak waar slawe die hand teen eienaars opgetel het. 
Uittartende en omespekvolle gedrag kon tot geseling gelei het en ook dat oortreders in 
boeie geslaan is. Slawe was lief om te dobbel en die praktyk het tot vegterye en 
rumoerige byeenkomste aanleiding gegee. Om dit te voorkom, is slawe verbied om in 
groepe van drie, vier of meer in die strate of elders bymekaar te kom. Indien groter 
groepies saamgedrom het, is geregsdienaars toegelaat om die rottang in te 16 om die 
"oortreders" uit mekaar te jaag.83 
82 A.J. Bileseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, pp. 74,75. 
83 A.J. Boeseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, p. 75. 
Slawe is ook verbied om saans na tienuur sonder 'n brandende lig in die strate rond te 
loop. Geen slaaf mag h wapen gedra het nie en die wat te perd, waens en rytuie dew 
die strate gejaag het, sou gestraf word. Om lawaai te voorkom, is slawe verbied om 
met swepe te Map, om saans dew die strate te loop en sing of mekaar met luidrugtige 
gefluit of geskree uit hulle woonplekke te lok. Om die venvisseling van gesteelde 
goedere te bekamp, is slawe slegs toegelaat om eetware van huis tot huis te verkoop. 
By die begrafnisse van h blanke is geen slawe binne die ringmuur van die kerkhof 
toegelaat nie. Wanneer 'n slaaf begrawe is, is die aanwesige slawe tot ses, agt of 
uiters tien beperk. Die aantal mede slawe by h begrafnis het afgehang van die rang 
van die lyfheer." 
Die vrystelling van slawe dew hul eienaars het diiels voorgekom; soos woe& 
aangedui is. Indien sulke vrygesteldes hulle egter aan skandalige gedrag en 
ongeoorloofde optrede skuldig gem& het, kon hulle weer tot slawe gem& word en 
dit het ook by geleenthede gebeur.85 Di6 optrede was nie beperk tot slawe nie want 
dit het ook gebeur dat vrygestelde kompanjiesamptenare die voorregte van vrylating 
verbeur het dew hulle optrede en weer in kompanjiesdiens temggeplaas is. Dit is ook 
bekend dat vrygestelde slawe nieteenstaande die borgstellings om verarming te 
voorkom, weer aansoek gedoen het om onder die juk van slawemy opgeneem te word 
omdat hulle nie as vrymense h gangbare leeftog gehad het nie.86 
Slawe, hoewel hulle hulself in alle opsigte in h onbenydenswaardige posisie bevind 
het, se lewe was nie sonder voomitsig en hoop nie. Die goedgesindheid wat eienaars 
teenoor hulle slawe betoon het, word ge'illustreer deur die testamente van burgers. 
Menigeen van hulle was maar te bewus van die probleme wat vir die afhanklike en 
hulpbehoewende onvry mense gewag het ni die dood van hulle eienaars. 
84 A.J. B6eseke11, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), VyFonderdjaar Suid- 
Afrikoanse geskiedenis, p. 75. 
85 V. de Kock, Those in bondage. An account of the life of the slave at the Cape in the days of the 
Dutch East India Company, p. 202. 
86 V. de Kock, Those in bondage ... pp. 202,203. 
Herhaaldelik word bewyse raakgeloop wat daarop dui dat goeie base genoegsame 
testamentsre voorsiening gem& het vir hulle s~awe.~' 
Vryswartes, dit wil s& vrygestelde slawe, het ook heel dikwels van hulle slawe 
vrygestel. Jan en sy broer Gerhardus en van hulle kinders was ook slawe-eienaars en 
moes soos alle ingesetenes dew goeie toesighouding en simpatieke voorligting toesien 
dat slawe nie wetverbrekers was nie. Indien dit nodig was om h slaaf te tugtig, was 
die weg om te volg om die slaaf aan die regsplegende gesag te oorhandig. Owerheid- 
assistente sou die taak onder toesig vemg. Om die gesagdraers tyd en moeite te 
spaar, was die kompanjie van oordeel dat aan eienaars genoeg ruimte gelaat moes 
word om self straf toe te pas. Die opdrag was dat sodanige straf van "huishoudelike 
sad" moes wees, bedoelende dat dit nie swaarder moes wees as wat die hoof van 'n 
huishouding aan sy kinders sou toedeel nie. Niemand was toegelaat om 'n slaaf in 
kettings te slaan of te martel nie. Die regulasies was eintlik 'n weerspieeling van die 
houding van die breer gemeenskap dat strawwe nie oormatig moes wees nie. Die 
mot vrees was dat slawe wat te erg moes ly onder hardvogtige eienaars in opstand 
kon kom; en dit moes ten alle koste verhoed word." 
Die wet was daar nie net om slawe te straf nie maar ook om hulle te beskerm. Die 
oonvegende belang van die Romeins-Hollandse reg in die Kaapse sarnelewing van die 
agtiende eeu 
was its apparent universality, that is, it was made applicable to all. 
The slave in Roman law was not only property or Res (object of 
rights), but also persona, by which the Roman lawyers meant human 
being.89 
Daar was nie wetlike gelykheid tussen slawe en hulle here nie, maar slawe kon hulle 
eienaars aangekla en getuienis in 'n hof afgel& het. 
Dat die verhouding tussen Jan Cruywagen en sy slawe redelik goed was, spreek uit 
die feit dat daar geen getuienis gevind is dat hy in dispute of regsgedinge oor slawe 
87 V. de Kock, Those in bondage ..., p. 203. 
88 
H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 47. 
89 H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 47. 
betrokke was nie. Daar is we1 getuienis dat Cmywagens slawe vrygelaat het en 
sodanige gevalle sal individueel behandel word. 
Een van die wesenskenmerke van die Wes-Kaapse samelewing was die opmerklike 
verbreidheid van slawe-besit. 90 Klein slawe-eienaars was verreweg in die 
meerderheid. Teen die middel van die agtiende eeu het 57 persent net een slaaf 
gehad. 'n Verdere 22 persent het ses tot tien slawe gehad en minder as vyf persent 
was die eienaars van meer as 26 slawe. 
Slaves were part of almost every facet of burghers' lives. They looked 
ajer the burghers' children, prepared the meals, bought food for the 
household at the market and ofren accompanied their owners when 
they rode out?' 
Hoewel slawe nou met die ekonomie ge'integreer was en onontbeerlik was vir feitlik 
elke huishouding was hulle ook verantwoordelik vir 'n gevoel van ongemstheid en 
selfs vrees. Melding is reeds gernaak van die om wat wettelose loslopers vir 
Kaapse inwoners veroorsaak het. Daarmee saam was daar 'n alomteenwoordige 
vreespsigose vir 'n slawe opstand. Nieteenstaande bestaande maatreels om so 'n 
moontlikheid te voorkom, het burgers ander uitwet! gesoek om hulle veiligheid te 
ver~eker.~' Hulle het ondermeer versoek om toegelaat te word om weg te bly van 
wapenskoue en -oefeninge want in hulle afwesigheid was plase en gesinne maklike 
teikens vir wettelose slawe. Anders Spamnan, die Sweedse geneesheer en 
natuurvorser, wat die Kaap die eerste keer in 1772 besoek het en in 1775 - 1776 'n 
reis na die suidoostelike binneland onderneem het, het aangeteken dat slawe hulle 
eienaars baie ongemaklik laat voel het oor hulle veiligheid. Hy skrywe onder andere 
dat omtrent almal in die land hulle verplig gevoel het om snags agter slot en grendel te 
slaap en 'n gelaaide vuurwapen byderhand te h&93 
Waar in sekere kringe die vrees vir 'n algemene slaweopstand nie so sterk was nie, 
was eienaars steeds daarop bedag dat hulle eie slawe hulle kon vermoor of hulle huise 
90 H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 45. 
9' H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 46. 
92 
H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 47. 
93 H. Giliomee, The Afrikaners: . . ., p. 48. 
aan die brand sou steek. In verband met die vreeskompleks maak Giliomee die 
volgende betekenisvolle opmerking: 
The insecurity springing from life on isolated farms produced phobias 
that were to mark white society in the centuries to come. 
In dispute oor die behandeling van slawe het wette dikwels nie die deurslag gegee 
nie maar die reputasie van slawe-eienaars. 
The views of the gentry were vital in determining the reputations of 
masters in establishing the sanctions. There are also indications that 
the gentry often brought such cases to court. To an important extent 
this was a form of class rule." 
Die "gentry" of groot landhere en kapitaliste kon natuurlik in ongestadigde toestande 
wat dew slaweonrus meegebring kon word, die meeste skade gely het. Dit is daarom 
te verstane dat hulle voorstanders was van 'n meer humane ingesteldheid teenoor 
slawe. As betekenisvolle deel van die "openbare mening" sou hulle woord in 
hofgedinge swaar geweeg het wanneer kleiner slawebesitters en opsieners, veral die 
wat 'n swak reputasie gehad het, buite die aanvaarbare puke van straf opgetree het. 
Jan Cruywagen was met sy uitgebreide boerderybelange en groot slawebesit 'n lid van 
die "gentry" en het seker, algemeen gesproke, die sienswyses gedeel wat in daardie 
kringe gangbaar was. Hulle oordeel en standpunte het soveel gewig gedra dat daar 
met goeie reg van 'n "klasbestuur" sprake was.95 Die stem van hierdie invloedryke 
groep is ook op ander terreine gehoor soos later sal blyk. 
h Aangeleentheid wat gewoonlik aan Tulbagh verbind word, die prag-en-praalwette, 
het baie min met hom te doen gehad, behalwe dat dit tydens sy bewind uitgevaardig is. 
Hierdie bepalings het hul oorsprong in die Ooste gehad en was uitgevaardig om die 
uitspattighede van amptenare aldaar in toom te hou. Goewerneur-generaal Jacob 
Mossel het 'n afskrif van die 124 bepalinge wat vir die Oosterse besittings gegeld het 
94 H. Giliomee, The Afrikaners: . . ., p. 47. 
95 H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 47. 
na die Kaap gestuur met die opdrag om dit so te wysig dat dit op plaaslike 
omstandighede van toepassing sou wees. Goewemeur Tulbagh wat hard gewerk het 
om die tweede pokke-epidemie, di6 van 1755, te bestry, het drie van sy raadslede 
opdrag gegee om die wette te venverk om by Kaapse omstandighede aan te pas?6 
Hoewel baie van die bepalings wat die keusevryheid van individue aan bande gel& het 
hedendaags vreemd mag voorkom, was owerheidsvoorskrifte volop en destyds meer 
geredelik aanvaar. Die raadslede wat die Prag-en-praalwette vir toepassing aan die 
Kaap moes hersien, het plaaslike omstandighede goed in ag geneem en met redelik 
prakties aanvaarbare voorstelle voor die dag gekom. So byvoorbeeld was die 
afskaffing van rytuie vir mindere amptenare nie aan die Kaap van toepassing gemaak 
nie. Weens die ongestadigde Kaapse weer is alle raadslede toegelaat om rytuie en 
perde te besit. Slegs die goewernew kon egter h koets met wapenskilde versier en 
met goue verf beklee, gebruik. Dit was ook net die goewernew en raadslede wat 
hulle koetsiers in livrei, d.w.s. formele, diels rykversierde drag, mag geklee het. 
Die aantal perde wat voor die koetse en rytuie ingespan moes word, is egter nie 
beperk soos in Batavia nie. Die kommissie was van oordeel was dat die slegte paaie 
en lang afstande vier tot ses en meer perde noodsaaklik gemaak het en dat dit nie as 
luukse beskou moes word nie?' 
Wat kleredrag betref, is slegs h paar van die Bataafse bepalings op Kaapse mans van 
toepassing gemaak. Amptenare wat h rang benede die van onderkoopman beklee het 
en nooit in h bestuursliggaam aan die Kaap gedien het nie, asook hulle vroue, is nie 
toegelaat om h sonsambreel te gebruik nie. Die gebruik van h sonsambreel of 
kiepersol was klaarblyklik h statussimbool. Terwyl mans lig afgekom het met die 
Bataafse wette, is daar wat kleredrag betref, h paar vir moue en dogters toegevoeg. 
Mans onder die rang van onderkoopman se vrouens en dogters was nie toegelaat om 
skouermantels van fluweel of wat met sy geborduur was te dra nie. Die nuwe mode 
% AJ. Btieseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid- 
Afrikaame geskiedenis, p. 75. 
97 
A.J. BOeseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaur Suid- 
Afrikaame geskiedenis, pp. 75,76 
van rokke wat op die grond gesleep het, is totaal verbied en niemand aan die Kaap 
kon met so h rok geklee gegaan het nie?' 
Van slawe was verwag om stemmige Mere te dra maar die regulasies van Batavia is 
weens verskille in klimaat nie op Kaapse slawe van toepassing gemaak nie. Die prag- 
en-praalvertoon by begramisse is ook aan bande gel&. 
Daar is reeds vroeer gewys op die rang- en statusbewustheid (in menige opsig 
beheptheid) in die Kaapse samelewing en dat dit sterk by woue van die Kaapse Vlek 
teenwoordig was. Kerkrade het selfs reglemente opgestel vir die korrekte plasing van 
stoele in die kerk waar woue en mans apart gesit het. Lagwekkende voorbeelde van 
die optrede van verontregde Jufiouwen, soos getroude woue in daardie jare genoem 
is, wie se stoele verkeerd geplaas is, staan ~~eteken.9~ By onthale en ander sosiale 
geleenthede was dit nie anders nie. 
Hierdie ingesteldheid is vanselfsprekend ook in woue se kleredrag weerspieE1. Daar 
kom interessante beskrywlngs van individuele vroue en die kleredrag van hulle tyd 
voor in onder andere Celestine Pretorius se A1 laggende en pratende. Skilderye van 
vroue uit verskillende periodes weerspieel ook heelwat oor die heersende kleredrag. 
Die woue oor wie geskrywe is, of van wie afbeeldings bestaan, was gewoonlik die 
vroue en dogters van prominente burgers en hoer amptenare. Daar kan gevolglik 
aanvaar word dat Juflouwen van die Cruywagen-gesinne wie se mans in die hoer 
kader van die Kaapse samelewing geval het, volgens die heersende maatstawwe heel 
modieus geklee was. Waar daar diegene was wat sober was met hulle kleredrag, mag 
daar ander gewees het wat modegewys die toon aangegee het. As deursnee 
verteenwoordigers van hulle sosiale groep is hulle seker ook tot meerdere of mindere 
mate geraak dew die bepalings van die Prag-en-praalwette - die soberes 
ongeaffekteerd, die modebewustes erg gekrenk omdat hulle uitspattighede redelik aan 
bande gel& is. 
98 A.J. BBeseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, p. 76. 
99 
C. Pretorius, AI laggende enpratende: Kaapse vroue in die sewentiende en agtiende eeu, pp. 57,58. 
Die kompanjie het nie net ten opsigte van ekonomiese sake voorgeskryf nie, maar ook 
op maatskaplike gebied is sake in fyn besonderhede bestuur en beheer. Die 
samelewing is aan bande gelZ en geykte rangsverskille is gehandhaaf. 
h Verdere voorbeeld van owerheidsingryping in die lewe van ingesetenes op alle 
terreine het in 1765 voorgekom toe die Politieke Raad opgetree het om Sondag- 
ontheiliging teen te werk. Op Sondae is gebou, gemessel en getimmer selfs op den 
tyd dat des Heeren Heyligen Avondmaal word gehouden.'" Wat ook gesteur het, was 
die gebruik om eet- en koopware op Sondae te verkoop tenvyl die kerkdiens aan die 
gang was. Dit alles sowel as enige werk in die openbaar en buitenshuis op Sondae, is 
verbied. Selfs predikante het voorskrifte in verband met hulle preke gehad. 
In preke moet hulle net die sonde in die algemeen bestraj sonder 
enige venvysing na h persoon, omstandigheid of amp; want indien 
almal van die regeerder se foute weet, sal dit tot wanorde lei en 
minagting van die godsdiens se&I0' 
'n Geleidelike wegbeweeg van die geordende en gereguleerde leefwyse en 
gedragspatrone dew van die Kaapse inwoners en die navolg van nuwenvetse idees en 
modes moet gewyt word aan die teenwoordigheid op bepaalde tye van soveel 
vreemdelinge, veral Franse en Engelse, in die Kaapse uithoek. Een van die navorsers 
oor die Tulbagh-era, Joubert, uit wie se werk reeds aangehaal is, venvys 0.a. ook na 
die Franse invloed en s&: 
Die eenvoudige huislikheid en die natuurlikheid her plek gemaak vir h 
onnatuurlike stywe seremonieel wat geheel en a1 vreemd was aan die 
Calvinistiese lewensopvatting van die Koloniste. Daarmee het 
gepaard gegaan die vernietiging van baie deugde wat voorheen hoog 
op prys gestel is. ... Die voorheen so sedige vrouens en meisies was nie 
meer te herken nie, en het aan ligvaardighede [ligsinnigheid en 
oppewlakkigheid] gewen wat hulle aan stille huislike deugde verloor 
het.lo2 
Alle skrywers oor hierdie maatskaplike veranderinge en aanpassings beklemtoon 
deurgaans: hoe verder van die Kaap hoe soberder die lewe. 
1W 
J.J.F. Joubert, Die Kaapkolonie onder Ryk Tulbagh 1751-1771, p. 74. 
101 
J.J.F. Joubert, Die Kaapkolonie onder Ryk Tulbagh 1751-1771, p. 75. 
'" J.J.F. Joubert, Die Kaapkolonie onder Ryk Tulbagh 1751-1771, p. 86. 
Resolusie op resolusie en voorskrif op voorskrif van die goewemeur en die Politieke 
Raad, plakkate van die Hoe Regering van Batavia en bevele van die Here XVII gee 
enigermate 'n begrip van die bree beheemetwerk waaraan Kaapse inwoners 
ondenvorpe was. Hierdie oorvloed van regulering het min verligting gebring vir 
burgers wat met ernstige bestaansprobleme geworstel het en het vir min van hulle 
hoopvolle vooruitsigte ingehou. Baie van die regulasies, ook bepalinge van die prag- 
en-praal-wette, het daartoe bygedra dat klasse- en rasseverskille aan die Kaap 
duideliker en prominenter as ooit tevore op die voorgrond geplaas is. Spanning was 
aan die opbou en emstige vrae oor bestaans-, regterlike en konstitusionele 
aangeleenthede het vermenigvuldig. 
Jan Cruywagen en van sy familielede was, soos die ander ingesetenes, deur dieselfde 
knellende beperkings geraak en verontrief. As welgestelde en notabele burger het sy 
ekonomiese posisie en sosiale aansien en status vir hom bepaalde voordele 
meegebring en hom groter beweegruimte gegee as wat menige minderbevoorregte 
burger geniet het. 
Weer pokke 
Die skiereilandse bevolking is in Mei 1755 weer erg in beroering gebring deur die 
uitbreek van 'n kwaai pokke-epidemie. Die pokkeuitbraak is veroorsaak dew 
besmette wasgoed van h skip van Ceylon wat aan die Kaap gewas is.'03 Die Kaapse 
owerhede was blykbaar beter voorbereid om dit te hanteer as met die 1713-uitbraak. 
Sterker klem is geplaas op voorkomingsrnaatreels en afsondering as op genesing 
omdat daar gedurende die 18e (en selfs die 19e eeu) geen geneesmiddel vir pokke was 
nie, ook nie in Europa nie. Die gewone burger en sy gesin was in die geval van siekte 
nie die verantwoordelikheid van die kompanjie nie en hulle het geen hulp ontvang nie. 
Die diakonie se optrede het tot die onversorgdes se redding gekom. 'n Onbewoonde 
plaas, Vreedenhof, die eiendom van Jan de Wad, is bekom, die woonhuis omskep in 
'n hospitaal en h klompie assistente is aangewys om na siekes om te sien. Die getal 
siekes het so toegeneem dat ook h skuur as hospitaal ingerig is. Die huis en skuur op 
'" J.J.F. Joubert, Die Kaapkolonie onder Ryk Tulbagh 1751-1771, p. 125. 
Vreedenburg moet beskou word as die eerste burgerlike hospitaal wat in die 
Nederlandse tyd in Suid-Afiika tot stand gekom het.'" 
'n Totaal van 2 072 persone, van wie 963 burgers, 870 burgerslawe en vryswartes en 
239 kompanjieslawe was, het binne 'n periode van ses maande na die aanvang van die 
epidemie gesterf.'05 Die sterfte-opgawes verskil want in 'n ander bron word beweer 
dat in 1755 die Kompanjie en die burgers, in die maand Julie alleen, 580 slawe 
verloor het, tenvyl van Mei tot Oktober in Kaapstad alleen 239 van die Kompanjie en 
870 van die burgers se slawe gesterf het.lo6 A1 sou die getalle verskil, is dit nogtans 
duidelik dat die epidemie h hoe to1 aan burgers en slawe geeis het. Die Kaapse 
bevolkingsgetalle het, sonder dat dit deur immigrasie aangevul is, veral as gevolg van 
h hoe geboortesyfer goed aangewas. Ongelukkig het die pokke-epidemie op die 
getallewins ingevreet. In een jaar het die getal blankes van 6 110 tot 5 123 gedaal - h 
verlies van 987 persone.107 
Die Cruywagens, Jan en sy naaste aanvenvantes, was weer gelukkig soos met die 
epidemie van 1713 dat daar nie sterftes onder hulle voorgekom het nie. Dat hulle we1 
ook slawe verloor het, moet aanvaar word. 
Toe die epidemie teen Maart 1756 uitgewoed was en geen verdere sterftes voorgekom 
het nie, is 'n dag van verootmoediging en gebed ~it~eskr~we.'~~ Dankbare inwoners 
het seker vryelik hieraan meegedoen. 
In Mei 1767 het die derde groot pokke-epidemie toegeslaan. Hierdie keer is die 
gevreesde siekte na die Kaap gebring dew 'n Deense skip, De Kroonprins van 
LC4 
R.S. Viljoen, "Disease and society . . .", Kleio ..., no 27, p. 29,30 & p. 33. 
Io5 R.S. Viljoen, "Disease and society ...", Kleio ..., no 27, p. 26. 
IM 
A.J. Biieseken, "Die Nederlandse kommissarisse en die 18e eeuse samelewing aan die Kaap", 
Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 67. 
lo' A.J. Biieseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, p. 76. 
Io8 A.J. Biieseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, p. 76. 
Deenenrnarken. Soos voorheen is pok-besmette wasgoed aan land gebring.'09 Die 
meeste van die plakkate en voorskrifte wat met die 1755-uitbraak van krag was, is 
weer afgekondig en die strawwe vasgestel vir diegene wat oortree het. Volgens die 
goewemeur se joemaal het 280 burgers, 373 slawe in privaatbesit en 67 
kompanjieslawe pas na die aanvang van die epidemie gesterf.''O 
Die diakonie van die Gereformeerde kerk het weer 'n belangrike rol gespeel nadat die 
goewemeur by hulle aangedring het om hulp. Hulle het soos voorheen 'n huis as 
hospitaal ingerig en vrywilligers en ses slawe het na die siekes omgesien en die dooies 
begrawe. Persone wat voorheen die siekte opgedoen en herstel het, was gelukkig 
immuun teen verdere besmetting en kon sonder vrees oral help. Die kompanjie het 
hierdie keer meer bystand verleen aan die vrywillige hulpgroep met skenkings van 
beddens, komberse en lakens. Die helfte van die boetes wat van oortreders van die 
plakkate verkry is, is ook aan die diakonie geskenk. Hierdie geld is gebruik as 
vergoeding aan geneeshere, hulle assistente en grafgrawers. Teen die einde van 1769 
het geen nuwe gevalle voorgekom nie en die goewemeur het so aan die Here XVII 
berig."' Die onderskeie epidemies het geweldig ontwrigtend op die lewe van veral 
die dorpsbewoners ingewerk. Die mense was baie afhanklik van produkte wat vanaf 
die plase aangevoer is. Die boere was egter teesinnig om dit dorp toe te waag weens 
vrees om pokke op te doen. Eers was vrugte en groente skaars en later ook graan en 
vleis. Die toestand het natuurlik die mes en nooddruftiges die ergste getref. Dat in 
1767 slegs 523 mense oorlede is, is eintlik merkwaardig.ll' 
Die pokke-epidemics wat van elders "ingevoer" is, het die Kaapse owerhede 
permanent op hulle hoede gestel en alles is gedoen om verdere uitbrake te voorkom. 
So byvoorbeeld is die skip, Avenhorn, in Februarie 1788 nie toegelaat om Tafelbaai 
binne te vaar en vas te meer nie omdat daar vermoedelik gevalle met de kindersiekte 
IW R.S. Viljoen, "Disease and society . . .", Kleio ... , no 27, p. 36. 
110 
R.S. Viljoen, "Disease and society ...", Kleio ... , no 27, p. 36. 
"' R.S. Viljoen, "Disease and society ...", Kleio ..., no 27, p. 37. 
112 
R.S. Viljoen, "Disease and society . . .", Kleio ..., no 27, p. 37,38 & p. 40; A.J. BOeseken, "Die 
Nederlandse kommissarisse en die 18e eeuse samelewing aan die Kaap", Argief-jaarboek vir Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 67. 
aan boord was. Vreemd dat dit genoem is "kinder-siekte" want dit het geen verband 
met waterpokkies nie. Die eerste opper-chirurgyn-majoor van die burgerlike militere 
eenhede en burger-chirurgyn het opdrag gekry om met mekaar te skakel. Hulle moes 
noukeurig nagaan en oorweeg welke middelen en precauties soude kunnen werden 
genomen en in het werk gesteld om die skip te laat vasmeer maar sonder gevaar dat in 
deze Colonie de besmetting der gemelde voor haar zoo gevaarlike ziekte zouden 
kunnen ont~taan."~ 
Slawe wat op die skip was moes op Robbeneiland afgelaai word om te sien of hulle 
mettertyd tekens van die siekte sou toon. Klere wat moontlik besmet was, moes 
oorboord gegooi word en die ander op die eiland gewas word. Die Avenhorn is na a1 
die voorsorgmaatreels gedurende Maart 1788 weer in Tafelbaai toegelaat.'I4 Geen 
getuienis is gevind dat die besoek van die skip enige siektetoestand of besmetting tot 
gevolg gehad het nie. Dit was 'n genadige uitkoms vir die Kaapse gemeenskap. Vir 
die Avenhorn self was die uiteinde minder gunstig want in kil woorde is daar later 
sprake van die alhier verongelukte schip ~venhorn.'" Nog 'n verlies vir die VOC en 
nog 'n skip om te voeg by die lang lys van seevaartuie wat deur dieselfde lot getref is! 
In die Kaapse Vlek was die lewensomstandighede wat algemene sindelikheid betref, 
nie altyd so aangenaam nie. Dit was geen ongewone gesig om te sien hoe vullis in die 
strate en tussen huise uitgegooi word en ophoop nie. Die gebruik het later ontstaan 
dat twee keer per jaar h inspeksie dew die fiskaal en burgerraad gehou sou word 
waarvan die inwoners veertien dae voor die tyd kennis gekry het. Ten spyte van 
boetes wat opgeli2 is, was dit moeilik om sanitsre toestande te verbeter. Slawe wat 
verantwoordelik was om nagwil te venvyder, het dikwels nie geskroom om houers op 
oop terreine en in kanale leeg te maak nie in plaas daarvan om die afval in die see te 
gaan gooi.'16 
"%aapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 63, Verbatimkopiee, p. 129. 
"' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 63, Verbatimkopie.5, pp. 155, 156. 
Kaapse Argieibewaarplek, Kaapstad, VC 63, Verbatimkopie.5, p. 353. 
116 
C.G. Botha, Social life at the Cape in the 18" century, p. 22. 
Aan die Kaap was daar min geriewe vir vermaak en ontspanning. Die eerste 
teatergebou het eers in 1800 tot stand gekom en perdewedrenne ook met die Engelse 
bwind. Tuis was daar we1 vele binnenshuise vermake: kaartspeel, omberspel (h 
kaartspel sonder ags, neges en tiens in die pak en in die 18e eeu baie gewild in 
Europa), biljart, dambord, bakspel (met dobbelstene en skyfies) en skaak. Die dames 
het die spinet en harp bespeel en die mans viool, fluit en ander blaasinstrumente. Die 
Kaapse mense het 'n passie gehad vir dm - wals, minuet en kwadril (kwadriel). Was 
daar jonges in 'n gegoede huis, was dans 'n gereelde tydverdryf. Die musiek by 
sodanige geleenthede is dew slawe verskaf. 
The cook exchanged his saucepans for the flute, the groom left the 
curry-comb [roskam] and took up his violin and the gardener threw 
down his spade and sat down to his vioncello [tjello]. 
Selfs by maaltye het slawe op 'n verhogie in die groot eetkamer gesit en die gaste se 
eetlus met musiek gestimuleer.l'7 Dat van hierdie algemene gebruike in Cruywagen- 
huishoudig nagevolg is, is nie te betwyfel nie. 
Lees was in h land sonder 'n enkele boekwinkel nie 'n gewilde tydverdryf nie. Wat in 
die buitewEreld gebeur het, is miskien gelees in koerante wat h paar maande oud was 
maar is makliker verneem by seemanne van besoekende skepe.I1' 
Wanneer dit eettyd was, het die meer bemiddelde Kapenaars, onder wie die 
Cruywagens getel het, by welvoorsiende tafels aangesit. Vrugte, groente en vleis was 
volop. Verskeie reisigers is getref deur die oowloed. In het algemeen zijn de tafels 
opgepropt met spijzen was die algemene kommentaar en gegoede Kapenaars is as 
smulpape uitgemaak.'I9 Die Hollandse koskultuur aan die Kaap was nie 'n egte 
Hollands erfenis nie. Daar was 'n aansienlike oo~leueling van die Nederlandse, 
Duitse en Vlaamse kulture en dit moet in die oonveging van die koskultuur van die 
Kaapse inwoners verreken word. Vroeere aannames dat die slawe groot invloed op 
die Hollands/Kaapse koskultuur gehad het, was die resultaat van gebrekkige 
117 
C.G. Botha, Social life at the Cape in the lgh century, p. 58. 
118 
C.G. Botha, Social life at the Cape in the lgh century, pp. 58,59. 
H.W. Claassens, Die geskiedenis van Boerekos (ongepubliseerde DPhil-verhandeling, Universiteit 
van Pretoria, 2003), pp. 128, 129. 
navorsing, beweer Claassens; en verklaar verder: Die persepsie dat die Oosterse 
slawe sowel die speserykookkuns as bekende geregte na die Kaap gebring her, her op 
geen gronde berus nie.I2O Boerekosresepte se oorsprong moet in die Persies-Arabiese 
wkreld gesoek word wat via die Europese koskultuur na Suid-Afiika gekom het. Die 
slawe se bydrae tot Boerekos is tot naamgewing beperk.12' Drinkgoed was tee, koffie, 
sjokolade, bier, wyn en brandewyn. Hoewel Suid-Afrikaners sogenaamde groot 
koffiedrinkers is, was tee in die vroee Kaapse tyd byna net so gewild. Koffiehuise 
soos in Europa was daar nie maar daar was meer tavernes as wat vir die bevolking van 
die stadjie nodig was, dit was waar die gewone onder-middelklas-mense ledige 
uurtjies deurgebring het.I2' 
Pmike is dew gegoede mans en vroue gedra maar 'n hoed was 'n baie opmerklike deel 
van 'n man se drag en soos in Nederland is die gewoonte gehandhaaf om 'n hoed 
binnenshuis op die kop te hou, selfs am tafel. Mentzel het daarna verwys: 
It is customary to take your wine and eat your meals with covered 
head. This practice has given rise to the saying 'do not touch your hat 
at meals lest you stain it' - a reference to the state of your fingers 
while sampling rich dishes.lZ3 
Dit blyk dat vurk en lepel soms ongebruik gelaat is en die hand die gemaklikste stuk 
"eetgerei" was. 
Vleis was op die gewone man se tafel die hoofdis. Mutton forms the staple diet, 
excellent mutton, het Mentzel geskrywe. Mense in hierdie kategorie het mekaar ook 
selde genooi vir etes, want waarom 'n gas nooi to the same sort of fare as he has at his 
own table. He might as weN eat his own mutton under his own Bees- en 
varkvleis was bra van swak gehalte en pluimvee was skaars. Wild was naby die Kaap 
nie meer te kq nie en om wildvleis oor lang afstande in warm weer te vervoer, het die 
'" H.W. Claassens, Die geskiedenis van Boerekos ...., p. 459. 
121 
H.W. Claassens, Die geskiedenis van Boerekos ...., p. 457. 
'" C.G. Botha, Social life at the Cape in the ith century, pp. 56-58. 
12' O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope . . ., vol2, p. 
106 & K. Schoeman, Dogter van Sion . . ., pp.64,65. 
12' O.F. Mentzel, A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope .. ., vol2, p. 
101. 
vleis gou onbruikbaar gemaak. Gerookte en gepekelde vleis uit Nederland is dikwels 
verkies bo die eentonige skaapvleis. 
Goewerneur Tulbagh het aandag gegee aan maatreels om die lewe van dorpsbewoners 
te veraangenaam. So was daar gebeurlikheidsplanne in die geval van die uitbreek van 
oorlog en brande. Ook straatverkeer en -verbetering het aandag gekry: Om 
verkeersongelukke, wat seker nie dikwels voorgekom het nie, te vermy, moes waens 
wat dew agt perde getrek is dew 'n slaaf gelei word. Paaie is verbeter en in 1771 het 
Tulbagh opdrag gegee om die strate wat dikwels in 'n swak toestand was, gelyk te 
maak en die herstelkoste op die huiseienaars te verhaal.lZ5 
Die burger- en ratelwagte se patrolering van die strate was doeltreffend. Alles in ag 
genome het dit die stadjie aan die voet van Tafelberg h aangename woonplek gemaak. 
Ryk Tulbagh se regeringstyd verteenwoordig 'n periode van redelike welvaart vir die 
Kaap. Hoewel hy 'n goeie bestuurder was, moet die gunstige omstandighede 
toegeskrywe word aan toestande en gebeurtenisse waarvoor hy hoegenaamd nie 
verantwoordelik was nie. 
Dit kon self. beweer word dat die roem wat hy onder die burgers en 
hulle afstammelinge verwerf het, grotendeels die uitvloeisel was, nie 
soseer van sy werklike verdienste nie, as van 'n ekonomiese opbloei 
wat in geen verband tot enige maatreel, deur hom of sy raad getref; 
gestaan het nie.126 
Europese oorloe wat normaalweg voorspoed vir die Kaap gebring het, is reeds 
behandel. 
Na 'n dienstyd van net meer as 20 jaar is Ryk Tulbagh na 'n emstige siekbed van drie 
maande op 11 Augustus 1771 oorlede. By sy siekbed was net drie bloedvemante, 
drie nefies, die seuns van ds. Franciscus le Suer en Johanna Swellengrebel, 
125 
A.J. B6eseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid- 
Afrikoanse geskiedenis, p. 77. 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 186. 
teenwoordig.lZ7 Hy is ses dae later onder blyke van groot belangstelling in die aand 
by die lig van baie lanterns in dieselfde graf as sy oorlede vrou en skoonvader in die 
Kaapse kerk te ruste gel6 en 'n routyd van ses weke vir die lede van die Politieke Raad 
en hulle gesinne is afgekondig. Destyds was daar nie 'n begrafhisdiens nie behalwe as 
die teraardebestelling in die kerk plaasgevind het soos die geval met Tulbagh was.'28 
Daar kan aanvaar word dat Jan Cmywagen, lede van sy gesin en ander verwante van 
die voorste begrafhisgangers was. 
Die Politieke Raad het op 13 November 1764 ondermeer ook begraafsake op die 
agenda gehad. Daar is gereageer op 'n skrywe wat van die Collegie van 
Kerkenraaden ontvang is na hulle vroeer op 5 November byeen was. Die kollege het 
dit gehad oor het buijten kerkhofftot meerdere inkomsten der armen alhier ....Iz9 Die 
broeders van die kerkrade was van oordeel dat geld ge'in kon word dew tien huur 
graven ten dienste van de kerk op 't buyten kerkhof eenkant te hou, te laat uitmessel, 
van boven steenen te voorsien, te nommer en vir f25 beskikbaar te stel aan persone 
wat verkies het om daarin begrawe te word - met bybetaling van die gewone 
kerkonkoste vir die baar en doodskleed. Persone wat een grafr in Eijgendom in 'n 
buitekerkhof as laaste rusplek wou gehad het, moes f75 betaal en ook vir die 
uitmessel en bo bevloering van die grafkelder van 8 voet (2,44 meter) lank, 5 voet 
(1,524 meter) breed en 5 voet (1,524 meter) diep, instaan.13' 
Die buitekerkhof waarvan hier sprake is, het betrekking op 'n begraafplaas anders as 
die grafte binne die kerk waar baie mense te ruste gel6 is. In hierdie geval kon dit ook 
nie gedui het op die begraafplaas langs die kerk aan die Heerengracht nie, want die 
aanbeveling het gekom van 'n gesamentlike vergadering van verskillende kerkrade. 
Daarom moet aanvaar word dat dit betrekking gehad het op alle "buitebegraafplase". 
127 
G.C. de Wet, "Rijk Tulbagb", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid-A@ikaan.se biografiese 
woordeboek, deel2, p. 775. 
D. Sleigh, "Vroee Kaapse begrahisgebruike en grafie", G. Hoheyr, (hoofked.), N.G. Kerk 350 ..., 
p. 38. 
'" Internet, www.tanap.net, C142, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 369-407. 
'" Internet, www.tanap.net, C142, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 369-407. 
Waar daar van huurgrafte sprake is, word daar nie gemeld hoe lank die huurperiode 
was nie. Interessant egter is dat die Doodgraver opdrag gekry het om twee 
beenhuijsen in ieder hoek van'f kerkhoff te rnaken.13' Hierdie beenhuise was seker 
bedoel om enige menslike oorskot, hoofsaaklik beendere, wat na die uitloop van die 
huurtyd in gr&e gevind was, te bewaar. Ongelukkig word sekere terme en 
benaminge (huurgrafte, beenhuis) wat vir mense van destyds bekend was, en sekere 
gebruike wat algemeen bekend was nie omskrywe en verduidelik nie en vind 
navorsers dit moeilik om gebruike vollediger te rekonstrueer. 
Omdat die kerkrade ook gekla het oor moednvillige persoonen wat begraafplaasmure 
nie ontsien het nie en oorgeklouter het om gras vir perde en ander vee te sny, het die 
Politieke Raad ook boetes vasgestel om die onbehoorlijke gedoente fe be1etter1.l~~ Die 
Politieke Raad wat die aanbevelings van die Kerkrade i.v.m. buitebegraafplase 
aanvaar het, het versoek dat die nuwe reelings en ook die boetes vir oortredings met 
aanplakbiljette algemeen bekend gernaak moes word. Gemt Hendrik Cruywagen, oor 
wie later vollediger berig word, was die skriba van die gesamentlike vergadering van 
die kerkrade en die ondertekenaar van die voorlegging wat aan die Politieke Raad 
gemaak was.'33 
Goewerneur Van Plettenberg 
Na die dood van Ryk Tulbagh het die sekunde, baron Joachii Ammema van 
Plettenberg (1739-1793) as goewerneur waargeneem. Hy is in Nederland gebore 
waar hy ook sy regsgeleerde skoling gehad het. Hy het in diens van die VOC getree 
en het in 1765 in Batavia aangekom en by die Raad van Justisie begin werk. Na 
ongeveer twee jaar diens is hy aangestel as independente fiskaal aan die Kaap waar hy 
in Desember 1767 aangeland het. Vanaf 1770 vul hy naas die amp van fiskaal ook 
die pos van waarnernende sekunde. Met die oorlye van Tulbagh op 1 1 Augustus 1771 
het hy as goewemeur waargeneem tot die nuwe rangbekleer aangestel sou word. Die 
aangewese goewemeur, baron Pieter van Reede van Oudtshoorn is onderweg na die 
13' Internet, www.tanap.net, C142, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 369-407. 
132 
Internet, www.tanap.net, C142, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 369-407. 
133 Internet, www.tanap.net, C142, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 369-407. 
Kaap oorlede en die keuse vir die pos het op Van Plettenberg geval wat sy pligte op 
18 Mei 1774 aanvaar het.'34 
Baron van Rheede van Oudtshoorn is in die Groote Kerk in Kaapstad begrawe met 'n 
vertoon waaroor die inwoners vir weke kon gesels. Dit was 'n indrukwekkende 
seremonie met afdelings van die ruitery, voetvolk en kanonne, die rouperd met 'n 
roukleed gedrapeer en persone in enkelgelid wat persoonlike items van die 
gestonvene soos sy skild, helm, handskoene, spore en swaard vertoon het. Daarna het 
gevolg agt begrafnisondememers, die lyk gedra deur boekhouers en assistente en op 
hulle hakke lede van bestuursliggame aan die Kaap, predikante en intieme ~riende.'~~ 
Dit is aangewese om nog 'n paar algemene opmerking oor begrafnisse te maak. Die 
defligheid van 'n begrafnis is dew die oorledene se sosiale status bepaal. 
Boodskappers of aansprekers soos hulle genoem is, is gestuw om familie en ander 
bekendes na die begrafnis te nooi en die tyd en plek daarvan aan te k~ndi~.'~~ 
Later is ook sogenaamde doodsbriefies gebruik vir die kennisgewing van 'n sterfgeval 
en die uitnodiging na die begrafnis. Selfs met die briefies is daar gewedywer en die 
grootte van die briefies het gegroei. In 1754 is persone laer in rang as boekhouer en 
hulle wouens belet om briefies op groot formaatpapier te skrywe tensy hulle verlof 
daartoe gehad het.13' Begrafnisse was bloot h teraardebestelling wat slegs deur mans 
bygewoon is. Dit het geskied sonder godsdienstige plegtigheid en in die meeste 
gevalle selfs sonder die aanwesigheid van 'n prediit. Gewoonlik is vemgtinge by 
die begraafplaas gevolg dew 'n samekoms by die oorledene se huis waar die testament 
gelees en die begrafnismaal gehou is.13* 
134 
G.C. de Wet & G.J. Schutte, "Joachim Ammema van Plettenberg", C.J. Beyers & J.L. Basson 
(reds.), Suid-Afrikaans biograpese woordeboek, deel5, p. 870. 
13' C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, atbeeldig p.78. 
136 
D. Sleigh, "VroeE Kaapse begrafiisgebmike en grafte", G. Hoheyr, (hoofied.), N.G. Kerk 350 . . ., 
p. 38. 
I3'J.J.F Joubert, Die Kaapkolonie onder Ryk Tulbagh 1751-1771, p. 90. 
K. Schoeman, Dogter van Sion ..., p. 103. 
Begrahisse is gewoonlik bedags gehou maar uitsonderinge is we1 gemaak, soos in die 
geval van Ryk Tulbagh. Aandbegrafnisse het met die tyd al gewilder geword en het 
teen 1797 so toegeneem dat die gevaar groot was dat met a1 die lanterns en 
liggewende voonverpe, h brand in die kerk kon ontstaan. Die hulp van generaal 
Dundas, die Britse bevelhebber, is ingeroep om hierdie misbruik te be~et.'~~ 
Die armes en laagbesoldigde arbeiders, soldate en matrose is woe& net in 'n kombers 
toegedraai. Vanaf 1710 is VOC-amptenare we1 in kiste begrawe. Verskillende tipes 
doodkiste is gebruik waarvan een by die voetenent oop was sodat die lyk in die graf 
kon afgly en die kis weer gebruik kon word.'40 Afgesien van begraafplek in die 
oorspronklike fort en die kasteel en die begraafplaas langs die tuine naby die kerk, 
was dam ook ander begraafplase. Met die pokke-epidemie van 1755 is die Kaapse 
gemeente se kerkhof gesluit en 'n nuwe begraafplaas aan die Buitengracht aan die 
gemeente toegewys. Meer as 'n 1 000 mense waaronder ses goewemeurs is in wat 
later as die Groote Kerk bekend was, begrawe. 
Benewens enkele opwindende geleenthede was die lewe in die hawestadjie bra 
eentonig. Tot aan die einde van die kompanjiesbewind was daar nie h hoerskool, 
teater en 'n publieke vergadersaal vir onthale nie, ook nie h boekwinkel en nuusblad 
nie. Die meeste mense het nie gelees nie en geleenthede vir vermaak was beperk. In 
die huise van die welvarendste burgers is we1 gedans op musiek wat slawe verskaf 
het.I4' 'n Groot begramis, nou en dan, was iets om te beleef en goeie afwisseling van 
die vervelige gang van sake. 
Min van die senior amptenare van die kompanjie het kennis gehad van die binneland 
en onkunde oor die behoeftes van die grensboere was nog groter. Goewemeur Van 
Plettenberg het besef dat kennis van die binneland en sy bewoners nodig was vir die 
139 
C. Opperman, "Die Groot Kerk ... ,"Die Huisgenoot, 1 Oktober 1965, p. 50. 
140 
D. Sleigh, "Vroee Kaapse begrafhisgebmike en grafte", G. Hofmeyr, (hooked.), NG. Kerk 350 ..., 
p. 38. 
141 
H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 28. 
gesonde admiiistrasie van die land en die beter versorging van die verafwonendes.14' 
Met die oog hierop het Van Plettenberg en 'n klein geselskap amptenare die kasteel op 
3 September 1778 verlaat. Na 'n reis van ongeveer drie maande waartydens die 
geselskap gevorder het tot in die Camdebo (in die omgewing van die latere Graaff- 
Reinet), kennis gemaak het met heelwat van die grenspioniers en met die Xhosas 
onderhandel is oor ondermeer die Visrivier as grens, was die reisigers op 26 
November 1778 terug by hulle ~ertrek~unt.'~~ 
Hierdie reis word aangestip om die deurlopendheid van gebeure nie te versteur nie, 
maar aangesien dit min direkte betrekking het op die Cruywagen-verhaal geniet dit 
nie volledige en verdere aandag nie. Daar was egter ander gebeure waarby Jan 
Cruywagen en sy broer, Gerhardus Hendrik, betrokke was wat aandag verdien. 
Heersende toestande 
Hoewel die volksplanting geweldig uitgebrei het en reeds vir 'n paar geslagte Kaaps- 
gebore burgers die enigste tuiste en vaderland, het die Kaap de Goede Hoop vir die 
kompanjie en sy bewindhebbers 'n vewersingspos gebly, 'n vestiging en gebied 
ondergeskik am die belange van die kompanjie en aan die algemene handelsbelange 
van die Nederlandse ~e~ubliek.'" Die merkantilisme wat ten grondslag van die 
kompanjie se ekonomiese beleid gel& het, was 'n ekonomies-politieke stelsel wat deur 
nasionale state toegepas is in hul strewe na welvaart vir die staat, welvaart wat deur 
middel van onder andere handelsmonopoliee en die besit van kolonies gegenereer is 
en waaraan alle belange ondergeskik geag was.I4' 
Daar is vele bewyse gevind dat die belange van die kompanjie, byna sonder 
uitsondering, altyd voorop gestel is by besluite wat geneem is. In rapporte aan die 
142 
A.J. B6eseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfonderdjaur Suid- 
Afrikaanse geskiedenis, pp. 79,80. 
'43 A.J. Boeseken, "Die kompanjie en sy onderdane", C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid- 
Afrikaame geskiedenis, pp. 80, 81; S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, pp. 190-192. 
144 
A.J.H. van der Walt, e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afiiku, deel 1, p. 138. 
145 
D.J. van Schalkwyk, e.a. (reds.), Woordeboek van die Afrikaanse foul, tiende deel, p. 298. 
Here XVII val dit op hoe diiwels die goewemeur en die Politieke Raad skrywe, 
Hebbe wij dier halven voor de belangen der Maatschappye best geoordeeld en 
dienvolgens be~looten.'~~ By ander geleenthede weer is ten dienste van der Edele 
Compagnie opgetree en besluit. Elke optrede, besluit of handeling is uitgevoer met 
die vraag wat die Compagnies wegen meest te pas komen kan.I4' Die VOC het sy 
handelsmonopolie naarstiglik beskerm en dit het uitgeloop op volgehoue spanning en 
baie probleme tussen die kompanjie en die burgery. 
Die kompanjie was die alleenhandelaar en die gemis aan handelsvryheid het vir die 
aangebore en verder ontluikende vryheidsin van die inwoners 'n steen des aanstoots 
gebly. Dit was veral die onvoldoende en onbestendige afsetgebiede vir Kaapse 
produkte wat die gemoedere van tyd tot tyd gaande gemaak het. Gedurende die laaste 
ongeveer 18 jaar van die kompanjie se bewind het die burgers in normale jare 
deurgaans meer geproduseer aan koring en ander graan, verskillende soorte wyn, 
brandewyn, vleis, stertvet (van die Afrikanerskaap), botter en seep as wat hulleself en 
die kompanjie, ook vir die behoeftes van die Oosterse besittings, nodig gehad het. 
Daar is reeds in hoofstuk drie beskryf hoe die kompanjie se monopolitiese beleid min 
bestaansmoontlikhede aan setlaars gebied het. Die meeste Kaapse inwoners het met 
losieshuise 'n lewe gemaak, ander wat drankpagte gehou het, het met hulle taphuise 
goed geld gemaak en ander het heimlik genegosieer. Nieteenstaande 
owerheidsbeperkinge het enkele klein algemene handelaars-besighede tot stand 
gekom. Hierdie prentjie het gaandeweg verander want in the last third of the 
eighteenth century did large-scale merchants begin to acquire the leading positions 
they would maintain throughout the pre-indushial period.'48 Teen 1770 het veral 
twee belangrike invoerondememings, La Febre & Kie en Cruywagen & Kie op die 
been gekom. Om en by die einde van die sewentigerjare het hierdie ondememings 
feitlik die handel gemonopoliseer omdat hulle eerste toegang tot inkomende skepe, 
146 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 63, VerbaWopieE, p. 84. 
14' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 63, Verbatimkopiee, p. 84 en p, 358. 
14* R. Elphick & H. Giliornee, The shaping ofSouth Afican sock@, p. 263. 
eerste aanspraak op oorplasing van geld na Nederland en voorkeur op verkryging van 
vragruim op VOC-skepe gehad het.149 
Die afsetgebiede was egter onbestendig en wisselvallig na mate skepe, veral van 
Engeland en Frankryk, na dmk besoeke soms weer lank weggebly het.ls0 Die 
oordrewe en voortdurende vooropstelling van die VOC se handelsbelange het 
meegebring dat die kompanjie en die meeste van sy amptenare die vryburgers as 'n 
noodsaaklike euwel beskou het.Is1 Soos vanaf die tyd van die Van der Stel-botsing is 
die burgers beskou as die bastards of the Company en die amptenare the Company's 
legitimate children.15* Daar was Cruywagens in beide van di6 kampe: Jan 'n boer en 
vryondememer en Gemt, sy broer, 'n senior kompanjiesdienaar. 
Amptenare: vergunnings en misbmike 
Ten opsigte van handelsbedrywighede is dit duidelik dat die Here XVII se instruksies 
van 30 Oktober 1706 aan die Politieke Raad nie meer toegepas is nie. Dit het gelui 
dat geen Compagnies Bediendens aan de Caab van de meeste aftot de minste toe, 
eenige Handel mogen drijven, met Koorn, Vee, of Wyn.. . 
153 
Die algemeen onaanvaarbare optrede en magsmisbruik van amptenare het die 
koloniste die ergste gegrief en uiteindelik tot daadwerklike optrede laat oorgaan. 
Goewerneur-generaal Van Imhoff het reeds tydens sy besoek in 1743 besef dat die 
rede vir veral die oneerlike optrede van amptenare gel? het in hulle lae vergoeding. 
Die vrees het bestaan dat amptenare op willekeurige wyse hulle inkomste kon aanvul. 
Van Imhoff het gevolglik die wyse waarop veral die hoogste amptenare hulle 
inkomste kon aanvul duidelik uiteengesit.lS4 
L49 R. Elphick & H. Giliomee, The shaping of South African society, p. 263 & C. Beyers, Die Kaapse 
patriotte ..., p. 127. 
A.J.H. van der Walt, e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, pp. 138, 139. 
151 
C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaame geskiedenis, p.83. 
I52 
E.A. Walker, A history of South Africa, p.69. 
C. Beyers, Die Kaapsepatriotte. .., p. 11. 
I54 
A.J. Btleseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .", Argief-jarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 124. 
Hy het vasgestel dat daar vir ongeveer 30 jaar h gebmik gevestig was om h deel van 
die koopprys van elke leer wyn onderskeidelik vir die goewemeur en die sekunde 
agter te hou. 
In die geval van wyn moes 3 Rds. afgaan as tiende vir die Komp. en 
verder moes van die pryse 10 Rds. afgaan by wyse van emolument vir 
die goewerneur en die Sekunde; eersgenoemde het Wee-derdes 
daarvan ge!wy.155 
Van die Rds. 40 vir 'n leer wyn het die produsent dus slegs Rds. 27 uitgekry. Van 
Irnhoff het hierdie reeling bekragtig en dit is voortgesit. Die amptenare in die laer 
range het egter nie so 'n voordeel ontvang nie en moes maar voortsukkel uyt de hoope 
van te enige tyd nog eens tot een van de vooraanstaandefinctien op te k1i1nmen.l~~ 
Om op hoop te moes lewe was vir die meeste amptenare aan die Kaap en Nederlands- 
Indie h te geringe aanspo~g om nougeset en toegewyd te arbei. In plaas van 
toegewyde arbeid was h ander ingesteldheid blykbaar by die amptenary, van die 
hoogste tot die laagste, teenwoordig: om binne h minimum van tyd 'n maksimum van 
voordele en rykdomme in te same1.15' Hierdie soort ingesteldheid was die oorsaak 
van groot ontevredenheid by die burgers en tot enorme nadeel van die kompanjie. 
Die independente fiskaal, die regterlike beampte wat opgetree het vir die belange van 
die owerheid en gewaak het oor die nakoming van wette, was vir sy dade rekenskap 
alleen aan die Here Meesters verskuldig. Hierdie amptenaar het hom dikwels aan 
verregaande misbruike skuldig gemaak soos buitensporige boetes wat vir eie voordeel 
en op eie gesag opgele is. Die burgers het veral gekla oor die optrede van fiskaal, 
W.C. Boers. Hulle klagtes het min gebaat want van sy opvolgers, onder wie J.J. 
Surmrier en Gabriel Exter, wat der Nederlandsche taal en gewoontens onkundig was 
en in 1786 tydelik waargeneem het, het nie juis beter gevaar nie. Die hoer owerhede 
het hulle blykbaar nie laat leer deur die swak en ondeurdagte optredes van amptenare 
in die belangrike pos nie, want h jaar later het die Here XVII vir Johan Nicolaas 
155 
C. Beyers, Die Kaapsepahiotte ..., voetnoot 4, p. 16. 
156 
A.J. B6eseke11, "Die Nederlandse kommissarisse . . .", Argief-jarboek vir Suid-Afikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 126. 
15' A.J.H. van der Walt, e.a. (reds.), Geskiedenis vanSuid-Afika, deel 1, p. 143. 
Steeven, baron van Lijnden, van Bitterswyk, vriend van die prins van Oranje na die 
Kaap gestuur om die amp te beklee. Sy loopbaan, wat as misdadig bestempel kan 
word, het in 1791 geeindig toe die Burgerkrygsraad teen hom opgetree het en hy hom 
clandistine ... by nacht uit die voete gemaak het.Is8 
Hierdie amptenare-dwingelandy en swak bestuur gee enigsins h aanduiding van die 
onbeholpenheid en misbruik waaraan Kaapse koloniste ondenvorpe was. Hoewel dit 
nie te verskoon was nie, was daar naas kormpsie h belangrike oorsaak vir diC toedrag 
van sake: daar was by die kompanjie h groeiende onvermoe om bestuursake op h hoe 
en aanvaarbare peil te hou soos die volgende samevatting dit duidelik stel: 
The great Dutch East India Company entered on the last stage of its 
decline in the 'seventies of the eighteenth century. It still made an 
imposing show; dividends were forthcoming, 20,000 Netherlanders 
still found employment and the upper classes gained advancement in 
its service; but deep-seated oficial corruption sapped its vitalify; 
expensive wars drained its resources; the English Company ... went 
from strength to strength in Indian waters and took away the China 
trade ... in tea.Is9 
Bankrotskap, lank reeds 'n werklikheid, het voortgesleep en tekorte het gegroei. Die 
Nederlandse Republiek was op die afdraendepad en het stadigaan agter geraak teen 
Europese konkurrente. Politieke woelinge en magsverskuiwinge het die eertydse 
leierland van Europa verder verswak. 
Die eke wat die administrasie van 'n uitgestrekte koloniale gebied en ewe groot 
handelsryk aan die hulpbronne van die klein landjie gestel het, het sy to1 geeis. 
Alleen daardie nasies wat redelik daarin geslaag het om die optrede 
en gedrag van hulle amptenare te beheer, was suksesvol in hulle 
ondernemings. Die skep en instandhou van h koloniale administrasie 
wat vry was van korrupsie, wat genoeg bestaansruimte aan koloniste 
gegee het en sterk genoeg was om goeie opbrengste aan die 
moederland te verseker, het hog eise gestel.L60 
A.J. B(leseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...", Argiefyaarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, pp. 126, 127. 
'59 E.A. Walker, A history ofSouth Africa, pp. 104, 105. 
I6O W.A. Cmywagen, "Die VOC, wins en verlies: 'n Perspektief vanuit 2002.", Historia, jg. 47(1), Mei 
2002, p. 265. 
Burgemoelinge - aanloop en verloop 
Wat tot hiertoe geskets is, moet beskou word as agtergrond waarteen belangrike 
gebeure afgespeel het, gebeure wat die Kaapse samelewing aan die praat gesit het en 
betekenisvolle beroeringe tot gevolg gehad het. 
In Meimaand 1778 is verseelde briewe geadresseer aan verskillende burgers in die 
geheim in Kaapstad versprei. By eke brief was dam 'n ongetekende dokument 
ingesluit wat gehandel het oor De magt en de vrijheden eener Burgerlijke 
Maatschappij verdedigt door de gevoelens der voornaamste Regtsgeleerden, 
opgedragen aan het oordeel der Caapsche ~ur~erij.'~' 'n Verdere anonieme stuk 
onder die opskrif Aan onse Broeders, Meedeburgers van dit Colonie van Cabo de 
Goede Hoop word deese opgedraagen en in hunne bedenking,I6' het ook die rondte 
gedoen. 
Die verspreiding van di6 geskrifte was nie sonder uitwerking nie want daar was 'n 
ongewone bedrmgheid merkbaar en verskeie byeenkomste is gehou. Goewemeur 
Van Plettenberg en die Politieke Raad het die Here XVII oor die gistinge wat oral 
hoorbaar en sigbaar was, ingelig.'63 
Jan Cruywagen, 'n nugter denker en 'n man met 'n gebalanseerde oordeel het sonder 
twyfel ook van die geskrifte onder oe gehad. Hy het egter 'n neutrale houding 
ingeneem en later 'n betekenisvolle bydrae gemaak in 'n poging om die onstabiele en 
onseker toestande positief tot die voordeel van die grootste getal ingesetenes om te 
draai. 
Die vonk vir daadwerklike aksie van burgerkant was die inhegtenisneming van 'n 
burger, Carel Hendrik Buytendag. Buytendag was in onguns by die owerhede weens 
161 
C. Beyers, Die Kaapsepafriotte ..., p. 1. 
162 
C. Beyers, Die Kaapsepafriotte ..., p. 1. 
C. Beyers, Die Koopse putriotte ..., pp. 1,2; A.J.H. van der Walt, e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid- 
Afriku, deel 1, p. 148. 
'n klag wat sy vrou ingedien het. Sy het ook aangedui dat sy van hom wou skei. Op 
20 Januarie 1779, toe daar al weer wede was tussen man en wou, het die Fiskaal, van 
sy beamptes na Buytendag se huis gestuur met die opdrag om hom te arre~teer.'~~ 
Buytendag was met sy gesin aan tafel toe die geregsdienaars die huis ingestorm en 
hom met geweld teen die grond gegooi en vasgebind het. Skoppe en she het gevolg 
en die gevangene word vir opsluiting weggevoer. Buytendag is na die skip, Honkoop, 
gebring en in ballingskap na Batavia weggevoer met 'n opdrag van die geweldiger dat 
hy meer slae as kos moes ont~an~.'~~ 
Die verbanning van burgers het we1 meermale voorgekom, maar die wyse waarop met 
Buytendag gehandel is, sonder dat bepaalde prosedures gevolg is, is dew die 
ontewede burgers beskou as 'n ernstige vergryp teen hulle regte en vryhede. Die 
burgers het sekere regte as ewig en onvewreembaar beskou en hulle gedwonge gevoel 
om die regte te verdedig ten einde 'n beter bestaansreg vir hulle en hulle nakomelinge 
te ver~eker.'~~ 
Op 1 Mei 1779 het sekere Kaapse burgerrade en heemrade van Stellenbosch en 
Drakenstein namens hulleself en 404 medeondertekenaars verlof gevra om vier 
afgevaardigdes, als gesamentlyke reprasentatien van den geheelen Burgerstaat na 
Nederland te stuur om voor die Here XVII te gaan getuig oor den kwynende staat der 
Burgers en Vrye Coloniers aan Cabo de Goede HOO~.'~' 
Die afgevaardigdes was oud-burgerraad Jacobus van Reenen, oud-burgerluitenant 
Barend Jacob Artoys, en die burgers Tielman Roos en Nicolaas Godfried ~e~ns.'~~ 
Hierdie vier here het 'n lywige dokument, wat die goedkeuring van hulle lasgewers 
weggedra het en bekend gestaan het as die Burgermemorie van 7 Mei 1799, opgestel. 
Die dokument moes am die Here XVII voorgel& word.169 
IM 
C. Beyers, Die Kaapsepafriotte ..., p. 14. 
165 
C. Beyers, Die Kaapsepafrione ..., p. 14. 
166 
A.J.H. van der Walt, e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrikq deel 1, p. 150. 
167 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 143, Verbatimkopiee, p.1 (titelblad en inleiding). 
C. Beyers, Die Kaapsepahiotte ..., pp. 2, 3. 
C. Beyers, Die Kaapsepahiotte ..., p. 4, voetnoot 2. 
Die gesamentlike aansoek van die vier afgevaardigdes om na Nederland te reis, is 
dew die Politieke Raad afgekeur. Verlof vir die reis is we1 later afsonderlik aan elke 
aansoeker toegestaan. Die reis was voorspoedig en op Saterdag 16 Oktober 1779 het 
die vier gevolmagtigdes verskyn in h vergadering van die Here XVIL'~' Die petisie 
wat hulle aan die hoe here voorgele het, het uit drie afdeling bestaan: In die eerste 
afdeling word die produksie- en afsetprobleme uiteengesit asook hoe die probleme 
vererger word deur die ongeoorloofde partikuliere handel wat kompanjies-amptenare 
bedryf. "' Die tweede afdeling het in 16 artikels beskrywe hoe willekeurig, 
overheershend en onderdrukkend amptenare 0.a. die independente fiskaal, Boers, teen 
lede van die burgery opgetree het.172 In artikel vier van hierdie afdeling word 
spesifiek venvys na die optrede van die dispensier, Adriaan van Schoor (Susanna 
Cruywagen se man) wat belas was met die voorsiening van lewensbehoeftes aan 
skepe. Die onregmatige wyse waarop hy gelde gevorder het van burgers wat proviand 
aan skepe gelewer het, het groot onmin veroorsaak. In artikel vyf kom Gemt Hendrik 
Cruywagen aan die beurt en sy vennootskap met verskeie amptenare onder andere die 
onderkoopman en poshouer by Valsbaai, Christoffel Brand, H.J. de Wet, 'n boekhouer 
in die kompanjies-pakhuis en Abraham Chiion, boekhouer van die kompanjieskas. 
Onder die naam Cruywagen en Kie het hulle glo die totale binnelandse en vreemde 
negosie beheer. Daar word na Cruywagen venvys as een der rykste en grootste 
~e~otianten.'~~ Verder word daar ged dat hy 'n pakhuis en magasyn met allerhande 
Goederen, Koopwaaren en Manufactuuren aangehou en daarop groot wins gemaak 
het. Die gerespekteerde historikus, C.F.J. Muller skrywe dat Brand die poshouer in 
Valsbaai, met 'n paar oud-burgerrade en amptenare eintlik die handelsgenootskap 
Cruywagen en Kie gestig het.L74 Deur sy naam aan die onderneming te koppel, het 
Gerrit Cruywagen we1 veel van die kollig gesteel en was hy meestal in die spervuur. 
Die 37 artikels waaruit die derde afdeling bestaan het, het voorstelle ter verbetering 
van die onbevredigende toestand bevat. Gemoedere aan die Kaap het hoog opgevlam 
170 
C. Beyers, Die Kaapsepafriotte ..., pp. 4-7. 
171 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 143, Verbatimkopiee, pp. 1,2. 
172 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 143, Verbatimkopiee, pp. 5-10. 
173 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 143, Verbatimkopiee, p. 16. 
C.J.F. Muller (red.), Vyjhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, p. 87. 
omdat Oosterse bannelinge wat as polisiemanne aangewend is (en as "caffirs" bekend 
gestaan het) gebruik is om burgers te arre~teer.'~~ Die vertoemakers het pertinent 
versoek dat een burger niet anders dan door Burgeren sal mogen worden 
gearresteerd. 176 Voorts word daar ook uitdruklik versoek dat burgers nie hulle 
vryheid ontneem sal word en weer in kompanjiesdiens opgeneem sal word nie - 'n 
prosedure wat by geleenthede teen oortreders toegepas was. 'n Verdere versoek was 
die aanstelling van sewe burgerrade in die Politieke Raad en vir gelyke 
verteenwoordiging in die Raad van Justisie met die oudste burgerraad as president.'77 
Die Here XVII het na ontvangs van die burgerpetisie besluit om die Audi [erj alterem 
partem-reel toe te pas en ook die ander kant van die saak te verneem. Op 23 Oktober 
1779 is twee briewe na die Kaap gestuur, kin aan goewemeur Van Plettenberg en die 
ander aan die goewemeur en die Politieke Raad. Daarin is versoek dat Kompanjies- 
dienaars teen wie enigiets, self by implikasie, in die memorie te laste gele was, hulle 
daarop moes verantwoord en hulle getuienis aan die goewemeur moes verstrek.17* 
Gemt Hendrik Cruywagen, een van die aangeklaagdes, se verweer sal in die hoofstuk 
oor hom nadere aandag kry. 
Goewemeur Van Plettenberg het in sy Consideratien, onder datum 20 Maart 178 1, 
ontken dat die kolonie in 'n kwynende staat was en daarin was hy korrek. Die 
oorlogstoestande wat geheers het as gevolg van die Nederlandse Republiek se 
deelname aan die Amerikaanse Vryheidsoorlog (van die einde van 1780 tot Mei 1784) 
en die teenwoordigheid van Franse troepe aan die Kaap, het 'n tyd van 
oorlogswelvaart geskep. Verder het die goewemeur betoog dat die klein aantal 
ondertekenaars van die burgerpetisie kwalik beskou kon word as die mondstuk van 
die gehelen Burgerstaat van bykans 3 000 Kaapse burgers.'79 Van Plettenberg het 
egter 'n emstige behoefte aangevoel dat die onderlinge verhouding tussen burgers en 
175 
H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 55. 
176 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 143, Verbatimkopiee, p. 28. 
I77 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 143, Verbatimkopiee, p. 30; C. Beyers, Die Kaapse 
patriotte . . ., pp. 8-37. 
17' C. Beyers, Die Kaapsepahiotte ..., p. 38. 
C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afiikaanse geskiedenis, p.89; C. Beyers, Die Kaapse 
patriotte ..., pp. 42-45.. 
amptenare op 'n gesonder grondslag geplaas moes word. Die welvaart van die Kaapse 
vestigingsgebied wat deur soveel wisselvallighede geknel was, moes ook op meer 
bestendige voet geplaas word. 
Die goewemeur het verder gehandel met 'n reeks ander sake wat betrekking gehad het 
op ekonomiese en bestuursaangeleenthede, die vrywaring van burgers teen 
verbanning en by wetsoortreding hulle arrestasie deur mede burgers en nie dew die 
geweldiger en sy buitelandse handlangers nie. Van Plettenberg het ook gesuggereer 
dat h Weine drukkery van nut sou wees want ingesetenes kon omtrent de landwetten 
en respective orders der Edele Compagnie beter ingelig word en baie skryfwerk met 
die hand kon uitgeskakel word.180 Goewemeur Van de Graaf, Van Plettenberg se 
opvolger, het die Here XVII herinner aan die versoek vir h drukpers. In h brief 
gedagteken 5 Desember 1783 het die Here XVII die versoek geweier en ook een wat 
drie jaar later herhaal is.Ig1 
In 1784 het Johan Ritter 'n Duitser en die seun van 'n boekbinder in die Kaap 
aangekom as boekbinder in diens van die kompanjie. Geen drukwerk is gedurende 
kompanjiestye aan die Kaap gedoen nie en dit was eers gedurende die eerste Engelse 
bewind dat Ritter daarin geslaag het om 'n klein drukpersie in die bande te kry 
waarmee hy in 1795, '96 en '97 almanakke gedruk het.182 Nog h Duitser, Valentin 
Alexis Schonberg, word gemeld as een van die Kaap se vroegste drukkers maar van 
sy drukpogings is niks verder bekend nie.lX3 In 1799 het 'n Engelse drukker, Hany 
Harwood Smith in die Kaap aangekom maar hy is in h klerklike pos in 'n 
regeringsdepartement aangestel. Drukwerk waaraan die voorgenoemde here hulle 
hande gewaag het, het onder streng regeringsbeheer gestaan. 
180 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, VerbatimkopieE, pp. 69-7 1. 
181 
P.J. Nienaber, h Beknopte geskiedenis van die Hollands-Afrikaanse drukpers in Suid-Afrika, (Die 
tweede Trebeeks), N. 25, p. 3. 
lX2 P.J. Nienaber, 'n Beknopte geskiedenis van die Hollan&Afriknanse drulrpers in Suid-Afrika, N. 25, 
p. 4. 
Ix3 C.F. J. Mullet, Sonop in die suide. Geboorte en groei van die Nasionalepers 19/5-1948. p. 2. 
Net soos die owerheid van die kompanjie was die nuwe Britse regering 
ook bevrees dat rewolusion@re opvattings deur middel van 
perspropaganda aan die Kaap s~u~osvat.'~~ 
Die Kaapse handelshuis van Alexander Walker en John Robertson het op 21 Julie 
1800 by proklamasie magtiging gekry om 'n drukpers op te rig en 'n weeklikse 
nuusblad te publiseer. Op 16 Augustus 1800 het Walker en Robertson se eerste 
nommer van The Cape Town Gazette and African Advertiser / Kaapsche Stah 
Courant en Afrikaansche Berigter by Pleinstraat 35, Kaapstad, die lig gesien. Onder 
die vakmanne wat ingevoer is, was h Hollandse vertaler. Die uitgewers het daarna 
gestrewe om met die blad die Hollandse Kapenaars en die Engelse nader na mekaar te 
bring into Bonds of mutual Harmony and good ~nderstandin~.'~~ 
Gedurende 1801 het druk op die Britse regering toegeneem om die begunstigde 
posisie van die drukkersfirma te beeindig. Vir die regering was die maklikste uitweg 
om die drukkery te koop en dit is gedoen teen h vergoeding van E2 000 (f12 000) aan 
Walker en Robinson. Die drukkery is nie dadelik na 'n ander perseel verskuif nie 
want die Trootelyk Gesprek tusschen den Here Jesus en de Moedeloose Ziel, het nog 
by die goewermentspers in Pleinstraat ver~k~n.'~~ 
Vir die Kaapse mense wat, behalwe vir briewe en mondelinge mededelings dew 
skepelinge van die buitewereld afgesny was, was die koms van die drukpers en die 
verskyning van 'n koerant en ander publikasies 'n beskawings-invloed wat hulle 
lewens verryk en hulle verder laat sien het as die grense van hulle eie klein wireldjie. 
Tenvyl die ontevrede Kaapse burgers in spanning gewag het op die uitslag van die 
eerste burgermemorie het hulle nie stilgesit nie. Daar is 'n tweede dokument 'n 
Nadere Memorie met datum 17 April 1782 opgestel. Dit was eintlik 'n toevoeging tot 
die inhoud van die memorie van 1779."' Die agiterende party, almal wat die 
I84 
C.F. J. Muller, Sonop in die suide . . ., p. 3. 
C.F. J. Muller, Sonop in die suide .. . , p. 3. 
P.J. Nienaber, h Beknopte geskiedenis van die Hollands-Afiikaanse drukper.~ in Suid-Afiika, nr. 25, 
p. 7 & C.F. J. Muller, Sonop in die suide ..., p. 6. 
187 
C. Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., p. 54. 
burgersaak ondersteun het, het die naam Patriotte aangeneem. Die burgers wat nie 
met hulle wou meedoen nie is soms Mamelukke genoem. Laasgenoemde 
benaming het oorspronklik venvys na slawe wat in die Egiptiese geskiedenis 
mettertyd tot 'n heersersklas gevorder het. Die figuurlike betekenis daarvan het gedui 
op 'n afvallige of geloofsversaker.189 Dit was seker wat die Patriotte gedink het van 
Kaapse burgers wat hulle nie gesteun het nie. 
Anders as met die stryd teen Willem A. van der Stel het daar nieteenstaande 
burgerlike verdeeldheid, nou 'n groter mate van politieke bewustheid onder die 
Patriotte geheers. Hulle het hulle inspirasie uit Nederland gekry waar die 
Patriotbeweging onder Joan Dirk van der Capellen tot den Pol daarna gestrewe het om 
die Nederlandse regente-owerheid, wat die aspirasies van die burgery onderdruk het, 
omver te werp. Engelse vrydenkers het 'n groot invloed op die denke van die 
Nederlandse Patriotte uitgeoefen en die Amerikaanse Vryheidsoorlog was vir hulle en 
Europese koloniste oor die wireld 'n groot in~~irasie.'~~ Van hierdie denkbeelde het 
na die Kaap deurgesyfer en neerslag gevind in die denke van die plaaslike Patriotte. 
Die patriotte se komrner was oor ekonomiese aangeleenthede en hulle het ook 'n 
aantal politieke eise gestel. Die kern van hierdie woelinge en stryd het basies 
gesentreer om die verskil in siening oor die doelstellings wat onderliggend was aan 
die stigting van die Kaapse nedersetting. Fiskaal Boers het soos Willem van der Stel 
geglo dat die Kaap daar was vir die voordeel van die kompanjie en nie vir die 
voordeel van die burgers nie. Dit was dus geregverdig om opstandige en 
weerspannige burgers hulle vryheid te ontneem en hulle weer in kompanjiesdiens op 
te neem - daarom die optrede teen Buitendag. Die Kaapse Patriotte daarenteen het 
die beginsel van natuurlike regte vooropgestel. Hulle het geredeneer dat 'n persoon 
wat uit kompanjiesdiens getree het dieselfde voorregte moes geniet as 'n persoon wat 
nooit in diens van die Kaapse owerheid gestaan het nie.19' 
Is' C. Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., p. 51. 
I" C. Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., voetnoot 2, p. 51 
H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 54. 
191 
H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 54. 
sy vader geerf het nie, sou hy 'n rampzaligt en veraglijke Schepsel in die oe van die 
gemeenskap gewees het. Hy het verder beweer dat Artois bekend was as iemand die 
als een hoereerder zijne dagen alhier doorgebragt her, net soos sy vader wat 'n 
gruwelike egbreker was en verskeie onegtelinge onder ons heeft n~~elaten.'~~ 
Tielman Roos het ook nie lig daarvan afgekom nie: soos vele ander kon hy ingedeel 
word by die twistsaaijers! ... autheurs van haat nijd en tweedragt. Daar word ook 
gewys op die aandeel wat Roos gehad het aan die voortslepende onenigheid in die 
gemeente Drakenstein, 'n man wat zijn meyneedige ziele aan den Satan opgeoffert 
heeft. Van Nicolaus G. Heyns word gese dat hy in sy siel dieselfde kleur as die van sy 
liggaam gehuisves het (verwysende na sy onaanvaarbare optrede). Hy kon beswaarlik 
in sy eie en sy huisgesin se behoeftes voorsien het en nou is hy ook 'n afgevaardigde. 
Half triomfantelik laat die skrywer die indiwidue daar as hy deklameer, Zie daar dun 
mijne geliefde en waarde medeburgers een viertal van Ambassadeurs, in haare waare 
en natuurlyke ajbeeldselsfiaaije voonverpen wa~rlijk!'~~ 
Oor burgerregte en -vryhede het die skrywer ook 'n interessante siening gehad, 
teenstrydig met die opvatting van die Patriotte. Hy praat van de hoNende paard van 
burgervryheijt den teugel reeds van de necke gegooit, tragt ook den geheelen breydel 
[toom] te verbreeken, die perd sal in sy vaart den eygen hals [nek] nog breek~n.'~~ 
Twee sake kom uit wat pas verhaal is na vore: die venyn waarmee mense aangeval en 
beskuldig is. Of daar wetlike beskenning teen karakterskending of reg op 
skadevergoeding (regres) bestaan het in geval die skrywer se identiteit bekend sou 
word, is nie duidelik nie. Die diep verdeeldheid onder die Kaapse burgers word dew 
die voorgenoemde geskrif onderstreep. Daar kan aanvaar word dat daar erge 
spanning in die gemeenskap geheers het, spanning wat dew die onvermoe van 'n 
bankrot kompanjie om sake enigermate reg te bestuur, seker aansienlik verhoog is. 
Voorts is dit duidelik dat burgemyheid nie by almal ewe veel gewig gedra het nie. 
1% 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 161, Verbatimkopiee, pp. 10, 11. 
195 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 161, Verbatimkopiee, pp. 12, 13. 
1% 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 161, Verbatimkopiee, p. 14. 
Tenvyl sornmige daarin 'n toekomstige utopia gesien het, het ander dit as 
ongebondenheid en selfs h resep vir rampspoed en selfvernietiging beoordeel. 
Dit is moeilik om vas te stel of die firma Cruywagen & Kie. voortgegaan het met 
handelsaktiwiteite terwyl verdeeldheid tussen partye verdiep het en geskrifte met 
teenoorstaande standpunte die rondte gedoen het. Dit sou logies wees om te aanvaar 
dat transaksies aansienlik afgeskaal is om die beswaardes nie meer skietgoed te gee 
nie en om nie die indruk te wek dat die firma nieteenstaande besware, uitdagend 
voortgaan nie. Die ondememing kry in die volgende hoofstuk voortgaande aandag. 
Die direkteure het eers in Desember 1783 hulle eerste besluit in verband met die 
klagskrif geneem. Burgerverteenwoordiging op die Politieke Raad is vemerp, maar 
op die Raad van Justisie sou ses, in plaas van drie, burgerrade sitting kon neem. 
Beamptes word streng verbied om grond te besit en daarop te boer. Burgervryheid 
sou nie aangetas word deur koloniste weer in kompanjiesdiens op te neem nie. Vry 
handel met eie skepe is nie toegestaan nie hoewel burgers met vreemde skepe kon 
handeldrywe - maar eers as die kompanjie se behoeftes bevredig was. Op die ander 
burgerversoeke het die Here XVII eers teen die middel van 1785 geantwoord.19' 
Die onbevredigende antwoorde vanuit Nederland en aanduidings dat die nuwe 
goewemeur C.J. van de Graaff hulle nie baie simpatiek gesind was nie, het die 
Patriotte tot verdere aksie aangespoor. Vier afgevaardigdes, M.A. Berg, Johannes 
Roos, J.H. Redelinghuys en J.A. Bresler, word gek'ies om persoonlik die burgersaak 
aan die State-Generaal te gaan voorlk. Na onenigheid onder die vier 
verteenwoordigers en Berg se bedanking, het die ander drie in April 1786 'n petisie by 
die State-Generaal ingedien. Weens die onderlinge geskil en die feit dat die State- 
Generaal nie genee was om hom in te laat met kompanjiesake nie, het hierdie 
burgeroptrede ook op niks ~it~eloo~.'~* 
19' H. Giliomee, The Afrikaners: . . . , pp. 55, 56. 
198 
C.F.J. Muller, "Die s!qd na binne en na buite", C.J.F. Muller, Vyjhonderdjaar Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, p.90. 
Die burgermemories het 'n paar indirekte gevolge gehad. h Aantal invloedryke 
amptenare het bedank. Onder hulle was baron Joachim van Plettenberg wat eervolle 
ontslag gevra het, maar sy bedanking is teruggehou tot nA die besindiging van 
vyandighede tussen Nederland en Engeland. Die independente fiskaal, Willem Boers, 
het, nadat hy geantwoord het op aantygings teen hom in die burgerpetisie, ook sy 
ontslag aangevra. Dieselfde het gebeur met die ekwipasiemeester, Hugo Staring, ook 
bekend as die "Bloedsuier" en majoor Van Prehn, hoof van die milisie - hulle het 
onvenvyld na Nederland 1e~~~ekeer.l~~ 
Onderlinge verdeeldheid het steeds vlak aan die oppervlakte gel2 en by die Politieke 
Raad het groot kornmer geheers dat klein persoonlike vetes die smeulende kole kon 
aanblaas en die vlam van verdeeldheid sterker kon laat brand. In 1788 het 
byvoorbeeld so 'n twis tussen C. Brand, koopman en resident in Valsbaai en eertydse 
vennoot in die fma Cruywagen en Kie, en ene Van der Poel die Politieke Raad 
beweeg om daaroor am die Here XVII te rapporteer. In die skrywe aan die direkteure 
word gewys op die vrese vir h oplewing van die verderfelyke wreedheden wat 'n 
geruime tyd in die kolonie geheers het en 
waardoor venvijderingen en verbitteringen tussen ingezeeten en 
ingezeetenen, ja selfs ook tussen de zodanige die anderzints door de 
teerderste banden van namaa dskap [verwantskap] aan elkander 
verbonden zijn waren ontstaan. 
2& 
Vir die lede van die Politieke Raad was die toestand so onaanvaarbaar dat hulle die 
skerp verdeeldheid as "wreedhede" beskou het. Dit is ook duidelik dat hulle enige 
optrede wat die verdeling wat selfs tussen familielede en bloedvenvante voorgekom 
het, verder kon aanwakker, ten alle koste wou verhoed het. 
Die groot belang van die Patriot-beweging was daarin gelee dat 
for the first time we have a burgher document addressing the issue of 
their survival in a way that transcended the immediate self-interest of 
the authors. 
199 
A.J.H. van der Walt, e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afika, deel 1, pp. 159-160, 
2W Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 63, VerbatimkopieE, p. 160. 
Die Wes-Kaapse gebied vanwaar die leiding gekom het, was gedurende die vroee 
1780's heel voorspoedig maar die leidsliede het "nasionaal" gedink. Hulle 
hoofargument was dat die constitutie, die ekonomiese stelsel en beleid van die kolonie, 
so geskonde en gebrekkig was dat die toekoms van die hele burgery in gevaar verkeer 
het - veral ook gesien die posisie van die grensbewoners wat aan verwildering en 
vermenging blootgestel was.20' 
Jan Cruywagen en die rekwes van 1784 
By die vergadering van die Politieke Raad op 17 Februarie 1784 het goewemeur Van 
Plettenberg ter tafel gel2 
Zeeker request door den oud burgerraden Johannes Meijndertz 
Cruijwagen en Hendrik Oostwald Eksteen, mitsgaders den oud 
Heemraad aan Stellenbosch Hendrik Cloete neevens nog Elf 
Ingeseetenen zo uijt dit Caabse district as die van Stellenbosch en 
Drakenstein onderteekend .... 
202 
In hierdie geskrif het die vertoemakers 'n breedvoerige uiteensetting gegee van die 
praesente Constitutie, d.w.s. die ekonomiese beleid en toestand van die kolonie en 
hulle wees dat daar weer teruggeval sal word in die swak ekonomiese omstandighede 
wat voor die oorlog geheers het. Daar word versoek dat die Here XVII moet 
tussenbeide tree dat meer geleenthede geskep kan word vir koloniste om hulle 
produkte te ~erhandel.*~~ Die ondertekenaars van die versoekskrif het ook die vrees 
uitgespreek dat die misnoee wat onder die burgers waarneembaar was sou toeneem en 
dat dit tot nadeel van die algemene welvaart sou wees. Hulle het dit beklemtoon dat 
die constitutie die vemaamste rede was waarom rus en geluk soos hulle voorouers dit 
geken het nie meer bestaan het nie en dat hulle nakomelinge al minder daarvan sou 
kon geniet.204 Hulle het ook nadruk daarop gel2 dat met die uitbreiding van die 
kolonie, as gevolg van die veeteelt waartoe mense hulle toevlug geneem het en die 
lang afstande na die markte, toenemende verarming en verwildering sou voorkom. 
201 
H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 55. 
'02 Internet www.tanap.net, C166, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 13 1-152. 
'03 Internet www.tanap.net, C166, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 13 1-152. 
204 C. Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., bylaag E, (volledige dokument) p. 227. 
Die goewemeur het sy verwondering uitgespreek oor die standpunt dat die constitutie 
van die kolonie swak was terwyl dit sedert die stigting nooit in h beeter enflorisanter 
[voorspoediger] Staat verkeer het nie. Daar is we1 ingestem dat die toestand voor die 
oorlog rede tot kommer gegee het.'Os Daar is eenparig besluit om die voorgenoemde 
dokument in sy geheel aan die Here XVII te stuur met van die kommentaar wat 
daarop gelewer is. 
Die prentjie wat die groepie geskets het oor die ekonomiese gesteldheid van die 
burgers het ooreengestem met wat in die eerste gedeelte van die burgermemorie van 
1779 geskrywe was. Die groot verskil tussen die twee dokumente 12 daarin dat die 
ondertekenaars van die 1784-versoekskrif geen melding gemaak het van die optrede 
van amptenare nie. 
Dit is duidelik dat van die name op die versoekskrif heelwat gewig gedra het by die 
Kaapse owerheid. Die eerste drie ondertekenaars, Jan Meyndert Cruywagen en 
Hendrik Oostwald Eksteen was eerbare ou-burgerrade en Hendrik Cloete die oud- 
heemraad was 'n bekende Kaapse boer; vanaf 1778 bestuurder van sy vader sy plaas 
Groot Constantia en van 1799 eienaar van die ~and~oed.~'~ Die Politieke Raad het die 
drie here uitgesonder en op 19 April 1786 verklaar dat hulle nie alleen van die 
vermoSndste, oudste en vemaamste families van die Kaapse burgerstand was nie, 
maar ook dat al die ondertekenaars 
zig altoos ajkerig hebben getoond van het gedrag en de handelswijze 
bij een ander gedeelte der inwoonderen gehouden.207 
Die laaste opmerking was 'n sinspeling op die Patriotte. 
'n Brief wat Joachim van Plettenberg, die afgetrede goewemeur na sy vestiging in 
Nederland, aan Hendrik Swellengrebel, die Kaapsgebore seun van 'n vroeere 
goewemeur met dieselfde naam, geskrywe het, bevat ook interessante inligting oor 
Io5 Internet www.tanap.net, C166, Resolusies van die Politieke Raad, pp. 131-152, & C. Beyers, Die 
Kaapse patriotte ..., p. 122 
'" D.J. van Zyl, "Hendrik Cloete", D.W. Kruger & C.J. Beyers (reds.), Suid-Afiikaanse biografiese 
woordeboek, deel3, p. 165. 
207 C. Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., p. 120. 
Jan Cruywagen. Hendrik Swellengrebel (jnr.) het h lewendige belangstelling in 
Kaapse sake behou hoewel hy na sy studies in Nederland nie na die Kaap teruggekeer 
het nie. Hy het die Kaap we1 gedurende 1776-77, gedurende die regeertyd van Van 
Plettenberg, besoek en twee reise waarvan een na die binneland, ondemeem. Daarna 
het hulle redelik gereeld aan mekaar geskrywe.208 Van Plettenberg het op 26 
November 1785 h brief geskrywe ter nakoming van 'n woeere belofte dat hy h kopie 
van sy memorie oor die Kaap aan Swellengrebel sou stuur. Hierdie memorie was 
eintlik die Consideratien, of Van Plettenberg se antwoord op die burgerpetisie van 
1779 wat hy in 1781 aan die Here XVII gestuur het. Verwysende na di6 dokument 
skrywe hy dat die enigste persoon uit die Kaapse burgerstand met wie hy die geskrif 
bespreek het en aan wie hy h kopie gegee het, 
is geweest den Oud Burger Raad en Capitein der Cavalery, Jan 
Meindertsz Cruywagen bij Uw bekend Ik dagt dat  hi^' een der 
raisonnabelste en onpartydigste der Burger Patriotten was ... 
209 
Van Plettenberg bedoel hier seker ook oud-kaptein van die kavallerie as in ag geneem 
word dat Jan weens sy jig-probleem in 1773 van sy bevelsposisie afstand gedoen het. 
Indien hy we1 sodanig herstel het dat hy weer sy vroeere pos opgeneem het, is niks 
wat daarop dui, raakgeloop nie. 
Die Politieke Raad het Jan Cruywagen aangeprys omdat hy homself afkerig betoon 
het van die gedrag van die Kaapse Patriotte. Van Plettenberg noem hom we1 h 
burger-patriot maar 'n rasionele en onpartydige persoon. Dat Jan Cruywagen, soos die 
Patriotte, erg bekommerd was oor die constitutie of ekonomiese toestand van die 
kolonie en uitwee gesoek het uit ongesonde en toekomsbedreigende omstandighede, 
blyk uit die versoekskrif wat hy en sy medeondertekenaars aan die Here XVII laat 
deurstuur het. Genoemde geskrif het merendeel dieselfde sake as die Patriot- 
voorleggings bevat. Dat Cruywagen nie h ondertekenaar van die burgermemorie van 
- - - - - - - - - 
208 
G.J. Schutte, "Hendrik Swellengrebel (die jonge)", D.W. Kruger & C. J. Beyers (reds.), Suid- 
Afrikaanse biografiese woordeboek, deel3, p. 798. 
209 G.J. Schutte e.a. (reds.), Briefivisseling van Hendrik Swellengrebeljr. oor Kaapse Sake 1778-1 792, 
Van Riebeeck-Vereniging 2e reeks N. 13, p. 218. NOTA: Die datum van die brief word aangegee as 26 
November 1725. Dit moet h drukfout wees want in 1725 was beide die skrywer en die ontvanger nog 
nie gebore nie. Dat dit 1785 moet wees, blyk ook uit die datum-orde waarin die briewe in die bundel 
op mekaar volg. 
behoeftes voorsien was en daar ook rekening gehou was met wat Indie en Europa 
benodig het, 
kan die Goewerneur [dit] opkoop vir rekening van die Kompanjie; 
teen pryse wat jaarliks vasgestel moet word deur 'n kommissie 
bestaande uit 6 lede, aangestel deur die Goewerneur en Politieke 
Raad uit die Raad van Justisie; 3 Kompanjiesdienare en 3 
b~r~errade.~" 
Die verstokte en vasgewortelde merkantilistiese beleid van die kompanjie het min 
ruimte gelaat vir drarnatiese veranderinge in en aanpassings aan beleidsrigtings en die 
bestuursopset aan die Kaap. Dit is egter duidelik dat die versoekskrifte nie sonder 
uitwerking was nie en dat besluite wat 'n mate van verligting kon bring daaruit 
gespruit het.212 Gesien die tydsomstandigbede en die stand van die kompanjie se sake, 
is daar van owerheidswee nie veel vermag nie. 
Die burgermemorie van 1779 het reaksie van die goewemeur en ander ingesetenes 
uitgelok en 'n onverkwiklike twis en tweespalt onder die Kaapse ingesetenes tot 
gevolg gehad. Die rekwes van Jan Cruywagen en sy klein groepie mede- 
ondertekenaars het volgens alle aanduidings geen negatiewe reaksie van medeburgers 
uitgelok nie. Die reaksie wat daar was, was uiters positief: aanprysing deur die 
Politieke Raad en goewemeur Van Plettenberg soos reeds genoem. Jan Cruywagen- 
hulle was seker ook baie in hul skik dat die Here XVII kennis geneem het van hulle 
vertoe en daarop gereageer het dew meer ruimte te skep vir die verhandeling van 
landbouprodukte. 
Die woelinge onder die Kaapse burgers het voortgeduur. Binne die Kaapse koloniale 
gemeenskap, klein soos dit was, het twis en onmin op baie lewensterreine voorgekom. 
Die kerk is in die opsig ook nie gespaar nie. h Uitgerekte gemeentelike en kerklike 
twis het ontstaan met die verkiesing van die heemraad en burgerluitenant, Thomas 
Amoldus Theron, as ouderling van die gemeente Drakenstein in Desember 1771. Hy 
is as kandidaat vir die amp deur die Politieke Raad geskik bevind vir verkiesing. Daar 
was egter gemeentelede wat beswaar aangeteken het teen Theron se benoeming omdat 
hy glo in onvrede en liefdeloos teenoor sy bure gelewe het en hulle roekeloos skade 
211 
C. Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., pp. 78, 79 
'I2 C. Beyers, Die Kaapsepairiofte ..., p. 82. 
berokken het met waterleibeurte uit die rivier. Een van die beswaarmakers was 
Tielman Roos, een van die vier ondertekenaars van die burgerpetisie van 1779. Roos 
en drie ander beswaarmakers se volgehoue verset teen Theron se verkiesing het 
daartoe gelei dat hulle weens [hlunne halstarrigheid en ongehoorsaamheid aan de 
bevelen van hunne wettige Overigheid ... als wegens hunne onverzoenelijkheid onder 
kerklike sensuur geplaas is.213 Die hele aangeleentheid het ook by die Here XVII en 
in die Klassis van Amsterdam weerklank gevind.214 Uitgerekte korrespondensie 
tussen die partye het gevolg en intussen het gesindhede verhard en het ds. Petrus van 
der Spuy, die leraar, so erg in die spervuur beland dat hy in 1781 om sy ontslag gevra 
het. 'n Jong Duitse proponent, Robert N. Aling, wat in die vakature aangestel is, het 
die gemeente Drakenstein weer tot vrede en eensgesindheid gelei.215 
Dit was onvermydelik dat strydpunte algaande verstrengel geraak het en dat Kaapse 
burgers kerksake en ekonomies-politieke aangeleenthede lustig vermeng en in hulle 
twiste bygesleep het. 
Die rol van notabele burgers 
In modeme staatkundige en politieke denke neem die demokrasie, breedweg omskryf 
as die gelykheid in politieke mag van elke individu, 'n baie prominente plek in. 
Hierdie gelykheidsideaal waarna ook as volksoewereiniteit venvys word, blyk selfs 
vir teoretici nie in die politieke praktyk realiseerbaar te wees nie. 
Teenoor die demokrasie staan die idee van elitisme waawolgens as 
noodwendige eienskap van alle samelewings aanvaar word dat dit 
deur h minderheid regeer word. Tussen die kernidees van hierdie 
twee benaderings bestaan klaarblyklik h onoplosbare spanning.216 
C. Beyers, Die Kaapse patriotte.. ., p. 92. 
'" C. Beyers, Die Kaapsepafriotte ..., p. 91 & G.J. Oberholtser, "Die geskiedenis van die gemeente: 
1691-1795", Kwartmillenium gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde gemeente Paarl, p. 59. 
'I5 G.J. Oberholtser, "Die geskiedenis van die gemeente: 1691-1795", Kwartmillenium gedenkboek van 
die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Paarl, pp. 65,66. 
216 
P.J. van Niekerk, "Rol van die elite in die demokrasie", A.M. Faure, D.J. Kriek e.a (reds.) Suid- 
Afrika en die Demokrasie, p. 179. 
Aristoteles, die Griekse wysgeer, het in sy klassifikasie van politieke stelsels mas 
regering dew een (monargie) en regering deur baie (demokrasie) ook regering dew 'n 
paar (aristokrasie of elite) in die kollig geplaas. Hierdie klassifikasie is vir eeue lank 
deur teoretici aanvaar maar is dew elite-teoretici van die laat 19e en woeg 20e eeu 
bewaagteken. 
Hulle ontken die moontlikheid van monargie en demokrasie omdat een 
persoon nie die samelewing kan regeer sonder die hulp van h 
regerende klas nie en die massas te onbevoeg en ongeorganiseerd is 
om hierdie verantwoordelik te aan~aar.~" 
Hoewel daar nie eenstemmigheid onder teoretici oor die saak bestaan nie, word die 
invloed van elite-groepe nie betwis nie. Op grond hiervan word aandag aan die 
Kaapse samelewing gegee en gelet op die rol wat prominente en leidinggewende 
individue, die bolaag van die samelewing, gespeel het. 
Dit is bekend dat die State-Generaal, die Nederlandse owerheid, baie regte en 
voorregte aan sy burgers toegeken het sodat hulle beskou is as van die vryste mense in 
Europa. Die VOC as stigter van die Kaapse verversingstasie het egter sy 
handelsmonopolie krampagtig beskerm en min geleenthede, veral op ekonomiese 
gebied, am Kaapse burgers gelaat. Hierdie beleid het vir baie jare ook 'n invloed 
gehad op die natuurlike en vrye ontwikkeling en strukturering van die Kaapse 
gemeenskap want daar was min mimte vir differensiasie en stratifikasie binne die 
klein sosiale opset. In Kaapstad kon koloniste klerke word, gastehuise bedrywe en by 
handelsaktiwiteite, selfs smokkel, betrokke raak. Geeneen van hierdie aktiwiteite was 
'n besondere bron van welvaartskepping nie met die gevolg dat slegs 'n klein gegoede 
bolaag of hoer stand na vore getree het.2's 
Groter ekonomiese aktiwiteit teen 1778, veral weens die groter toeloop van weemde 
skepe, het sake aansienlik laat verander. Groot produsente wat dit kon bekostig om 
hulle wyn temg te hou dat dit kon verouder en hulle graan opgeberg het vir tye van 
217 
P.J. vanNiekerk, "Rol van die elite in die demokrasie", A.M. Faure, D.J. Kriek e.a. (reds.) Suid- 
Afrika en die Demokrasie, pp. 179, 180. 
218 
A. du Toit & H. Giliomee, Afrikaner political thought: Analysis and documents, volume 1: 1780- 
1850, p. 2. 
hoe aanvraag, het opgang gemaak. Op die wyse ontwikkel daar 'n elite wat 
ekonomies en polities dominant was: 
a small fairly prosperous bourgeoisie, consisting of top government 
oficials (some born at the Cape), the monopolists and the 
entrepeneurs of Cape Town, and a few wealthy wine and wheat 
farmers who lived on large farms ... employed white foremen and 
owned many slaves.219 
Tot die ontstaan van 'n "hoer stand binne die gemeenskap het die kompanjie en meer 
bepaald die Politieke Raad, ook 'n bydrae gelewer. Hoewel daar min sprake van enige 
demokratiese geneigdheid by die kompanjie teenwoordig was, het burgers algaande 
groter verteenwoordiging op regeringsliggame gekry soos reeds beskrywe is. Die 
aankweeking van bequaame subjecten sou die vrugbare resultaat van uitgebreider 
burgerdeelname wees. Inwoners is versoek om voorstelle te ma& van de 
fatsoenlykste burgers ofte haare soons wat geskik sou wees om op plaaslike liggame 
te dien. 220 Dit is van hierdie bekwame en fatsoenlike onderdane, h elite of 
aristokrasie, wat dikwels leiding geneem het om die burgery se belange te bevorder en 
te beskerm en invloed op die owerhede uit te oefen. 
Daar is reeds verwys na 'n paar oudburgerrade wat in 1716, sonder medewete van die 
Politieke Raad, 'n klagskrif oor amptenaar-boerderye aan kommissaris Abraham 
Douglas voorgele het - 'n dokument wat positiewe resultate ten gevolg gehad het. 
Ook gedurende die woelige jare tussen 1779 en 1785 het die burgerrade 'n groot rol 
gespeel. Dit was burgerrade en heemrade van Stellenbosch en Drakenstein, wat die 
petisie van 1779 ingehandig het. 221 
Onder die ondertekenaars van memories, die indieners van versoekskrifte en in die 
geledere van burgerafgevaardigdes om met die Here XVII en die State-Generaal te 
onderhandel, was manne wat in die elite-kategorie geval het. Met die besoek van 
kommissarisse Nederburg en Frijkenius in 1792 het burgerrade daarin geslaag om a1 
'I9 A. du Toit & H. Giliomee, Afikanerpolitical thought ..., p. 5. 
220 
A.J. Boeseken, "Die Nederlandse kommissarisse . . .", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, pp. 38, 39. 
221 
A.J. Boeseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 39. 
die pligte, wat hulle so lank as 'n nie-wettig-erkende liggaam vervul het, 
konstitusioneel erken te kry.222 
Hierdie nuut-erkende kollege het nie op sy louere gems nie. Van die lede het die 
kommissarisse versoek dat later voorsiening gemaak moes word vir die verkoop van 
burgers se produkte in die vaderland. Terwyl die burgerrade voorspraak gemaak het 
vir die belange van die burgers het hulle hulle nie vereenselwig met die 
verontwaardiging wat onder alle dele van die bevolking toegeneem het nie. Die 
kommissarisse is op 9 April 1792 gewaarsku dat een aantal van meer as 150 burgers 
bestaande in zommige notabele dog voor het grootste gedeelte van mindere classe 
besig was om 'n klagskrif op te stel teen nuwe belasting wat gehef is.223 
Die verdeling van die bevolking in 'notabeles' en 'mindere classe' het ook in die 
kerklike lewe van daardie tyd v~or~ekom.~~~ Aangesien kerk en staat in die 18e eeu 
nou verbonde was, was daar oor die terrein en taak van elkeen dikwels botsings. In 
die meeste van hierdie geskille was verteenwoordigers van die burgers betrokke en 
hulle was meestal die notabe~es.~~~ 
Verskeie kommissarisse het hulle oor onderwystoestande aan die Kaap uitgespreek en 
in hulle verslae voorstelle gedoen vir die verbetering van die onderrig en opvoeding 
van kinders. Die rykste burgers en amptenare wat nie met die ondenvys am die Kaap 
tevrede was nie het hulle kinders op 'n jong ouderdom na Nederland gestuur vir 
onderrig aldaar. Kommissarisse Nederburg en Frykenius het ook hulle bes gedoen 
om sekondbe ondenvys aan die Kaap te bevorder maar tog was dit ... die vernaamste 
222 A.J. Biieseken, "Die Nederlandse kommissarisse .. .", Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 43. 
223 
A.J. Biieseken, "Die Nederlandse kommissarisse . ..", Argiefjaarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 43. 
224 A.J. Biieseken, "Die Nederlandse kommissarisse . ..", Argiefjaarboek vir Suid-Afrikaanse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 45. 
225 A.J. Biieseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...", Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaonse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, pp. 46,47. 
ingesetenes van Kaapstad, sowel burgers as amptenare wat die eerste stappe in 
hierdie rigting gedoen het.226 
Soos reeds bekend, het burgers en burgeroEsiere gedurende die 18e eeu 'n belangrike 
rol gespeel as verdedigers van hulle land. Militsre diens was verpligtend maar 
nieteenstaande die dwang wat daaraan verbonde was, het offisier en burger hulle plig 
geken. Johannes Cmywagen het, soos reeds verhaal, hom in 1739 uit eie beweging 
aangemeld om 'n kommando teen die Khoisan te lei. Van die aanbevelings wat hy 
gemaak het ter beter beveiliging van burgers se lewe en eiendom in die noordelike 
grensgebied het gewig gedra en is sonder venvyl germplementeer. Kaapse 
goewemeurs het dikwels van notabele burgers gebmik gemaak om met besondere 
take te help. Die geskiedenis van Johannes is daarvan genoegsame bewys. Van hom 
staan daar in hoofstuk vier immers aangeteken he was without doubt, one of the 
wealthiest and most influential men in the colony. Hy was h notabele heer en een van 
die elite by uitnemendheid wat koers aan sake in die breer gemeenskap gegee het en 
wat ongetwyfeld aansienlike invloed op die denke en optrede van bewindhebbers 
gehad het. 
Dit blyk dat Jan Cmywagen baie na sy vader geaard het. Hy moet ook as 'n notabele, 
in die geledere van die elite en deel van die gentry gereken word. Daarvan getuig sy 
uitgebreide belange, sy betrokkenheid by en diens op owerheidsliggame en in die 
burgemilisie en kerklike aangeleenthede en die invloed wat hy en ander in daardie 
kringe uitgeoefen het. 
Die 1784 versoekskrif wat Jan en sy mede-ondertekenaars aan die Here XVII en die 
Politieke Raad gerig het, was van indringender betekenis as die geringe ekonomiese 
regstellings wat dit tot gevolg gehad het. Giliomee wys daarop dat daar gedurende 
die 18e eeu nie 'n intellektuele elite bestaan het wat hulle op h sistematiese en 
deurlopende grondslag besig gehou het met die voortbestaan van die Kaaps-geborenes 
van Europese afkoms of Afrikaners as 'n kollektiewe eenheid nie. As kollektiwiteit of 
groepering het die inwoners hulleself gesien as kompanjiesamptenare of as burgers. 
226 A.J. Bireseken, "Die Nederlandse kommissarisse ...", Argief-juarboek vir Suid-Afrikuunse 
geskiedenis, jg. 7, 1944, p. 54. 
Hy oordeel dat daar 'n uitsondering was en we1 in die voorspraak wat Jan Cruywagen 
gemaak het in die 1784-dokument waarvan hy eerste ondertekenaar Daarin 
word immers kollektief vir die ingesetenes en hunne Nabmelingen in de Colonie 
voorspraak gemaak dat hulle gelijk hunne Voor-Vaderen een gelukkig bestaan 
bestendig te mogen hebben en aan de Vaderlande zoo veele brave Burgers kon 
~erseker.2~' 
Die meeste van die notabeles of elitegroep aan die Kaap het redelik groot of 
omvangryke ekonomiese bronne gehad om op te stem. Hulle was landhere, 
sakemanne en paghouers. Dit kan die indruk wek dat hulle betrokkenheid om die 
ekonomiese posisie van die Kaap te probeer verbeter op eie belang gems het. Dat 
daar enkelinge was wat met daardie gesindheid opgetree het, kan seker nie betwyfel 
word nie. Giliomee beklemtoon die gewig wat die sienings en invloed van die gentry 
gehad het en dat daar vir die eerste keer voorleggings aan die owerhede gemaak was 
wat verder gestrek het as die belange van die ~~stellers~~~ By die afwesigheid van 'n 
intellektuele elite was daar we1 'n belangrike bolaag, 'n leidinggewende elite wat 
vanuit 'n ander steunbasis, die ekonomiese, probeer het om die breer belang te 
bevorder. In die ontwikkeling van die Afrikaner se politieke denke was dit ook 
hierdie elite-bolaag wat die toon aangegee het. 
From the outset Afrikaner political thinking was not the uniJied 
product of an undifferentiated group consciousness, but tended to 
reflect the social differences and economic cleavages which existed 
within the settler communiq at large.230 
Nieteenstaande sosiale strukturele verdelings en ekonomiese verskille was dam tog 'n 
gemene deler soos in die eerste hoofstuk verduidelik: almal het gevoel en aanvaar 
hulle was Afrikaners, 'n benaming om op trots te wees! Die Cruywagens was deel van 
hierdie ontwikkelingsgang en enkeles het as notabeles hierin 'n betekenisvolle rol 
gespeel. 
227 H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 56. 
228 C. Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., p. 232. 
229 H. Giliomee, The Afrikaners: ..., p. 47 & pp. 55, 56. 
230 
A. du Toit & H. Giliomee, Afrikanerpolitical thought, p. 4 
Sy testament 
Jan het toe hy so 60 jaar oud was, 'n redelike gevorderde ouderdom vir daardie tyd, 
daaraan begin dink hoe oor sy aardse besittings beskik moes word. Sy eerste 
testament is op 3 Mei 1782 ~~~estel.~~' Hierdie testament het op 14 Februarie 1788 'n 
hersiening ondergaan en ander eksekuteurs is aangestel. Die nuwe eksekuteurs was 
Johannes Meijndert Cruywagen, Jan se oudste seun, Cornelius Cruywagen, een van 
Jan se broerskiiders en burgerraad Hendrik P. Warneke. Hierdie verandering was 
genoodsaak deur die dood van die oorspronklike eksekuteurs of dat hulle na die 
vaderland vertrek het.232 
In die testament het Jan bepaal dat persone oor wie hy en sy vrou doop- of 
huweliksgetuies was elk fl 000 sou ontvang. Twee kinders oor wie sy seun Nicolaas 
peet- of doopgetuie was, sou 'n gelyke bedrag erf. Voorts moes 10 slawe en vyf 
slavinne wat by name genoem word en hulle kinders na sy dood vrygestel word. 
Twee van die slawe moes by vrystelling elk flOO ontvang. Aan die diakonie van die 
kerk word f3 000 nagelaat om van sy slawe wat vrygestel sou word op hulle oudag, of 
wanneer hulle liggaamsgebreke sou opdoen, te help onderhou. Die 13 oorlewende 
kinders van sy broer, Gerrit Hendrik en die Van Schoor-kinders van sy twee susters, 
Susanna en Catharina Everdina, word gelykop uit die boedel begunstig. 
Wat vreemd is van hierdie bemakinge is dat sy eie kind nie as erfgenaam genoem 
word nie. Sy seun, Nicolaas, was moontlik met die opstel van die boedel reeds 
oorlede, daarom dat ter herinneringe aan hom kinders oor wie hy getuie was, as 
erfgename genoem is. Sy oudste seun, Johannes Meijndert, was 'n eksekuteur, maar 
nie 'n erfgenaam nie. Die aanvaarbaarste verduideliking vir hierdie toedrag van sake 
is dat Jan reeds voor sy dood goed vir sy enigste oorlewende seun gesorg het en vaste 
eiendom, kontant en ander bates am hom oorgedra het. Jan het op 26 Februarie 1784 
'n verdere interessante wysiging aan sy testament laat aanbring. Hy het die bepaling 
waarvolgens Jeftha, een van sy slawe vrygestel sou word, herroep omdat hy hom 
231 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 7/1/35, Meester van die Hooggeregshof, nr. 20. 
232 
Kaapse Argiefbewaarplek, CJ 2646, Raad vir Justisie, pp. 252, 253. 
swak gedra het. Wat Jeftha se misstap was, word nie genoem nie - hy was nie vir 
vryheid bestem nie. Jan het hom verk~o~.~~~ 
Dat slawe vrygestel is op die wyse soos in Jan se testament, het redelik gereeld aan 
die Kaap voorgekom. Die mensliewende verhouding wat tussen eienaars en hulle 
ondergeskikte en onvry dienaars ontwikkel het, word dew verskillende dade van 
welwillendheid gedemonstreer. Onthou moet word dat dam owerheidsvoorskrifte 
was, onder andere oor die geldelike voorsiening wat gemaak moes word om te 
verhoed dat slawe na vrylating 'n las vir die owerheid en die diakonie sou word. Bo 
en behalwe hierdie verpligte gelde wat betaal moes word, het eienaars, soos duidelik 
spreek uit Jan se voorbeeld, bykomende voorsiening gemaak vir slawe wat swaar en 
ongelukkige omstandighede tegemoet kon gaan. Waar Jan soos ander notabele 
burgers, druk uitgeoefen het op slawe-eienaars wat hulle aan swak arbeids-en 
verhoudingspraktyke skuldig gemaak het, is dit duidelik dat hy op navolgenswaardige 
wyse die voorbeeld gestel het - en daar was baie soos hy. 
Jan se bedrywighede het met die ouderdom a1 meer afgeneem. Teen 1788 het hy nog 
na meer persoonlike sake omgesien soos wysigings aan sy testament maar van 
openbare betrokkenheid is geen verdere vermelding gevind nie. As invloedryke 
notabele burger en as sobere en gebalanseerde raadgewer is hy seker nog deur kinders 
en vriende uit die burgery asook amptenare wat wyse leiding verlang het, besoek. Dat 
familielede welwillend aandag aan hom gegee het en dat hy hulle bedagsaamheid 
waardeer het, spreek uit die feit dat h groot aantal van hulle met erflatings begunstig 
is. 
Hierdie gerespekteerde en hoogaangeskrewe Kaapse burger is in 1791 oorlede. Niks 
is bekend van sy gesondheidstoestande en die oorsake van sy dood nie. Pynlike jig, 
wat veroorsaak het dat hy sy bevelsposisie by die ruitery moes ontruim, kon h 
bydraende faktor gewees het. Dit is nie bekend wanneer Geertruida oorlede is nie. 
Jan se spore 16 diep oor h groot deel van die Kaapse geskiedenis van die tweede helfte 
van die 18e eeu - wat geskrywe is oor sy kerklike en militire betrokkenheid is 
233 Kaapse Argiefbewaarplek, CJ 2646, Raad vir Justisie, p. 265 
daarvan 'n goeie bewys. As notabele burger was sy invloed egter groter. Hy het 
invloed gehad op die denke en optrede van owerheidspersone en besluitnemers tot by 
die Here XVII; hy het die ingesteldhede van medeburgers oor hulle slawearbeiders 
positief help ombuig en die voorbeeld gestel. Vir hom het die breer belang van die 
gemeenskap en sy tuisland beslis swaarder geweeg as eie voordeel. 
HOOFSTUK 7 
GERHARDUS HENDRIK CRUYWAGEN VAN 
CRUYWAGEN & KIE 
Jeug en toetrede tot kompanjiesdiens 
Gemt soos daar ook soms na hom verwys word, die vierde kind van die groot boer en 
baie invloedryke burger, Johannes Cruywagen en sy vrou, Susanna Margaretha 
(gebore Meyer), is gedurende die tweede helfte van 1738 gebore. Dit word ges6 op 
grond van die datum van sy doop op 21 September 1738.' Die Gerhardus-naam kom 
van sy oupa Meyer na wie hy vemoem is. Die gebruik om te vemoem, dit wil s12 om 
familiename aan kinders te gee, was baie algemeen. Die Cruywagens, met die naam 
Jan Meijndert wat van oupa na pa en verder langs die afstarnrnelingslyn voorkom, is 
hiervan 'n goeie voorbeeld. Vemoeming het nadruk gel6 op herkoms en het ook gedui 
op familietrots.* Soos reeds aangeteken is, was Jan M. Cruywagen (Jan IV van 
hoofstuk ses) Gerrit se broer en hulle het twee susters gehad, Susanna en Catharina 
Everdina, wat met die broers, Adriaan en Evert van Schoor onderskeidelik getroud 
was. Soos ook reeds verrneld is, het van die groot grondbesitters of landhere in 
Kaapstad gewoon en slegs op gesette tye besoeke aan hulle plase gebring. Gerrit het 
na alle waarskynlikheid as dorpskind grootgeword en sy skoolopleiding ook dam 
ontvang. Periodieke besoeke am De Grendel, Maastricht en ander plase in sy pa se 
besit, het seker gereeld voorgekom maar blykbaar by hom geen belangstelling vir die 
boerdery gekweek nie. Bewys daawan is dat geen van sy vader se plase am hom 
bemaak is nie maar we1 am sy br~er.~ 
Gemt het as nering nie 'n privaat ondememing of bedryf gekies nie maar 
kompanjiesamptenaar geword. Op sewentienjarige ouderdom word hy in 1755 as 
I 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 164. 
* B. Booyens, "Wesenskenmerke van die Afrikaner se identiteit", Handhaaf; Augustus 1970, p. 33. 
3 
Kaapse Argieibewaarplek, Kaapstad, MOOC 71116, Meester van die Hooggeregshof, p. 149. 
soldaat in owerheidsdiens opgeneem4 Dit het egter nie beteken dat hy by 'n militgre 
gevegseenheid ingedeel was nie. Die rede daarvoor was die andersoortige 
rangstrukture van die VOC wat soos volg daar uitgesien het: soldaat, assistent, 
boekhouer, junior koopman en senior koopman. 
And here it becomes perfectly clear that a person described as a 
'Soldier' was, as a rule, no more a 'Soldier' than a Llunior' or 
'Senior Merchant' was a Merchant. After a short probation the 
'Soldier' became 'Assistant' or clerk, and received a salary attached 
to the grade; after that he might obtain the rank of bookkeeper, and 
later on be promoted to the coveted position of junior or senior 
merchant; and should he possess the necessary ability, rise still 
higher.5 
Gerrit se vordering in die kompanjie se diens het presies verloop soos pas uiteengesit 
is. Van soldaat is hy in 1757 tot assistant bevorder en in 1765 tot boekhouer. In 1773 
het hy superintendent van die kompanjie se houtstoor en die slawelosie geword. Hy 
het na 'n tyd as superintendent versoek om tot die rang van junior koopman bevorder 
te word en om die salaris am die pos verbonde, te ~ntvan~.~ 
Huwelike en belangrike take 
Op 14 Oktober 1759 is Gerrit met Comelia Sophia Ehlers getroud.7 Sy was die dogter 
van Comelis Ehlers van Amsterdam wat in diens van die kompanjie was en in 1728 
aan die Kaap getroud is met Johanna Catharina van der Poel. Vir hulle 
lewensonderhoud het Gerrit en Comelia heelwat meer gehad as die klein salaris van 'n 
kompanjiesamptenaar. Volgens sy ouers se testament sou Gerrit by mondigwording 
in 1759 f25 000 ontvang het. Hierdie bemaking het vir die jong egpaar seker handig 
te pas gekom want hulle is nie lank na sy 21e verjaarsdag nie getroud? Soos later sal 
blyk, is hulle nog verder deur Gerrit se ryk ouers bevoordeel en het hy, strydig met 
4 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, p. 266. 
5 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, To the reader, p. iv. 
6 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives.. . , vol. 1, p. 266. 
7 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (KopieE van N.G. Kerk-registers), p. 
8. 
8 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel I, p. 191. 
9 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 71116, Meester van die Hooggeregshof, p. 149. 
kompanjiesvoorskrifte, ook 'n aandeel in een van die grootste handelsbesighede aan 
die Kaap gehad. Gerrit was ook h slawe-eienaar, maar oor die aantal slawe wat hy 
besit het, is daar nie duidelikheid nie. In 1746 het hy aansoek gedoen vir die vrylating 
van 'n slaaf, Isaac van die Kaap. Of die vrylating uit humanitgre oonvegings was of 
geskied het onder bepalings van die kompanjie, word nie vemeld nie. Hy het we1 die 
vereiste waarborge gegee soos wat die kompanjie by vrystelling van slawe van 
eienaars vereis het sodat Isaac nie 'n las vir die diakonie of die owerheid sou wees 
nie.1° 'n Soortgelyke versoek met die meegaande waarborge vir die vrylating van 'n 
slavin, Trijn, en haar vierjarige kind, Sara, het in 1779 voor die owerhede gedien.'l 
Soos sy pa was Gerrit ook betrokke by kerklike en owerheidsaktiwiteite. Hy is 0.a. in 
1764 as diaken gekies en het by ander geleenthede as sekundes verskyn op die lys van 
aspirant diakens wat die kerkraad aan die Politieke Raad voorgeli? het. Hy het van 
1768 tot eind 1778 wisselend ook as ouderling van die Kaapse gemeente gedien.'2 As 
die dienstye van Gemt en sy broer, Jan, vergelyk word, het hulle by tye saam op die 
kerkraad van die Kaapstadse gemeente gedien. 
Gemt was van 1765 tot 1777 vir verskillende termyne die kompanjies- 
verteenwoordiger op die huweliksraad en die weeskamer.13 Hy is op 24 Maart 1778 
ook aangewys as kompanjieslid op die Raad van ~ustisie.'~ In daardie stadium was hy 
reeds onderkoopman en opsiener van die kompanjie se houtmagasyn. Sy 
opsienerspligte is later uitgebrei toe ook die slawelosie onder sy toesig geplaas is. 
Soos gebruiklik het die lede na twee jaar diens 'n "rusperiode" geneem en is daarna 
dikwels weer heraangestel. In 1786 was Genit nog 'n dienende lid van die Raad van 
Justisie toe daar 'n emstige tekort aan brood aan die Kaap was as gevolg van 'n swak 
'%.c.v. Leibbrandt, Precis of the archives.. ., vol. 1, pp. 266,263. 
" H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives. .., vol. 1, p. 268. 
l2 H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, p. 264. & K.M. Jefhys, Kaapse Argiefstukken 
lopende over het jaar 1778, p. 121. 
l3 H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 2, p. 765 (1765); p. 861 (1769); p. 862 (1975); p. 
864 (1777). 
l4 K.M. Jefieys, Kaapse Argiefstukken lopende over het jam 1778, p. 62. & G.J. Scbutte e.a. (reds.), 
Briefwisseling van Hendrik Swellengrebel oor Kaapse sake 1778-1792, Van Riebeeck Vereniging, 2e 
reeks, nr. 13, p. 48. 
koringoes. Met vorige voedseltekorte, veral gedurende die aanvangsjare van die 
Kaapse nedersetting, is hoofsaaklik rys uit Batavia bekom om die nood te verlig. In 
1786 is koring egter uit 'n heel ander en ongewone bron aangekoop. 
Teen 1785 het h toenemende aantal skepe uit die Verenigde State van Amerika na die 
Kaap gekom om handel te dryf. Op 17 Februarie 1786 is, na aanleiding van 'n besluit 
van die Politieke Raad, 'n ooreenkoms aangegaan met Benjamin Carpenter, kaptein 
van die Amerikaanse skip, The Benjamin, wat toe in Tafelbaai was, om so spoedig 
moontlik 'n vrag koring en meel in Amerika te gaan had. Hierdie belangrike lading 
moes die Kaap voor 15 Oktober bereik. Carpenter het terselfdertyd ongeveer tien 
Eers (i5770 liter) Kaapse wyn saamgeneem om die Amerikaanse mark te toets.15 Die 
eerste Amerikaanse skip wat die Kaap aangedoen het, het in 1784 in Tafelbaai anker 
gegooi. Dit was pas na die afloop van die Amerikaanse Vryheidsoorlog (September 
1783) waartydens die toe bestaande 13 Amerikaanse state vry geword het van Britse 
oorheersing. Daarna het skeepsbesoeke jaarliks toegeneem en gestyg tot 25 in 1792.16 
Die groot vrees was dat beskikbare voorrade aan koring, meel, beskuit en rys nie sou 
hou totdat verligting 0.a. uit Amerika verwag kon word nie. Vir die Kaapse 
gemeenskap was dit 'n droewige vooruitsig as in gedagte gehou word dat beskikbare 
voorrade eers vir die behoefies van skepe, die garnisoen en personeel op die 
buiteposte en slawe aangewend sou word. Baie inwoners het reeds begin kla oor die 
broodtekort en indien daar nie ernstig bespaar kon word, of ander maniere van 
verligting bedink kon word nie, het die uitkoms maar droewig voorgekom." 
Goewerneur Comelis van de Graaff het die kommissarisse van die Raad van Justisie, 
wat die klagtes van die inwoners onder sy aandag gebring het, versoek om met 
maatreels vorendag te kom om die dreigende situasie te verlig. Suksesvolle 
voorsorgmaatreels kon met die hulp van Bo die slegte nagevolge van 'n dreigende 
'' G.J. Schutte e.a. (reds.), Briefwisseling van Hendrik Swellengrebel ..., Van Riebeeck-Vereniging 2e 
reeks nr. 13, p. 224 en voetnoot 6, p. 224. 
l6 C. Beyers, Die Kaapse Patriofte 1779-1791, Bylaag G, Statistieke van skeepsverkeer am die Kaap 
1700-1793, p. 239. 
" H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives.. ., vol. 1, p. 160. 
toestand verlig en moontlik voorkom. Die kommissarisse, van wie Gemt Cruywagen 
h prominente lid was, het op 10 Mei 1786 h negetal aanbevelings gereed gehad en 
aan die goewemeur voorgel6. Op ken na is die aanbevelings aanvaar.I8 
'n Uitvloeisel van hierdie oefening was dat kommissarisse Cmywagen en Johannes 
Smuts aanges6 is om land in te gaan en koring wat die boere nog in voorraad gehad 
het, op te koop. Die dispensier het ook opdrag gekry om met die brouer van Kaapse 
moutbier, Dirk Gijsbert van Reenen, te onderhandel ten einde hom te beweeg om 
brouery te staak, of as dit nie moontlik was nie, bierproduksie so te reel dat nie te veel 
koring gebruik sou word nie. 'n Deel van sy voorraad moes as verdere 
voorsorgrnaatreel aangekoop word.I9 h Plakkaat om besparing aan te moedig is 
skandalig ge'ignoreer dew 
the licensed bakers and others who have on1 their self-interest in 
view, and fatten on the necessities of the poor. 
22' 
Ander tekorte het ook gedurende die broodskaarste voorgekom. In Augustus 1786 het 
die kommissarisse van die Raad van Justisie hulle verplig gevoel om emstig te wys op 
h tekort aan botter and harde vet (kersvet) en die hoe pryse daarvan. h Deel van die 
probleem was dat sekere indiwidue alle beskikbare botter en vet opgekoop het en in 
plaas daarvan om in die behoeftes van die gemeenskap te voorsien het hulle die 
opgehoopte voorrade heimlik en ongeoorloof uitgevoer. Dit was totaal strydig met h 
kennisgewing van Oktober 1781 wat die uitvoer van botter, Kaapse seep, kersvet en 
vervaardigde kerse verbied het. Die kommissarisse het aanbeveel dat die verbod 
herproklarneer moes word as voorsorg teen die verskeping van botter en kersvet. Die 
eerste handtekening wat op hierdie dokument verskyn, is dik van Gerhardus 
Cmywagen gevolg dew die van die ander kommissarisse. Die aanbevelings is dew 
die goewerneur en Politieke Raad aanvaar." 
I8 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives.. ., vol. I, p. 163. 
19 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, pp. 163, 164. 
20 H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, pp. 164, 165. 
21 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, pp. 930,931. 
Teen die einde van 1786 het Gemt se lidmaatskap van die Raad van Justisie ten einde 
geloop as gevolg van 'n toevallige sameloop van omstandighede. Op 10 September is 
sy dogter, Dorothea Hendrika, getroud met Johannes Izaak Rhenius, die sekundus en 
dus tweede in bevel van die Kaapse regering. Rhenius het voor gesit op vergaderings 
van die Raad van Justisie en dit sou volgens voorskrifte van die Here XVII, wat in 
Julie 1717 geneem was, vir Gerrit onwettig gewees het om saam met sy skoonseun op 
dieselfde liggaam te dien. By besluit van die Politieke Raad is Gemt uitgesluit van 
verdere sessies van die Raad van Justisie. Daar is bygevoeg dat hy weer vir 
aanstelling oorweeg moes word indien die omstandighede sou verander." 
'n Groot gesin: die eerste vyf 
Ten opsigte van Gemt se gesin is daar 'n drastiese afwyking van die drie en vier 
kinders wat uit vorige Cruywagen-huwelike gebore is: hy en sy vrou Cornelia het 18 
kinders gehad! Die eersgeborene was Johannes Meijndert wat in Juliemaand 1760 
gebore is en op 20 Julie gedoop is. Hier is ook 'n afwyking van die naam Jan 
Meijndert wat in drie geslagte agtereenvolgens voorgekom het. Die seuntjie kry we1 
sy oupa se naam, maar sonder die Jan wat vervang word met sy oupa se algemene 
noemnaam, ~ohannes?~ 
In 1771 het Gerrit aansoek gedoen om passaat vir sy seun, Johannes Meijndert, na die 
vaderland om daar ondemg te gaan ontvang. Dii knaap was toe slegs 11 jaar ~ud.~~ 
Dit is nie bekend hoe lank hy in Nederland gebly het nie maar hy het na sy vaderland 
teruggekeer en in 1777 in diens van die kompanjie getree as seeman. Hy is in 1779 na 
die pos van assistent bevorder en het in die tesourie getrou diens gedoen not only 
during the indisposition of his late father, but during the vacancy of the ~ashiership?~ 
22 H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives. .., vol. 3, p. 991. 
23 Genealogiese Instituut van Suid-Aeika, Genealogiese verslag: nageslag van Jan Cmywagen, 16 
April 1999, p. 4. 
24 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, p. 264. 
25 H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, p. 335; C.C. de Villiers & C. Pama, 
Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 172. 
Omdat hy buitelandse sakebelange gehad het waaraan hy aandag wou gegee het met 
die oog op 'n groter inkomste, het hy aansoek gedoen om vryburger te word. 
Die tweede kind van die groot familie was 'n dogter, Johanna Catharina, wat op 2 Mei 
1762 gedoop is. Sy is op 22 Januarie 1783 getroud met Jacob Pieter Deneys ook de 
Neijs (29 Augustus 1742 - 25 November 1793). Dit was Deneys se tweede huwelik. 
Hy het kompanjiesdienaar geword en het tot die rang van koopman gevorder. Hy was 
0.a. "opperhoof' van die Nederlandse handelspos Sadraspatnam aan die ooskus van 
Indie en later "pro-interim" (waamemende) fiskaal aan die ~aa~.~~ Johanna is na die 
dood van Deneys op 16 September 1804 getroud met Dirk Gysbert van Reenen (1754- 
1828), 'n vaandrig in diens van die k~m~anjie.~' 
Die derde kind was ook 'n dogter, Susanna Margaretha, gedoop 31 Julie 1763. Sy is 
op 26 September 1784 getroud met ds. Christiaan Fleck (1756-1820).28 Die 
bruidegom word aangeteken as die Bedienaar des Goddelyken Woords by de 
Hervormde Gemeente alhier. Soos reeds aangedui is die wisselvorme Hewormende 
en Gereformeerde vir die kerk aan die Kaap gebruik. By die nagaan van die 
kerkregisters is dit opmerklik dat die mans wat 'n besondere amp, of hoe pos in die 
kompanjiesdiens beklee het, volgens hulle status in die kerkboeke aangespreek word. 
Later word so 'n geval verder toegelig. Waar 'n blanke dame in die huwelik bevestig 
is, word sy deurgaans aangedui as jonge dogter. Was die bruid egter h vrygestelde 
slavin word sy byvoorbeeld aangeteken as Cecilia van de Caab viygegeven 
~yfey~ene.~~ Voorbeelde is ook gevind waar vrygestelde slavinne wat getrou het, 
aangeteken is as viye ~hristen.~' Hierdie vorm van identifikasie het nie net in 
huweliksregisters voorgekom nie maar ook in doopboeke en lidmaatregisters. So 
26 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters), p. 
80. 
27 C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel2, p. 763. 
28 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters), p. 
86. 
29 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (Kopie.5 van N.G. Kerkregisters), p. 
117. 
'O Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (KopieLi van N.G. Kerkregisters), p. 
140. 
342
byvoorbeeld staan in die gemeente Kaapstad se registers aangeteken: as lidmaat
aangeneem Pieter Johannes Lucas een bastaart Hottentot, en dan volg op gedaan
belijdenis gedoopt.31 Op 8 Desember 1803 is ingeskryf Jan Nicolaas Swart een
Bastaard die op afgelegde belydenis staat gedoopt te worden.32
Ds. Christiaan Fleck een van die eerste drie Kaapse
jong mans wat teologiese opleiding in Nederland
ontvang het. Hy was predikant in Kaapstad en
getroud met Susanna Margaretha Cruywagen, dogter
van Gerrit Hendrik Cruywagen en Cornelia Sophia
Ehlers. (Groote Kerk-versameling / Lux Verbi.BM)
In die registers van die kerk en seker ook by ander geleenthede, is vrygestelde slawe
en hulle nakomelinge blykbaar steeds gekonfronteer met hulle eertydse onvrystatus.
Synde van nie-suiwer blanke atkoms was hulle die enigste wat aangeteken was met 'n
kwalifikasie agter hulle name. Hoewel atkoms wel vroeer heelwat gewig gedra het by
die bepaling van indiwidue se status, het dit teen die tweede kwart van die 18e eeu nie
31 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiet!,(Kopiet! van N.G. Kerkregisters), p.
50.
32Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiet!, (Kopiet! van N.G. Kerkregisters), p.
55. Nog voorbeelde p. 56, p. 66.
-- --
-----
- --
meer so swaar geweeg nie want die oorgrote getal koloniste was Kaapsgebore, op die 
punt om volledig Afrikaners te word. Inskrywings soos die voorgenoemdes moet dus 
grotendeels aan 'n kleuringesteldheid gekoppel word, 'n ingesteldheid wat algaande 
meer uitgesproke geraak het. 
Fleck was een van die eerste drie Suid-Afrikaans gebore jong mans wat in Nederland 
vir predikant gaan studeer het. Die ander twee was di. Petrus van der Spuy (1722- 
1809), leraar te Kaapstad en later ook Drakenstein en P.J. van der Spuy predikant van 
Swartland en daarna ~rakenstein.~~ Ds. Fleck se vader het vier van sy seuns na 
Europa gestuur vir studie en opleiding. Twee is in 1757 oorsee en Christiaan, die 
latere dominee en sy broer, Johannes, in 1765. Johannes is as leejonge by h 
horlosiemaker ingeskryf en Christiaan by 'n goudsmit, beide in Duitsland. Christiaan 
is egter later na Nederland waar hy in die teologie gestudeer het.34 Ds. Fleck was van 
1781 tot 1822 predikant van die Kaapse gemeente. Hy was saam met ds. J.P. 
Serrurier en dr. H.R. van Lier die dienende leraars toe die pragtige Anton Anreith- 
preekstoel, waarvan in die vorige hoofstuk geskrywe is, in 1789 ingewy en die 
Cruywagen-Bybel daarop geplaas is?5 Ds. Fleck het as predikant die eerste (1795) en 
tweede oomame (1806) van die Kaap dew Groot Brittanje belewe. Daar is nie 
aanduidings dat hy hom enigsins met die politiek bemoei het nie, maar hy was die 
Britse owerhede nie goedgesind nie.36 
Ongelukkig is niks oor Susanna self bekend nie. Daar kan aanvaar word dat sy as 
pastoriemoeder haar man getrou bygestaan het en dat sy, gebore in die Kaapse Vlek, 
aan almal in die gemeenskap bekend was en as predikantsvrou moontlik geliefd was 
onder die gemeentelede. Sy is in 1795 oorlede en in 1796 is ds. Fleck getroud met 
Maria smuts?' 
33 P.B. van der Watt, Die Nederduitse Gerefomeerde Kerk 1652-1824, deel 1, voetnoot p. 25. 
34 J. Hoge, "Personalia of the Germans at the Cape, 1652-1806", Archives yearbook for South African 
history, 9th year, 1946, p. 99. 
'' A. Dreyer, "Die preekstoel en die Statebybel daarop in die Grote Kerk Kaapstad", Die Kerkbode, 24 
November 1937, p. 976. 
36~. Booyens, "Kerk en staat 1795-1843", Argief-aarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 28, 
1965, deel2, p. 33. 
" C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 225. & Kaapse 
Argietbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters), p. 182. 
In 1764 is daar weer 'n sew, Izaak, vir Gerhardus en Comelia gebore. Hy is op 16 
September 1764 gedoop. Daar is geen verdere inligting oor hom opgediep nie en daar 
kan met redelike sekerheid aanvaar word dat hy klein of op h betreklike jong 
ouderdom oorlede is.38 
Die vyfde gesinslid was Comelis Cruywagen - gebore op 3 1 Januarie 1765 en gedoop 
op 3 Februarie, die vierde dag na sy geboorte. Hy het in Kaapstad opgegroei en in 
1781 op 16 jarige ouderdom daar begin werk as soldaat belas met sekretariele werk 
teen f9 per maand. In dieselfde jaar is hy bevorder tot assistent teen El0 per maand. 
In September 1786 word hy boekhouer en eerste klerk in die betaalkantoor, and 
finally ... pay-ledger-keeper, maar het aangedui dat hy graag tot die rang van junior 
koopman bevorder wil word.39 In 1788 toe die ledger-keeper, J.F. Kirsten, opdrag 
gekry het om na Plettenbergbaai te gaan i.v.m. goedere wat aan wal gespoel het van 
die wrak van die Maria, is sy pligte tydens sy afwesigheid oorgeneem dew Comelis 
Cruywagen who possesses the natural qualijications for the 0flce.4~ 
Cornelis het op 18 Februarie 1787 in die huwelik getree met Margaretha Hendrika 
Appeldoom (1769-1854).~' Haar vader, Johannes Appeldoorn het in 1753 in die 
Kaap aangeland en was predikant op Stellenbosch van 27 Oktober 1753 tot met sy 
dood op 20 September 1772. Comelis was h lid van die Raad van Justisie 
nieteenstaande die feit dat hy nie groat regtsgeleerde kundighede besit het nie. Hy 
was bedrewe in soldywerk en het negosie (koop-handel) goed onder die knie gehad.42 
Op die jong ouderdom van 29 het hy reeds die gesogte rang van koopman beklee.43 
In die opgaafiol van 1800 kom Comelis en sy vrou, Margaretha se name voor en word 
hulle adres aangegee as Bergstraat 18 Kaapstad. Daar word verder melding gemaak 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 164. 
39 
H.C.V. Leibbrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, p. 318. 
40 
H.C.V. Leibbrandf Precis of the archives ..., vol. 1, p. 652. 
4' Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters), p. 
99. 
" Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, VC 162, Verbatimkopiett, p. 14. 
Internet, www.tanap.net, C 228, Resolusies van die Politieke Raad, 13 Febmarie 1794, pp. 274-313. 
van vier seuns en twee dogters asook 9 slawe, 5 slavinne en 6 slawekinders. Behalwe 
vir 6 perde word daar nie na ander bates verwys nie." Voor die aanvang van 1800 
was daar vir Comelis en sy vrou 'n sewende kind gebore. In die opgawe van 1800 
word egter slegs ses vermeld omdat 'n dogtertjie, Dorothea Johanna, op drie maande 
ouderdom oorlede is. Vanaf die einde van 1800 is egter nog sewe sews en dogters 
gebore - met ander woorde in totaal 14 kinders. Van hulle is ses egter redelik jonk 
oor~ede.~~ 
Omdat Comelis se kinders nie in die direkte afstammelingslyn waaroor dit in hierdie 
ondersoek gaan, val nie, word hulle daar gelaat. Dit loon egter om een en ander oor 
die een seun, Johannes Jacobus (1793-1865) te I. Hy was 'n sakeman en boer wat 
Newlands House en ongeveer 22 morge grond in die hedendaagse Nuweland in 1829 
van sy skoonvader, Willem Isak Louw, vir £4 600 gekoop het. Die Nieuwe Lande 
waar later veral groente vir die voorsiening aan skepe gekweek is en meegebring het 
dat die oorspronklike kompanjiestuin in die stadjie in h siertuin omskep is, was gelee 
aan die laer hange van Duiwelspiek (Windberg) en het gegrens aan die latere 
~irstenbosch.~~ Benewens hierdie eiendom het groot dele van Kaapstad, die hele 
Tamboerskloof en gedeeltes van Wynberg, Claremont en Nuweland aan die 
Cruywagens behoort. 47 Newlands House was lank die buitewoonplek van die 
Hollandse en later Engelse goewerneurs.48 Johannes Cruywagen het die eiendom in 
Januarie 1859 verkoop. Die huis het veranderinge ondergaan maar bestaan nog. 
Gerhardus en Comelia se volgende kind was h dogter, Johanna Catharina. Al wat van 
haar bekend is, is dat sy op 19 Januarie 1766 gedoop is en daar moet aanvaar word dat 
sy jonk oorlede is.49 
" Kaapse Argiefbewaruplek, Kaapstad, J37, Opgaafiolle, 22 April 1800, m.221, p.3. 
45 
C.C. de Villiers & C. Parna, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 165; 
Genealogiese inligting ontvang van mnr. Reginald Umney, h Cmywagenbloedverwant (reeds oorlede) 
eertyds van Gosforth, Nieu-Suid-Wallis, Australie en in sluywer se besit. 
" J. Newton Thompson, The Story of a House, p.3 & pp. 88-90; Sien ook hart voor titelblad. 
47 
C. Pama, " Dr. T.E. Donges se stamvaders", Die Huisgenoot, 2 Februarie 1968. 
48 
J. Newton Thompson, The Story of a House, p. 90. 
49 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 165 
Nog dogters en seuns 
Die ouerpaar was geseen met 'n volgende dogter, Dorothea Hendrika wat op 17 Junie 
1768 gedoop is. Sy is op 18 jarige ouderdom op 10 September 1786 getroud met 
Johannes Izaak Rhenius (gedoop 1750-1808) opperkoopman en later sekunde. 
Rhenius se vader, Johannes Theophilus, was kompanjiesamptenaar wat in 1743 as die 
eerste landdros van Swellendam aangestel is. Die nuwe distrik is eers in 1745 van 
Stellenbosch afgestig.'' Dit het beteken dat toe Rhenius as landdros aangestel is daar 
nog nie eers 'n gehuggie was wat as hoofsetel vir die landdros en heemrade kon dien 
nie. Hy en sy heemrade het op die ligging vir die dorp Swellendam besluit. 
Izaak Rhenius was met sy troue reeds 'n senior-amptenaar en 'n gesiene man. Dit blyk 
uit die huweliksregister waarin daar, getrou aan die gebruik en tydgees, erkenning 
gegee is aan die bruidegom se status. Daar staan hy aangeteken as Den E Achtbaaren 
Heer ... opperkoopman en geeligeerd secunde dezes Gouvernements. " Nog 'n 
voorbeeld van statusvermelding het 'n heer uit Nederland te beurt geval toe hy sy 
attestaat by die gemeente in Drakenstein ingedien het. Die attestaat was 'n skriftelike 
verklaring namens die kerkraad van sy gemeente in die vaderland dat hy 'n lid van die 
kerk was, gesond in die geloof en onbesproke van wandel en lewe. In die 
Drakensteinse kerkregister is aangeteken, Geattesteerd van het vaderland op den I 
Maart 1778 Den Hoogwelgeboren Heer Barend Baron van Niewkerk en ~ijvenheim.~~ 
Attestasie was algemeen in gebmik vir beweging van lidrnate tussen gemeentes 
plaaslik maar ook tussen die Kaap en Nederland en omgekeerd. 
Die beweging van mense tussen die kolonie en patria was afhanklik van die kom en 
gaan van skepe. Soos voorheen verduidelik, het vlote op gesette tye uitgevaar en die 
tuisvaart vanuit die Ooste aangepak. Dit is gevolglik te verstane dat daar maar 
'O C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel2, p. 780; M.E. & A. 
Rothman, Die drosdy op Swellendam, p.3. 
51 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters), p. 
97. 
'' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 671, Verbatimkopiee, (Kopiei! van N.G. Kerkregisters), p. 
1. 
sporadies aankomelinge geland het vanuit Nederland of die Oosterse koloniale 
gebiede. Reise vanaf die Kaap is ondemeem deur amptenare wat op bevordering na 
00s-Indie verplaas is, of vandaar vir dieselfde rede na die Kaap moes kom. Hoer 
amptenare het na voltooiing van hulle kompanjiesdiens gewoonlik, op uitsonderings 
na, in Nederland gaan aftree en so het Kaapse nedersetters vroeer ook soms verkies 
om na die vaderland terug te keer. Dat jongelinge vir beter ondemg, opvoeding en 
studie Nederland toe is, is reeds bekend. Kerklik is dan met attestasie by h gemeente 
ingeskakel. 
Waar die kom en gaan van enkelinge nie besondere gebeurtenisse was nie, is daar tog 
gevalle wat die aandag getrek het. Dit is 0.a. die geval met Frans van Malabar en 
Agatha van Java wat op 4 Augustus 1746 Met kerklijke attestatie van Zwolle na die 
Kaap gekom het.53 Die vraag duik dadelik op of dit slawe was wat dew hulle eienaar 
na Nederland geneem is en vryheid verkry het met hulle aankoms aldaar en of dit vry 
Oosterlinge was wat om een of ander rede Nederland toe is, daar tot die Christelike- 
Gereformeerde le& bekeer is en later besluit het om aan die Kaap te vestig. 
Die pasvermelde inligting gee h aanduiding van hoe die Kaapse gemeenskap dew 
aankomelinge van elders aangevul is. Daar was nooit groot getalle immigrante nie 
maar enkelinge, pare en soms ook gesinne. Onder hulle was daar edelliede 
(notabeles), mense van nie-Europese oorsprong en ook van mindere classe. 'n 
Vreemde versameling maar saam met die Cruywagens en ander ingesetenes (ook van 
diverse oorspronge) later 'n deel van die gevestigde bevolking. 
Izaak Rhenius is in 1786 (voor sy troue) aangestel as sekunde, m.a.w. tweede in bevel 
van die Kaapse nedersetting. Na die vertrek van goewemeur Van de Graaff het hy 
van 24 Junie 1791 tot 3 Julie 1792 as waarnemende goewemeur gedien. 
Kommissarisse Nederburg en Frykenius het nie h hoe dunk van Rhenius as amptenaar 
gehad nie en hom nie in die vakante pos as goewerneur aangestel nie. Toe die 
Engelse die Kaap in 1795 oorgeneem het, het Rhenius hom as amptenaar onder die 
nuwe bewind beskikbaar gestel as ontvanger-generaal en tesourier. Hy is ook in die 
53 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 621, Verbatimkopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters) 4 
Augustus 1746. 
pos van kommissaris-politiek, wat hy onder die kompanjie beklee het, herstel en het 
die regering op kerkraadsvergaderings verteenwoordig om so toe te sien dat die kerk 
binne die grense van sy bevoegdhede opgetree het.54 Hoewel Rhenius 'n eerlike man 
was en voorbeeldig in de samenleeving was hy nie h baie dinamiese gesagsdraer nie. 
Hy het hom baie op ander verlaat tot detriment van zyn gesag en den verreyschten 
(vereiste) invloed in ~aaken.~~ 
Aan die einde van 1804 het kommissaris De Mist tydens die Bataafse administrasie 
aan die Kaap h pensioen van 1 500 Kaapse riksdaalders aan Rhenius toegeken vir sy 
lang Hy het egter die pos van kommissaris-politiek behou omdat die 
kompanjie voorkeur aan afgetrede amptenare gegee het. Die geringe besoldiging wat 
aan die pos verbonde was, het jonger amptenare daarvan laat ~e~skram.~' Die 
verhouding tussen Rhenius en die Kaapstadse kerkraad was gedurende sy dienstyd 
altyd gespanne en die politieke owerhede moes op vele geleenthede ingryp om sake te 
ontlont en na kalmer waters te voer. 
Soos vir die goewemeur het die sekunde ook h amptelike woonplek gehad. Na die 
Britse oomame van die Kaap moes die Rhenius-egpaar die staatskwartiere verlaat. 
Hulle het toe in die buitewyk, Wynberg, gaan ~oon.~' Die huwelik tussen Dorothea 
Cruywagen en Izaak Rhenius was kiiderloos. As wou van die sekunde wat vir 'n jaar 
as goewemeur waargeneem het, het sy seker 'n besige lewe gelei met die bywoon en 
aanbied van amptelike funksies en die ontvang van belangrike gaste, ook van oorsee. 
Daar is geen aanduiding dat Dorothea nie meer in die lewe was toe hy die Kaap 
verlaat het nie. Sy het hom seker vergesel na Duitsland waar hy in 1808 oorlede is.59 
" A.J. Bkseken, "Johan Isaac Rhenius", C.J. Beyers (hooked.), Suid-Afikaanse biografiese 
woordeboek, deel4, p. 526. 
55 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 162, Verbatimkopielr, p. 11. 
56 B. Booyens, "Kerk en staat 1795-1843", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 28, 
1965, dee12, pp. 23,24. 
" B. Booyens, "Kerk en staat 1795-1843", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 28, 
1965, deel2, p. 25. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, 537, Opgaakolle, N. 890, p. 5. 
59 
A.J. B(leseken, "Johan Isaac Rhenius", C.J. Beyers (hooked.), Suid-Afikaanse biografiese 
woordeboek, deel4, p. 526. 
In 'n ontvangslokaal/sitkamer in Tuynhuys, vroeere goewerneurswoning en latere 
Kaapstadse kantoor van Suid-Afrika se staatspresident het twee olieverfskilderye van 
onderskeidelik Johannes Izaak Rhenius en sy vrou Dorothea Hendrika Cruywagen 
gehang. In 'n brosjure oor Tuynhuys is daar 'n foto van h laaikas en twee stoele met 
die twee skilderye teen die mu~r.~' Die byskrif by die foto in die brosjure meld nie 
wie se afbeeldinge dit is nie maar skrywer het by menige ampsbesoek aan Tuynhuys 
(tot 1988) voor die skilderye gestaan en met eerbied di6 twee lede van die voorgeslag 
se name op die gegraveerde plaatjies gelees. Daar kan met sekerheid aanvaar word 
dat die skilderye tans nie meer in die bepaalde lokaal pryk nie en moontlik &ens saam 
met ander historiese werke in 'n kelde~erdieping 'n oneewolle rusplek gevind het. 
Van Gerhardus Hendrik, die volgende seun in die gesin, wat in 1769 gebore is en op 
25 Junie 1769 gedoop is, kon geen verdere inligting gevind word nie, 'n aanduiding 
dat hy moontlik op 'n jong ouderdom oorlede is.6L 
Gerhardus-hulle se negende kind was 'n dogter, Cornelia Sophia. Sy is op 1 Julie 
1770 gedo~~.~~ Behalwe vermelding dat sy met Adriaan Vincent Berg, 'n wewenaar 
en lid van die kollege van Weesmeesters, op 9 November 1801 getrou het, swyg die 
geskiedenis verder oor haar.63 
Nog 'n dogter, Anna Jacoba word op 3 Mei 1772 gedoop. Sy is op 31 Mei 1795 met 
luitenant Frans Sebastiaan Valentijn le Seur getroud.64 Van haar ontbreek meerdere 
inligting. 
Seuns en dogters het mekaar redelik gereeld gevolg want op 12 September 1773 word 
klein Adriaan Jacobus gedoop nadat hy vroeer in dieselfde maand die eerste lewenslig 
M) 
C.R.E. Renken (opsteller) Tuynhuys die Kaapse kantoor van Suid-Afrika se staatspresident, p. 12. 
61 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 165. 
62 C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel2, p. 165,42. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (Kopiei? van N.G. Kerkregisters), p. 
240. 
64 
Kaapse Argieibwaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiei?, (Kopiei? van N.G. Kerkregisters), p. 
177. 
aanskou het. Adriaan is op 30 Junie 1793 met Maria Magdalena Karnspek getroud.65 
Haar grootvader, Daniel Gottfiied Karnspek het in 1721 uit Duitsland in die Kaap 
aangekom. Hy het as soldaat in kompanjiesdiens getree en later tot onderkoopman 
gevorder.66 Adriaan en sy familie, wat benewens sy vrou Maria, in April 1800 uit 
twee seuns en 'n dogter bestaan het, het in Heerengracht 27 gewoon. Daar was ses 
slawe, drie slavinne en sewe slawekinders in hulle diens. In sy stal het Adriaan twee 
perde aa~~~ehou.~' 
Adriaan was in diens van die kompanjie in verskillende poste. In 1788 was hy 
werksaarn as klerk in die kantore van die Politieke Raad. Hy het aan die einde van 
1792 begin werk as geswore klerk by die sekretariaat van kommissarisse Nederburg 
en Frykenius wat toe aan die Kaap besoek gebring het. Hy moes heel bevredigende 
werk gelewer het want die kommissarisse het aan horn die rang van onder-koopman 
toegeken en hom geplaas as assistent-boekhouer in die inkomstelcantoor. Met die 
Britse oomame van die Kaap in 1795 het hy sy betrekking verloor, 
but true to his fatherland, he had committed the fate of the colony with 
patience and submission to the direction of ~rovidence.~' 
Toe die Kaap in 1803 aan die Bataafse bewind oorgedra is, het hy homself by 
kommissaris-generaal De Mist aanbeveel en gunstige oonveging versoek wanneer 
aanstellings gemaak sou word. Of hy suksesvol was met sy poging om tot 
owerheidsdiens terug te keer, is nie bekend nie. 
Die laaste ses 
Gerhardus-hulle se twaalfde kind was 'n dogter Elizabeth Wilhelmina (1775-1840). 
Sy is op 15 Oktober 1775 gedoop.69 Op 22 Februarie 1801 het sy met die wewenaar 
65 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters), p. 
160. 
66 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 383. 
67 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, J 37, Opgaafiolle, 25 April 1800, m.256. 
68 
H.C.V. Leibrandt, Precis of the archives ..., vol. 1, p. 344. 
69 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 165. 
351
Os. H.W. Ballot. Hy was predikant op
Graaff-Reinet en later Tulbagh.
(Eeuwfeest-album van de NG Kerk ...
1824-1924.)
Elizabeth Wilhelmina Cruywagen,
dogter van Gerrit Hendrik Cruywagen en
Cornelia Sophia Ehlers. Sy was getroud
met ds. H.W. Ballot. (Eeuwfeest-album
van de NG Kerk ... 1824-1924.)
ds. Heinrich Wilhelm Ballot (c.a.1766-7.1.1814) in die huwelik getree.
In die
huweliksregister is sy naam ver-Hollands na Hendrik Willem. Die troudatum, 1
70 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiet!, (Kopiet!van N.G. Kerkregisters), p.
233.
-- - - - - -
Maart 1801, in De Villiers en Pama (p. 19) en ook die lewensbeskrywing van Ballot 
dew Immelman in die Suid-Afrikaanse biografiese woordeboek, deel 1 (p. 49) stem 
nie ooreen met die datum wat in die huweliksregister aangegee word nie. 
Wilhelm Ballot is op Iserlohn in Wesfale, Duitsland gebore. Hy het eers in Duitsland 
studeer maar begin in 1785 as student in die teologie by Leiden. Hy word in 1790 as 
predikant georden nadat hy 'n beroep uit 00s-Indie ontvang het. Kort daarna vertrek 
hy met sy eerste vrou, Hermingonda van Lil na die Ooste waar hy te Malakka in diens 
van die VOC geplaas was. In Augustus 1797, tenvyl die Napoleontiese oorloe 
gewoed het, het hy met sy wou en dogtertjie met 'n Deense skip in Tafelbaai 
aangekom. Hy het die Britse owerheid, wat toe beheer oor die Kaap gehad het, 
versoek om as predikant aan die Kaap te mag aanbly. Die versoek is toegestaan en hy 
het vir enkele maande tydelik in Tulbagh gearbei. Op eie versoek is hy in Oktober 
1798 as predikant op Graaff-Reinet aangestel waar hy tot Oktober 1800 in die 
bediening gestaan het." 
By die eerste vergadering (van die kerkraad) moes hy van ouderling 
Marthinus Wessel Pretorius, vader van kommandant-generaal 
Andries Pretorius, verneem dat daar geen aantekeninge gehou was 
van die vorige besluite van die kerlaad nie." 
Tydens sy dienstyd het die kerk afgebrand maar Ballot het ywerig gewerk om 'n nuwe 
bedehuis op te rig wat, hoewel onvoltooid, in 1800 voor sy vertrek ingewy is. Weer 
word hy op eie versoek verplaas want die beroeringe onder die burgers en die 
ongestadigde en gevaarlike toestande op die oosgrens (Derde grensoorlog 1799-1 802) 
was vir die fynbesnaarde Europeer eenmaal te veel. Onder di6 spannende 
omstandighede het hy ongelukkig ook sy vrou aan die dood afgegee. 
Dominee Ballot het vir 'n wyle in Kaapstad vertoef waar hy met Elizabeth Wilhelmina 
Cruywagen getroud is. Na 'n kort tydelike bediening op Stellenbosch word hy in 
April 1802 predikant op Swellendam. Sy verblyf van skaars 'n jaar hier was ook nie 
" R.M.F. Immelman, "Heinrich Wilhelm Ballot", Suid-Afikaanse biografese woordeboek, deel 1, p. 
49. 
72 
P.L. Olivier (samesteller), Om gerneentelike feesalbum. Oorsig van ontstaan en groei van gemeentes 
van die Gefed Ned. Geref: Kerke met die geleentheid van die Van Riebeeck-fees 1952, p. 35. 
gelukkig nie en weereens vra hy 'n verplasing. Op 25 Junie 1803 woon hy die eerste 
kerkraadsvergadering van die gemeente Roodezand (Land van Waveren, Tulbagh) by. 
Die volgende jaar is naby die kerk en Ballot se pastorie die terrein vir die drosdy van 
die nuwe disbik Tulbagh aangewys. 
Die Duitse reisiger, geneesheer, natuurkenner en skrywer oor die Kaap, Lichtenstein, 
het die land van Desember 1802 tot die begin van 1806 besoek en deurreis. Op 'n reis 
saam met kommissaris-generaal De Mist wat in Oktober 1803 begin het, het 
Lichtenstein ook by die Ballots op Tulbagh aa~~~edoen.~~ 
Lichtenstein venvys nu Ballot as i? opgeruimde en goedhartige man met 
i? vriendelike vrou uit een van die vooraanstaande Kaapse families. 
Augusta de Mist wat by die geselskap was, getuig in dieselfde sin van 
die predikant en sy minsame vro~.~~ 
Dit is gelukkig dat hierdie positiewe opmerkings deur die besoekers gemaak was, 
anders sou daar ook oor Elizabeth, die vriendelike en minsame predikantsvrou van 
Tulbagh niks aangeteken gewees het nie. Sy kon vir 'n kort glorie-oomblik uit die 
skadu van haar man tree en in eie reg haarself bekendstel. Min ander vroue het so 'n 
vermeldingsvoorreg beleef. 
Met die tweede Britse besetting van die Kaap in 1806 was een van die voorwaardes 
van oorgawe dat Public Worship as at present in use shall be maintained without 
alteration. Kommissaris De Mist se Kerkorde sou dus van hag bly. De Mist was 
deurtrek van revolusion&re denkbeelde en vir hom was die kerk in die eerste plek 'n 
werktuig van die staat en moes die staat help om die goeie orde te handhaaf. Die 
Gereformeerde Kerk was dwarsdeur kompanjiesbewind ondergeskik aan die staat en 
dat hierdie verhouding gehandhaaf sou word, het sir David Baird, die Britse milit&re 
goewemeur, reeds by almal ingeskerp. Die landdros van Tulbagh, H. van de Graaff, 
broerskind van die gewese goewemew Van de Graaff, 
73 R.M.F. Immehnan, "Heinrich Wilhehn Ballot3', W.J. de Kock (hoofted.), Suid-Afikaanse 
biografiese woordeboek, deel 1, p. 49 & G.H. Spohr, "Martin Heinrich Carl Lichtenstein", Suid- 
Afikaanse biografiese woordeboek, deel3, pp. 533,534. 
74 
R.M.F. Immelman, "Heinrich Wilhehn Ballot", W.J. de Kock @ooJ?ed.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel 1, p. 49. 
het die plaaslike leraar, ds. Ballot kennis gegee dat Baird se agt perde 
op i? bepaalde Sondag by horn ingekwartier sou word Ballot het 
belee d verduidelik dat dit weens sy pligte op die Sabbat onmoontlik 
was. 
L 
Oor die weiering is Ballot surnrnier na Kaapstad ontbied en ondanks 'n brief waarin hy 
sy houding as verkeerd bely het, is hy verbied om na sy huis en gemeente terug te 
keer alvorens hy slaafse gehoorsaamheid beloof het. Hoe lank Ballot in Kaapstad 
vertoef het, is nie seker nie maar die optrede teen hom kon hom beswaarlik meer 
simpatiek ingestel het teenoor die nuwe bewind. Dreigemente van verplasing na 
ander standplase en weerhouding van die leraar se traktement, is ook teenoor ander 
predikante geb~ik.76 Of Elizabeth haar man na Kaapstad vergesel het, is nie bekend 
nie. Moontlik het sy geduldig tuis gewag en sake daar in orde gehou. 
Ds. Ballot was 'n groot boekeversamelaar en het reeds met sy vertrek na die Ooste h 
aansienlike boekery met horn saamgeneem. Vandaar het sy versameling hom na die 
Kaap vergesel waar sy seun Johan Stephen Simeon Ballot (later predikant van 
George) dit gei5rf en uitgebou het. Die Universiteit van Kaapstad het die 
Ballotversameling aangekoop. Die ongeveer 950 boeke handel oor alle moontlike 
ondenverpe en is 'n belangrike voorbeeld van 'n plattelandse boekeversameling wat 
170 jaar lank in een familie in partikuliere besit was.77 
Heinrich Ballot is op 47 jarige ouderdom op Tulbagh oorlede en is voor die preekstoel 
in die historiese Tulbaghse kerkgebou (tans 'n museum) ter ruste Sy weduwee, 
Elizabeth, het nog vir jare in die huis wat hy naby die pastorie laat bou het, gewoon - 
'n gebou wat vandag nog staan. Sy is op 65 jarige ouderdom in September 1840 in 
Stellenbosch ten huise van G.G. de Wet, oorlede. Uit haar huwelik met ds. Ballot is 
75 
C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, pp. 129, 130. 
76 
C.F.J. Muller (red.), Vyfhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, p.130. 
77 
R.M.F. Immelman, "Heinrich Wilhelm Ballot", W.J. de Kock (hoofied.), Suid-Afikaanse 
biografese woordeboek, deel 1, p. 49. 
R.M.F. Immelman, "Heinrich Wilhelm Ballot", W.J. de Kock (hooked.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel 1, p. 49. 
--~ :-:--._..__._----_._..__...._.__...._._-----_._--_.-------
355
twee kinders gebore: die predikantseun na wie reeds verwys is en 'n dogter, Jacoba
Johanna Catharina, wat later getroud is met Gert Hendrik de Wet.79
Die oorspronklike kerk van die gemeente Roodezands in die land van Waveren
(Tulbagh). Oit is die oudste kerkgebou in Suid-Afiika wat nog staan soos dit in
1756 gebou is. Os. Ballot is in die kerk (tans 'n museum) voor die preekstoel
begrawe. (Eeuwfeest-a/bum van de NG Kerk ... /824-/924.)
Die dertiende gesinslid in Gerhardus en Cornelia se huis was weer 'n dogter, Catharina
Everdina, gedoop op 3 November 1776. Sy is op 18 Maart 1798 getroud met
Meyndert Adriaan van Schoor (1770 -?) op daardie tydstip 'n assistent in diens van
die kompanjie.80 Sy was 'n niggie van haar man soos reeds aangetoon in die hoofstuk
oor Johannes. Oor hierdie gesin kon min besonderhede opgediep word. Dit is bekend
dat hulle'n dogter, Cornelia Sophia Johanna (1799-?) in die lewe gebring het.8) Hulle
het in Kortmarkstraat gewoon en het oor die dienste van ses slawe en 'n gelyke getal
slavinne beskik. Die gesin het ook 'n perd gehad.82 Die perd is seker gebruik om die
79Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, MOOC 6/9/22, Meester van die Hooggeregshof, p. 46, 45.
80C.C. de Villiers & C. Pama, Ges/agsregisters van die ou Kaapse families, deel I, p. 165, deel 2,
p.861.
81 C.C. de Villiers & C. Pama, Ges/agsregisters van die ou Kaapsefamilies, deel 2, p. 861.
82Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, J 37, Opgaaftolle, nr. 1033.
- ---- -- ---------
- - - -- - - --
"speelwagen", 'n vierwiel-perdewaenjie met 'n vaste tent, te trek. "Speel" dui hier op 
"plesier" omdat die waentjie 'n gesinsrytuig was wat op Sondae en spesiale 
geleenthede gebruik was. Op die oog af wil dit lyk asof die "speelwagen" die 
voorloper van die latere verewaentjie of nagmaalwaenjie was.83 
Uit voorgaande inligting kan die geregverdigde afleiding gem& word dat die Van 
Schoors 'n redelike welvarende Kaapse gesin was. Catharina Everdina is op 28 Maart 
1803 op 26 jarige ouderdom o~rlede.~~ 
In 1777 word nog h seun, Jan Frederik vir Gerhardus-hulle gebore. Hy is op 3 
September 1777 gedoop. Daar kan aanvaar word dat hy betreklik jonk oorlede is, 
want in 1781 word Gerhardus en Cornelia se sewentiende kind gebore en ook gedoop 
met die naam Jan Frederik - 'n aanduiding dat die eerste Jan Frederik nie meer daar 
was om diC naam voort te dra nie.85 Na Jan Frederik volg weer 'n sew, Hendrik 
Everhard, wat op 18 Februarie 1801 getroud is met Anna Jacomina ~e~neman.'~ Die 
huweliksdatum verskil van dii in De Villiers en Pama wat as 3 Januarie 1801 
aangeteken is. Voor sy troue het hy in Heerengracht 23 in die Kaapse "middestad" 
gewoon. Hy was die eienaar van een slavin, vier slawejonges en 'n ~erd.~' As 
stadsbewoner was hy moontlik in diens van die kompanjie of hy het 'n eie 
ondememing bedryf. 
Die sestiende kind was weer 'n seun, die agtste, Mynhard Johannes Cornelis. Die 
heilige doop word aan hom bedien op 19 Maart 1780. Naas diC skamele inligting is 
daar niks verder oor hom bekend nie. Dit dui daarop dat hy klein of redelik jonk 
oorlede is.88 
83 J. Malan, Rytuie van weleer, pp.21, 22. 
84 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 612, Meester van die Hooggeregshof, (vol. I), p. 150. 
85 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 165. 
86 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, VC 622, Verbatimkopiee, (Kopiee van N.G. Kerkregisters), p. 
233. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, J 37,Opgaa60lle, 25 April 1800, N. 304, p. 19 
88 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 165. 
Die voorlaaste kind was ook h seun, Jan Frederik, na wie pas hier voor venvys is. Hy 
is op 21 Oktober 1781 gedoop.89 Aangesien sy pa, Gerrit, h senior amptenaar van die 
kompanjie was, kan aanvaar word dat hy in Kaapstad opgegroei het. Hy was getroud 
met Jeanetta van Brederode (troudatum onbekend) en hulle het, volgens die 
opgaafrolle van 1821 en 1822, ses kinders gehad van wie twee seuns en vier dogters 
was. Volgens dieselfde opgaafrolle het hulle op De Hoop gewoon, twee uur se ry van 
die dro~d~.~~ Waar De Hoop gelee was, word nie aangedui nie maar waar daar van h 
drosdy sprake is, moes die plaas in 'n buitedistrik gelee gewees het. 
Een van voorgenoemde Jan Frederik se ses kinders, Gerhardus Albertus Frederik, 
gebore 4 April 1821, is op 3 Junie 1821 in die Swartlandse gemeente (later 
Malmesbury) gedoop.9' In die doopkemisgewing staan agter die gemeente se naam 
Tygerberg. Dit dui seker op die bepaalde wyk van die gemeente wat tot aan die 
Tygerberg gestrek het. De Hoop kon dus in die noord-westelike omgewing van die 
Tygerberg-heuwelreeks gelee gewees het wat die twee uur se ry van die drosdy op 
die latere Malmesbury in konteks plaas. 
Gerhardus Albertus Frederik is skrywer se grootjie en omdat hy nie weer voor die 
einde van hierdie ondersoek ter sprake kom nie, word een en ander oor hom ges&. In 
die Genealogiese verslag oor die nageslag van die stamvader word sy geboortedatum 
as 1820 aangegee. Daar word van hom ges& dat hy 'n wamaker van die Heksrivier 
was. Hy is op 16 Februarie 1841 op Worcester getroud met Hester Johanna 
Magdalena Celliers. Haar vader was Willem Adriaan Celliers. Sy naarn het 
oorgegaan op Willem Adriaan Cruywagen, skrywer se oupa en skrywer is weer na 
hom vemoem." 
89 
Genealogiese Instituut van Suid-Akika, Genealogiese verslag: nageslag van Jan Cruywagen, 16 
April 1999, p. 33. 
" Kaapse Argiefbewaaqlek, Kaapstad, J 52,Opgaat?olle, nr. 14, p. 11. 
91 Kaapse Argietbewaaqlek, Kaapstad, VC 668, Verbatimkopiei? (kopiei? van N.G. Kerkregisters), p. 
19. 
" Genealogiese Instituut van Suid-Afrika, Genealogiese verslag: nageslag van Jan Cruywagen, 16 
April 1999, p. 33. 
Die laaste kind in Gerhardus se groot gesin was Justinus Johannes Cornelis wat op 21 
Oktober 1783 gedoop is." Van hom kon ook geen verdere inligting opgespoor word 
nie wat die vermoede laat ontstaan dat hy ook nie lank in die lewe gebly het nie. 
Van hierdie groot familie is vyf kinders klein of redelik jonk oorlede. Dit laat 13 
kinders oor wie inligting opgediep kon word soos pas hiervoor aangeteken staan. 
Hierdie ontleding is korrek want Gerhardus verwys self na sy groot familie van 13 
wat hy moet voed en kleed, soos later vermeld word. 
Cruywagen en Kie: verweer teen aanklagte 
In hoofstuk vyf is redelik breedvoerig uitgewy oor die wisselvallige ekonomiese 
toestande aan die Kaap en die onaanvaarbare optrede van amptenare wat tot woelinge 
en onrus onder h groot deel van die Kaapse koloniste aanleiding gegee het. Die 
burgerpetisie van 1779 het ook mim aandag gekry en die klagtes teen die 
onderneming Cruywagen en Kie met Gerrit Hendrik blykbaar aan die hoof, is 
aangestip. 
In goewemeur Van Plettenberg se kommentaar op die burgermemorie onder die 
opskrif Consideratien en Bylagen van den gouverne. Plettenberg ... 1781, het hy ook 
na Gerrit se handelsaktiwiteite verwys. Hy het onder meer geskrywe dat den 
burgerstand lijd uit de particuliere commerci die zo door den equipagiemeester ... [en 
ook] die Compagnie van Cruywagen gedreven word, ... [en waaroor] reeds generale 
murmureeringen hebben plaats gehad . . . .94 
Soos onthou sal word, het die Here XVII opdrag gegee dat alle amptenare teen wie 
beskuldigings geopper was daarop moes reageer. Dit spreek vanself dat amptenare 
alles in die werk sou stel om hulle self te verontskuldig. Hulle het onder andere 
gewys op voorregte waarop hulle geregtig was waarvan die petisionarisse onkundig 
was en die amptenare gevolglik ten omegte verdink is. Daar is ook nie geskroom om 
deelnemers van die burgerbeweging in die donkerste terme voor te skilder nie. 
93 
C.C. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 165. 
94 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, Verbatimkopiee, p. 170. 
Willem Boers, die independente fiskaal was een van die belangrikste getuies van 
amptenare-kant. Sy wydlopende getuienis is vervat in sy Verantwoordiging. Dit 
word, behalwe vir latere verwysings daarna, daar gelaat met die toevoeging dat dit 
gekenmerk word dew die onsimpatieke houding wat hy teenoor die Kaapse burgers 
geopenbaar het en die barse toon van sy hele ~oorleg~ing.~~ 
Dit wil voorkom of daar van Cruywagen-kant twee verweerstukke ingedien is: een 
deur die vennote van die firma Cruywagen en Kie. en 'n ander waarin Gerrit sy 
persoonlike betrokkenheid en posisie uiteengesit het. Die vennote het geantwoord dat 
hulle slegs matig handel gedrywe het en nie probeer het om die ganse negosie te 
beheer nie. Voorts wys hulle daarop dat die maatskappy nie alleen uit 
kompanjiesamptenare bestaan het nie maar ook uit burgers. Hierdie dokument is 
onderteken deur Mev. Die weduwee Oudburgerraad P.J de Wit [hy is op 13 Augustus 
1779 oorlede] AJ Blankenberg, Oudburgerraad A.G. Muller, G.H. Cruywagen, C. 
Brand, H. (J) de Wet, Abr. Chirion en KJA. van ~choor.~~ 
Daar is in die vorige hoofstuk reeds na die amptenare Brand, De Wet en Chirion 
verwys. Van Schoor bly 'n onbekende behalwe dat hy kan afstam van die twee Van 
Schoor-broers wat met Gerrit se twee susters getroud was. In die Van Schoor- 
geslagsregister in De Villiers en Pama kom nie 'n Van Schoor met die voorletters 
W.J.A. voor nie. Van die burger-vennote, Blankenberg en Muller, kon niks 
opgespoor word nie. Om as burgerraad verkies te kon word, moes Muller en De Wit 
eerbare en gesiene burgers gewees het. P.J. de Wit, wie se weduwee geteken het, was 
'n welvarende groot grondbesitter en 'n ondernemer van naam. Hy het in 1761 die 
eerste uitvoerder van aalwynsap, wat op een van sy plase geproduseer was, geword.97 
Gerrit Cmywagen se Justzjkatie op expresse ordere van den We1 Edelen Gestr. 
Heeren Mnr. Joachim van Plettenberg, Raad extraordinaris van Nederlands India en 
" C.Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., pp. 38, 39. 
% 
C. Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., p. 41. 
97 J.H. Mienie, "Petms Johannes de Wit", D.W. Kruger & C.J. Beyers (hoofieds.), Suid-Afrikaanse 
Biografiese Woordeboek, deel3, p. 237. 
Gouverneur van Cabo de Goede Hoop dra die datum 1 November 1780. Dit was 'n 
redelike lang relaas van 11 handgeskrewe bla~ls~e.~~ 
Hy het nie ontken dat hy oor redelike besittings beskik het nie, maar verduidelik dat 
dit nie deur handeldryf verkry was nie. Hy het ruim van sy ouers, wyle oud- 
burgerraad Johannes Cmywagen geerf (hy verswyg sy moeder se naam) en daarby het 
hy 'n goeie huwelik aangegaan. Onmiddellik het hy bygevoeg dat hy eene swaare 
familie van dertien levendige kinderen heefr waarvoor hy verpligt is te moeten zorgen. 
('n Vroeere stelling dat van sy 18 kinders vyf oorlede is en 13 nog gelewe het, word 
hier deur Gerrit bevestig.) 
Soos te verwagte het hy hom sterk uitgespreek teen die burgerafgevaardigdes, Van 
Reenen, Artoys, Roos en Heyns. Hy noem egter 'n vyfde naam, Taute. 
Laasgenoemde was die burger, Barend Taute, wat 'n hele aantal briefies geskryf en 
rondgestuur het om koloniste van geheime byeenkomste te ver~itti~.~~ Die kern van 
wat Gemt die voorgenoemde here toegevoeg het, word woordeliks weergegee om reg 
te laat geskied aan sy keurige taalvermoe, of dii van hom en die "wetsagent" dew wie 
hy die dokument laat opstel het. Hy beweer hulle het 
[dleel gehad in veelerly twisten, zo in Kerk als burgerstaat, trowens zij 
zijn by de welmenende genoeg bekent of voor hoogmoedige en 
waanwijse grootsprekers of doorbrengers en bedervers hunner eigene 
huyshoudens, of nijdge en bedilsieke lediglopers, in 't korte voor lieden, 
die door weelde bedorven nog voor wet of overigheid op verre nu niet 
de plichtschuldige eerbied thonende te hebben.Io0 
Watter mate van oorlegpleging daar tussen teenstanders van die Patriotte was, is 
onbekend maar dat hulle redelik gelykluidende uitsprake oor die burgervoormanne 
gemaak het, is nie te betwis nie. 
Gemt het toegegee dat hy handel gedryf het maar niet in de grootheyd als de 
deposanten voorgegee het nie. Hy het voortgegaan om daarop te wys dat hy nie 'n 
onderdrukker van die vryliede was nie, inteendeel, hy het altyd getrag om diegene 
98 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, Verbatimkopiee, pp. 445-456 
C. Beyers, Die Kaapsepahiolte . . ., pp. 1.2. 
IW 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, Verbatimkopiee, p. 449. 
onder hulle in wie daar iets gesteek het en graag vooruit wou gaan onder de armen te 
grypen en haar te ondersteunen. Indien dit nodig was sou hy, by wat hy reeds 
genoem het, nog voorbeelde van bewese weldade kon verskaf.'O1 
Hy het voorts erken dat hy 'n plaas besit het maar dat daar nie koring, rog, gars of 
enige ander graan, of ander produkte gekweek, of wyn gemaak was om te verhandel 
nie. Hy het die plaas hoofsaaklik gem tot een uitvlugt voor sijne swaare familie en 
om wat groente, vrugten en hout voor sijne huyshouding te hebben.'02 Hy wys daarop 
dat hy die plaas in 1767 met die voorkemis en toestemming van goewemeur Tulbagh 
gekoop het. Hy was van voomeme om op die plaas allerhande hout voort te qweeken 
als waartoe ondergetekenden seer genegen is en dit land veel gebrek heeft. Die 
plaasgrond was sanderig en nie vmgbaar nie en hy moes broodkoring, perdevoer, wyn 
en vleis van ander burgers aangekoop het. 
Gerrit het pertinent daarop gewys dat hy alhier te lande gebooren sijnde en we1 van 
burgerlijke ouders en dat hy natuurlikerwys een sugt voor 't land heeft, en niet meer 
wenscht, als het land in de beste flew te zien. lo3 Hierdie laaste patriotiese 
vereenselwiging met sy geboortegrond was seker bedoel om hom te onderskei van 
hoer amptenare uit Nederland of Batavia wat hierheen gestuur is en anders as hy, nie 
'n gevoel vir die land ontwikkel het nie en maklik landskadelik sou kon opgetree het. 
In sy betoog het hy verder aangevoer dat indien hy werklik van plan was om te boer 
hy 'n graan- of wynplaas sou gekoop het, of in die binneland met skape en beeste gaan 
boer het, in welke geval hy we1 in kompetisie met die boere sou gestaan het. Hy het 
anders opgetree as van die klaers wat smids-, wamakers-, timmermans-, en 
kuiperswinkels bedrywe het en sodoende her brood als uijt her mond van ambagslui 
geneem het.lo4 
Baie van diegene wat klaaglied op klaaglied aangehef het, het volgens Gerrit weinig 
jare gelede nog min besit en nouliks krediet gehad maar nou het hulle huise van 
101 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, VerbatimkopieE, p. 449. 
102 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, Verbatimkopiee, p. 451. 
103 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, Verbatimkopiee, p. 452. 
Io4 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, Verbatimkopiee, p. 453. 
f30 000 tot f40 000 aangekoop. Hulle het van die+aaiste en kostbaarste meubilen, 
staande horlogien ... silwenverk en glase klocken besit. Gister nog was hulle 
genoegsaam naakt sodat hulle nie eers hulle oortoggeld kon betaal het nie en nou het 
hulle volop besit.''' 
Gerrit het sy betoog afgesluit met 'n dwarsklap na baie van die gewone vryliede wat, 
volgens hom, net soos die groot here skuldig was aan luyheyd, vadsigheyd [ledigheid] 
en andere luge hoedanigheeden. Die regsinniges het diegene wat so ingestel was in 
den hoogsten graat verfoeyt.Io6 
Dit is te begrype dat in 'n betoog soos die voorgaande die beskuldigde alle aanklagte 
in heftige terme sou ontken en onvleiende opmerkings oor die aanklaers en hulle 
motiewe sou maak. Daarom sou dit veilig wees om die inhoud van die betoog 
versigtig met groot oorleg te oonveeg. Sonder om enige van die stellings wat ter 
venveer aangevoer is, te aanvaar of te venverp, moet na twee sake venvys word: Die 
eerste wat reeds telkens aangeraak is, is die groot verdeeldheid binne die Kaapse 
gemeenskap. Goewerneur Van Plettenberg het in sy Consideratien aan die Here XVII 
reeds Hem gel2 op die twist tweedragt en oneenigheid tussen kompanjiesamptenare 
en burgers onderling. Die erge verdeeldheid het die groncisuilen van bestendigheid en 
welvaart ondermyn. lo' Die swakhede in die ekonomiese gesteldheid van die 
nedersetting en in die bestuursopset het negatief op die totale bestaans- en 
toekomsvooruitsigte van die burgerbevolking ingewerk. Die onderlinge 
verskeurdheid het dit vererger en aanleiding gegee tot 'n geestesingesteldheid wat vir 
elke ander lewensterrein en bestaansfaset uiters skadelik was. 
Die afbrekende persoonlike verwysing na die burgerafgevaardigdes en die 
veroordeling van hulle motiewe en werkswyses uit soveel monde, moes hulle 
geloofwaardigheid en effektiwiteit 'n kwaai knou toegedien het. In sommige opsigte 
het die 1784-versoekskrif van Jan (N) Cmywagen en sy medeondertekenaars, wat die 
geloofwaardigheid van die indieners betref, groter gewig gedra as di6 van die Patriotte 
105 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, Verbatimkopiet!, pp. 454,455. 
lo6 Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, VerbatimkopieLi, p. 455. 
107 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, VerhatimkopieLi, p. 8. 
-- 
gekom het. (Simonsbaai waar die buitepos gelee was, is 'n inham binne Valsbaai. 
Soms word na Brand venvys as poshouer te Valsbaai). Op al die aanklagte teen hom 
108 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, pp. 157, 158. 
109 
R. Elphick & H. Giliomee (reds.), The shaping ofSouth African Society, p. 263. 
moes Brand aanvaarbare verduidelikings gegee het. Hy het ook bewys gelewer van 
opofferinge wat hy hom ten behoewe van die kompanjie getroos het. 
Sy opofferinge in die VOC se belang het die direkteure blykbaar 
tevrede gestel. Die direkteure her hom nie vervolg of sy voorregte 
verminder nie, en hy het dieselfde praRtyke ~oort~esit."~ 
Die direkteure het seker so 'n getroue en offervaardige dienaar as Brand in gedagte 
gehad toe hulle poshouers van sekere verbiedinge uitgesluit het. Met die 
herorganisasie van die Kaapse adrninistrasie deur kommissarisse-generaal Nederburg 
en Frykenius gedurende 1792-1 793 het Brand nuwe pligte en voorregte gekry. Hulle 
was so tevrede met Brand se werk in Simonsbaai en sy amp is van soveel belang geag 
dat die kommissarisse hom as 'n lid van die Politieke Raad aangestel het."' Sy seun, 
die 21 jarige klerk, J.H. Brand, is op sy vader se versoek tot adjunk-poshouer 
bevorder. 
Wanneer die emstige klagtes van die petisionarisse van 1779 teen die groot 
handelsvennootskappe in ag geneem word, is dit vreemd dat daar nie met groter 
daadkrag teen senior amptenare wat hulle misgaan het, opgetree is nie. Die onvermoe 
of onwil van die owerhede om op te tree, word in h mate duideliker wanneer ag 
geslaan word op wat fiskaal Boers ges& het in sy Verantwoording voor die Here XVII. 
Hy het geskrywe dat hy met sy aankoms aan die Kaap verbaas was om te vind dat 
byna elke ingesetene handel gedryf het. Hy het die monopoliers ongehinderd laat 
voortgaan want 'n verandering sou tot niinering van die kolonie gelei het. Volgens 
Boers was dit h gebruik wat a1 die stilswyende bag van wet verkry her.''* Die 
owerhede was seker van gevoele dat hulle 'n deel van die skuld moes gedra het omdat 
hulle oogluikend toegelaat het dat sake te ver ontwikkel het. Praktyke wat met hulle 
instemming beoefen was, kon moeilik dew 'n skielike opflikkering van daadkrag 
reggestel word. Die weg van min weerstand vermeng met 'n gesagsdemonstrasie hier 
en daar, sou moontlik die grootste getal tevrede gestel het. 
"O D. Sleigh, Die buiteposte . . ., p. 323. 
'I' D. Sleigh, Die buiteposte . . ., p. 323. 
'I2 S.D. Naude, "Willem Cornelius Boers", Argief+mrboek vir Suid-Afrikuunse geskiedenis, jg. 13, 
1950 deel2, p. 412. 
Dit was h onomstootlike waarheid het fiskaal Boers voorts betoog dat geeneen van 
die kompanjiesdienare van die besoldiging wat hy van die kompanjie ontvang het, 
kon lewe en bestaan nie, veral nie as hy h vrou en kinders gehad het om te onderhou 
nie. Die waarheid daarvan het hy beweer, word bevestig dew die memories van byna 
al die kommissarisse wat regeringssake aan die Kaap ondersoek het. Om vir hierdie 
gebrek te vergoed, was kompanjiesdienare vd die totstandkoming van die 
nedersetting toegelaat om handel te drywe; dus nog voor daar enige vryman of burger 
was. Dit was dan ook die standpunt van die fiskaal dat kompanjiesdienare die eerste, 
de voornaamste en de noodsaaklykste voor die Maatschappye [was 
en dat] de burgers ... naar de origineele intentie en genuine oogmerk 
van het bewind alhier aan die Hoojjlaatse eigenlik niet behoorden te 
~yn."~ 
Daar moet aanvaar word dat dam, gesien die oorspronklike oogrnerke met die 
daarstelling van slegs 'n ve~ersingspos, baie here in beleidmakende posisies was wat 
Boers se sieninge gedeel het. Verskille in standpunte oor die vestigingsdoelwitte het 
dwarsdeur die kompanjiesbewind voorgekom. Dit het gesorg vir voortdurende 
spanning tussen amptenare en die burgery en meegebring dat beslissings soms 
opsigtelik tot voordeel van amptenare uitgeval het. Die skynbare willose optrede teen 
oortreders, onder andere ook teen Gemt Cruywagen, moet ook teen dii agtergrond 
oonveeg word. 
Pogings om 'n wolfabriek te begin 
Tenvyl die gisting in die Kaapse gemeenskap voortgeduur het en verskeurdheid selfs 
verdiep het, is daar met afwagting uitgesien na die antwoord van die Here XVII op die 
burgewertoe. Gerrit Cruywagen het seker met h mate van ongemak en spanning die 
Here en Meesters se bevindinge afgewag. Dit het hom egter nie verhinder om met 
sake wat tot welsyn van die kolonie kon gedien het, besig te wees nie. 'n Groepie 
vername kompanjiesamptenare waaronder Tobias Rbnnenkamp, onderkoopman en 
sekretaris van die weeskamer en Gemt Cruywagen asook sy broer, oud-burgerraad 
113 
S.D. Naude, "Willem Cornelius Boers", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 13, 
1950 deel2,p. 410. 
Jan Cruywagen en nog enkele vooraanstaande burgers het 'n versoek aan die Politieke 
Raad gerig wat op 12 Februarie 1782 voor die liggaam gedien het. 
Die petisionarisse het gewys op die toenemende gebrek aan wolware wat onder 
andere onontbeerlik was vir die kleding van slawe. Hulle het die noodsaak aangevoel 
om van die land se wolopbrengs karsaai (grofgeweefde en geriffelde wolstof), 
pyplaken en wolkomberse te vervaardig. Vir die vervaardigingsproses het hulle reeds 
die dienste van h burger by name Frederik Hyneman van Stellenbosch verkry en 
versoek dus toestemming vir het fabriceeren der gezegde Articulen te gerieve der 
Zngezeetenen ...,Il4 Daar word dus toestemming gevra vir die oprigting van 'n 
wolfabriek. 
Met meerderheid van stemme was die lede van die Politieke Raad van mening dat 
toestemming vir die verzogte proefieeming gegee moes word, maar fiskaal Willem 
Boers het hom teen die gedagte uitgespreek. Volgens hom was die tekort aan 
wolgoedere te wyte aan die heersende oorlog tussen Nederland en Groot-Brittanje wat 
van 1780 tot 1784 geduur het. Wanneer vrede gesluit word, sou die noodsaak vir so 'n 
fabriek dus verval. Boers het verder betoog dat volgens die heersende beleid die 
Kaapse inwoners veronderstel was om produkte uit die vaderland te koop. Plaaslike 
fabrieke sou reelreg teen die bestaande beleid inwerk en die invoer van vaderlandse 
produkte nadelig getref het. 'I5 Boers was van oordeel dat die versoek vir die 
oprigting van 'n fabriek afgekeur moes word. Die Politieke Raad het die hele 
aangeleentheid na die Here XVII venvys. Die bewindhebbers het met Boers se 
sienswyse saamgestem en in die antwoord op die burgerklagtes in Desember 1783 
onder meer verklaar dat die Kaap in haare Origine niet anders als eene 
Vewerschingplaats der Nederlandsche Oostindiesche Compagnie is beschoud en dat 
dit ondergeskik was aan die belange van die kompanjie en die algemene 
handelsbelange van die ~e~ub1iek.l'~ 
116 
Internet, www.tanap.net, C161, Resolusies van die Politieke Raad, 12 Febmarie 1782, pp. 216-240. 
"* internet, www.tanap.net, C161, Resolusies van die Politieke bad, 12 Februarie 1782, pp. 216-240. 
116 
S.D. Naude, "Willem Cornelius Boers", Argief-juarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 13, 
1950 deel2, p. 430. 

Daar moet onthou word dat die verspreide Nederlandse oorsese gebiede steeds van die 
moederland afhanklik gebly het. Teen die einde van die agtiende eeu was die 
Kaap, wat geen inheemse nywerhede besit het nie, steeds op 
Nederland aangewese vir h wye verskeidenheid goedere: metaalware 
en werktuie, touwerk, seildoek verfiare, huismeubels, glasruite en 
glaswerk, papier, penne en inkpoeier, Marseillaanse en groenseep, 
laken en ander tekstielstowwe soos duffel [dik dubbelgeweefde 
wolstof vir oorjasse en matroosklere], serge en baai [dik, growwe 
eenkleurige wolstof vir 0.a. tafelkleedjies en gordyne], garing, katoen- 
en wolkouse, hoede, musse, linte, garing 'vaderlandsche has' en 
jenewer. 
121 
Broos kleipype van daardie tyd is in groot hoeveelhede ingevoer wat toon dat die 
rookgewoonte nog steeds gewild was. 
Vestigingsdoel en vestigingsverloop 
Hierdie episode illustreer die verskil in sieninge oor die vestigingsdoel met die 
Kaapse nedersetting. Hoewel die oorspronklike oogmerk slegs h verversingsplek vir 
skepe was met aanvenvante bedrywighede het die oppervlakte wat bewoon is 
uitgebrei, die administratiewe struktuur het verander en ook die samestelling van die 
bevolking; nou het daar mense gewoon wat geen ander tuiste gehad het nie. Die klein 
buitepos het teen die einde van die 18e eeu 110 000 vk. my1 (284 900 vk. km) beslaan 
en die bevolking het bestaan uit 21 746 "Christene" van wie rofweg 20 000 
Europeers was, 25 754 slawe en 14 447 Khoi-Khoin. Binne die grense was daar ook 
h onbekende getal Xhosas, Khoi-Khoin bittereinders en swerwende tradisionele 
jagters.lZ2 Vreemd dat na die verloop van byna 150 jaar nog oor die oorspronklike 
vestigingsdoel geredeneer is en dat dit as uitgangspunt en grondslag vir 
kompanjiesbeleid en -optrede voorgehou is. Die Here XVII en elemente in die 
Politieke Raad en ander owerheidsliggame, veral hoer amptenare van oorsese 
oorsprong en agtergrond (van wie Willem Boers 'n goeie eksponent was), het 
eenvoudig nie aanvaar nie dat die Kaapse opset h totale gedaantevenvisseling 
ondergaan het. Die noodsaak om beleidsaanpassings te maak en bestuursmatig die 
12' K. Schoeman, h Duitser aan die Kaap, 1724-1765 tans nog ongepubliseerde rnanuskrip, p. 85. 
122 
A. du Toit & H. Giliomee, Afrikanerpoliticalthought, pp. 1, 2. 
wordende kolonie te akkommodeer, is deur hulle ge'ignoreer. Dat die koloniste 
konstitusionele vryhede en regte gehad het, het beswaarlik tot hulle deurgedring. 
Die resultaat van hierdie owerheidsingesteldheid was, soos Egbertus Bergh tereg ges& 
het, die bevordering van eie-belang tot nadeel van die kompanjie en tot die minering 
van die heil van die ingesetenes. Dat daar groot verdeeldheid was, is reeds 
beklemtoon en om h beskrywing van die Kaapse samelewing te gee, is bepaald nie 
eenvoudig nie. Daar moet onthou word dat daar tussen die inwoners van Kaapstad en 
die omringende landelike gebiede merkbare verskille was. Voorts was daar tussen die 
nader-wonende landelike bevolking, dit wil s& h gevestigde en meer welvarende 
gemeenskap, en die veraf-wonende, dikwels versukkelde, veeboerpioniers aansienlike 
wesensverskille - nieteenstaande gemeenskaplike gebondenhede en oortuiginge. 
Laasgenoemde groep se oorlewing en bestaan is min geraak deur owerheidoptrede en 
amptenare-inrnenging.'23 
Die gevestigde en meer welvarende burgers is meer direk geraak dew besluite en 
handelinge van die owerheid. Hulle het die leiding geneem in anti-regeringsoptrede 
en hulle verset teen arnptenaarsdwingelandy soos met die memorie van 1779 en 
verbandhoudende aksies. Daar was egter nie eenheidsoptrede nie en veral onder die 
notabele burgers was daar verskille in sieninge en optrede, soos bewys deur Jan 
Cmywagen IV en sy groep se versoekskrif van 1784. Voorts was dit ook nie h 
eenvoudige verdeling tussen amptenare en koloniste nie. Daar was samewerking 
tussen koloniste en amptenare soos in die geval van die groot vennootskap- 
ondememings waaronder Cmywagen en Kie (vir persoonlike voordeel) en met die 
versoek tot oprigting van h fabriek vir die vervaardiging van wolstowwe (tot voordeel 
van die breer gemeenskap). Hoewel h aansienlike aantal kompanjies-amptenare 
eenvoudig as die vemaamste vyand van die volksplanting beskou is, wys G.D. 
Scholtz daarop dat dit merkwaardig is 
hoeveel van die afstammelinge van hierdie amptenare vandag goeie en 
eerbare Afrikaners is. Onder hulle vind h mens die Berghs, die Van 
Schoors, die Cruywagens, die De Wets, die Kirstens, die Van Rynevelds 
en die Brands. Dat hierdie amptenare-jhmilies wat hulselfaanvanklik 
123 
PJ. van der Menue, Die frekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie, p. 137 & pp. 150, 151 
as 'n aparte klas beskou he?, op die duur in die Afrikaanse volk 
opgeneem is, getuig we1 van die vroee vermoe om re as~imileer.'~~ 
Scholtz is korrek in sy siening oor die vermoe om te assimileer. Dit sou egter 
verkeerd wees om te aanvaar dat die amptenare-families opgeneem is in 'n Afrikaner- 
groep wat reeds klaar gevorm was. Dat daar reeds die kemelemente van 'n wordende 
volksgroep teenwoordig was, is korrek. Feit is egter dat amptenaar en vryrnan saam 
verantwoordelik was vir die proses van assimilasie, hulle was medewerkers of 
deelhebbers aan die wording van die Afrikaner-volksgroep. 
Oor die jare het al meer Kaapsgebore jongelinge tot kompanjiesdiens toegetree en 
hulle opvattings oor kompanjiesbeleid en die regte en vryhede van koloniste het 
verskil van di6 van Willem Boers en sy geesgenote. Gesien hulle karige vergoeding 
en gespook om 'n leefbare bestaan, kon hulle beswaarlik pro-kompanjie gewees het. 
In die hoer kaders van die amptenarekorps was daar dikwels ook nie eenstemmigheid 
nie, soos blyk uit die wolfabriekepisode. Tobias Ronnekamp was 'n gebore Duitser 
wat 34 jaar pligsgetroue diens aan die kompanjie gelewer het, maar omdat hy 'n 
Lutheraan was, het hy nie die bevordering gekry wat hom regmatig toegekom het nie. 
(Die Politieke Raad het sy dienste erken en hom in hoer poste aangestel maar op 
aandrang van die Here XVII is hy gedemoveer.)'25 Hy en Gemt Cruywagen, ook 'n 
senior-amptenaar, was onder die inisieerders van die wolprojek maar dew die toedoen 
van 'n ander amptenaar, die fiskaal, Willem Boers, word 'n ontwikkeling wat groot 
ekonomiese moontlikhede ingehou het, verongeluk. Dit sou insiggewend gewees het 
om Ronnekamp en Cruywagen se reaksie op die mislukking van hulle voorgestelde 
projek te kon vemeem - ongelukkig is geen aantekeninge daarvan gevind nie. Die 
meeste wat ged kan word, is dat dit sekerlik vir hulle 'n groot teleurstelling moes 
gewees het en nog 'n bewys dat kortsigtige kompanjiesbeleid nie alleen Kaapse 
koloniste van geleenthede beroof het nie, maar in die bree bygedra het tot die 
uiteindelike ondergang van die pot handelsondememing. 
124 
G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, p. 266. 
12' R.F.M. Immelman, "Tobias Christiaan R&innekamp", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid- 
Afrikaanse biograjiese woordeboek, deel2, p. 619. 
Die kompanjie begin wankel 
Die ongesonde toestand waarin die kompanjie verkeer het, was geen geheim nie. 
Kommissaris baron Van Imhoff het reeds so vroeg as 1742 geskrywe dat die 
gesteldheid van die kompanjie nie naastenby so florerend was as in vorige jare nie. In 
opvolgende jare het ook ander hoe amptenare op die verslegtende toestand gewys. 
Admiraal Stavorinus na wie reeds voorheen venvys is, het redelik breedvoerig oor die 
steeds verslegtende posisie van die kompanjie geskrywe.'26 Ingeligte Kapenaars moes 
kennis daarvan gedra het dat die kompanjie op wankelende bene gestaan het en dat sy 
ondergang onvermydelik was. Dit moes h besliste invloed gehad het op die 
ingesteldhede en optrede van leidinggewende koloniste en beheewoerende 
amptenare. Benewens interne spanninge was daar eksteme faktore wat die druk 
verhoog het. 
Die heersende oorlog het die moontlikheid van h vyandelike aanval baie relevant 
gemaak. Dat daarmee rekening gehou is, spreek uit bepalings wat die Politieke Raad 
op 28 Mei 1782 bekend gemaak het. Die besluite wat geneem is, het juis gespruit uit 
de teegemvoordige tijdsomstandigheid en die moontlikheid dat daar 'n vyandelike 
aanval op Tafelbaai of 'n ander strategiese baai gedoen kon word. Mense wat in die 
omgewing van sodanige moontlike landingsplek gewoon het, moes by verskyning van 
die vyand met a1 hun Vee, mitsg:~ [aflcorting vir mitsgaders, d.w.s. asook] proviand, 
Wapens, paarden ensovoorts landwaarts getrek en alle lewensmiddels weggevoer het. 
[WJijn en Brandewijn gevulde Vaaten se bodems moes ingeslaan word om niks 
bruikbaar die vyand ten prooi te laat val nie.I2' Enigeen wat nie hieraan gehoor gegee 
het nie sou sonder genade met die dood gestraf word. 
Dit is te verstane dat sodanige maatreels om die paraatheid van landsburgers vir 'n 
noodtoestand op te skerp, die spanning onder ingesetenes verhoog het en hulle onder 
'n wolk van onsekerheid laat leef het, maar ongelukkig ook ruimte gelaat het vir 
skraapsug en kormpsie. 
126 
J.S. Stavorinus, Voyages to the East-Indies, vol. 3, pp. 420,421. Sien ook deel 3, pp. 409-416. 
12' Internet, www.tanap.net, C162, Resolusies van die Politieke Raad, 12 Februarie 1782, pp. 295-309. 
Franse teenwoordigheid 
Die teenwoordigheid van Franse troepe aan die Kaap vanaf Junie 1781, toe admiraal 
De Suffren die Engelse voorgespring en verhoed het dat hulle toe reeds beslag op die 
Kaap gel6 het, het 'n betekenisvolle invloed op die Kaapse inwoners gehad. Omdat 
daar skielik 'n groot afsetgebied ontstaan het, het die pryse van allerlei Kaapse 
produkte so die hoogte ingeskiet dat maksimumpryse vasgestel moes word om die 
Hollanders se Franse bondgenote en die inwoners te beskerm.12* Vir drie jaar het 
troepe gekom en gegaan; die regiment van Pondicheny, vir wie se koste die 
kompanjie moes instaan, en na hulle die regiment Van Waldener. Huise, eiendomme, 
slawe, perde, omtrent alles het tussen 50 en 500 persent in waarde t~e~eneem.'~~ 
Kaapstad is in 'n "Klein Parys" verander en het 'n weelderige lusoord geword. 
Dampartye en opvoerings was aan die orde van die dag. Die eertydse bestendige 
burgery wou in modieuse kleredrag en maatskaplike verfyning nie by die 
vreemdelinge agtergestaan het nie. Pragtige koetse, met slawe in livrei op die bok, het 
deur die hobbelrige strate gegaan of in drastoele lE 'a la Paris'-geklede 
afstammelinge van Geus en Hugenoot besoek by mekaar 
Besoekers aan die Kaap, onder wie La Vaillant, die Franse natuurkundige, het gevind 
dat Kaapse dames hulle met karikature van Franse modes opgesmuk het met pluime, 
vere, linte en prullerige omamente, alles saarngegooi. Haarkappers van die 
Pondicherry-regiment moes nogal bontstaan om die dames se kapsels in orde te hou. 
Volgens Hattersley het Mentzel, wat toe reeds lank uit die Kaap weg was, na 
aanleiding van wat hy vemeem het, geskrywe, Thepresence of a French garrison has 
proved disasterous to the simple tastes of the Cape ladies.I3l 
Die stadjie het tot laat in die 18e eeu geen georganiseerde vermaak en ontspanning 
geken nie; daar was geen teater, operahuis, vergadersaal of kofiekroee nie. Hoewel 
die kompanjie probeer toesien het dat inwoners nie skandalig gelewe het nie was daar 
128 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afria, deel 1, p. 212. 
E. Walker, A History of South Africa, p. 108. 
130 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 214. 
"' A.F. Hattersley, An illustrated social history ofSouth Africa, p. 29. 
nie teenkanting teen skadelose vrolikheid nie solank dit nie met selfbevrediging 
gepaard gegaan het nie. Franse teenwoordigheid het selfs di6 ingesteldheid laat 
vers~a~.'~~ 
Franse offisiere wat bietjie openbare vermaak gesoek het, het dramas opgevoer en 
gehore getrakteer met Die barbier van Seville wat pas die eerste keer in 1775 in Parys 
uitgevoer was. Weens die afwesigheid van sosiale Hubs en koffiekroee was daar min 
vergaderplekke. Die Heeren Huis of Society House van Susanna van Schoor (nee 
Cruywagen) aan die Atlantiese kus in die omgewing van Seepunt het in h mate die 
leemte aangevul. Dit was egter meer bedoel vir die vakansie-ontspanning van gesinne 
en nie vir die uitruil van nuus en politiek nie. Inligting van oorsee was ongereeld, 
daar was nie koerante en boekwinkels nie. Eintlik was die lewe van die gemeenskap 
doodvervelig, h simptoom van leegheid en verveeldheid. Omdat gespreksondenverpe 
skaars was en spoedig uitgeput geraak het, het skinderbekke fl~reer.'~~ 
h Boukoors wat as eene drif een dolheid, een besmettelijke razernij, beskryf is, was 
onder die meeste mense vaardig - en die huise is toegerus met net die beste en 
spoggerigste meubels en ander toebehore. Toe J.A. de Mist as kommissaris-generaal 
van die Bataafse bewind aan die Kaap geland het, het dit hom nie lank geneem om die 
invloed van Franse teenwoordigheid waar te neem nie. Volgens hom het die Franse 
die lewensstandaard aan die Kaap totaal verwring, 
and extravagance and indulgence in an unbroken round of amusement 
and diversions have come to be regarded as necessities ... It will be the 
work of years to transform the citizens of Capetown again into 
~etherlanders.'~~ 
Die Franse tad is baie aan die Kaap gebruik veral in diplomatieke korrespondensie. 
Stukke in Frans het gereeld tussen die Politieke Raad en die Franse konsul aan die 
"' A.F. Hattersley, An illustratedsociol history ofSouth Africa, pp. 28,29. 
133 
A.F. Hattersley, An iNustratedsocia1 history of South Africa, p. 29. 
131 
E. Walker, A History ofSouth Africa, p. 109. 
Kaap gewissel asook tussen die Raad en die Franse goewemeur-generaal van 
~auritius.'~~ 
Frans is egter nie net op inter-regeringsvlak of in diplomatieke korrespondensie 
gebruik nie. Meertaligheid was algemeen en verskeie reisigers het daarna venvys dat 
Frans, Engels, Portugees en Maleisiese tale redelik algemeen gebruik is. Anders 
Sparrman, die Sweedse reisiger, het by geleentheid opgemerk, At the Cape I have 
heard very young children speak two or three dqferent languages with equal 
readiness and facilif~~.'~~ Die Kaapse Cruywagens was ongetwyfeld deel van die 
tydgees wat Frans-deurspek was. Vera1 die notabeles en meer gegoedes onder hulle 
kon nie agter gestaan het in die wedywering om ook in die mode te wees nie. 
'n Tekort am kontantgeld het die Kaap emstig geknou en tydens die oorlog is die 
oordrag van geld vanuit Nederland erg in die wiele gery. Op 30 April 1782 was die 
Politieke Raad verplig om pergamenf gedru&e munt, met ander woorde, papiergeld 
(eintlik kartongeld) uit te gee. Daar is ook besluit op die verskillende denominasies in 
stuiwers en riksdaalders wat gedruk moes word. Die Raad het ook verordineer dat die 
papiergeld vir munt teruggeruil kon word teen die heersende plaaslike koers wanneer 
munte weer beskikbaar sou wees en dat ingesetenes in kennis gestel sou word dat die 
gedrukte "note" as deugdsame munt in de handelen geaccepteeren sou word. Am 
Genit Cruywagen, die kassier en Wee ander amptenare is opgedra om die drukwerk 
te fasiliteer en die note te onderteken om die egtheid daarvan te bevestigi3' 
Op 28 Mei 1782 het Gemt Cruywagen en sy mede-ondertekenaars aan die Politieke 
Raad verslag gedoen dat die opdrag met betrekking tot die druk van papiergeld 
uitgevoer was. Hulle het rapporteer dat het bedragen van Zeven en Veertig duijsend 
Honderd Ses en Neegentig en eenhalve rijxd:~ zo aan Pargamenre als Papiere munte 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 656, Verbatimkopiee, verskeie bladsye korrespondensie 
tussen 1781 en 1787 & VC 655, Verbatimkopiee, Januarie-September 1781. Byna die hele bundel 
bestaan uit briewe in Frans. 
K. Scboeman, Dogter van Sion. Machfelt Smit en die 18de eeuse samelewing aan die Kuup 1749- 
1799, pp. 40,4 1. 
137 
Internet, www.tanap.net, (2162, Resolusies van die Politieke Raad, 12 Febmarie 1782, pp. 216-220. 
gedrukt en geslagen was en clan volg die hoeveelhede van die verskillende waardes 
wat gedruk is - van 118 rds. opwaarts tot rds.60.I3* Dit is verbasend hoeveel ander 
vreemde goue munte in omloop was - van die Portugese Johannes, sogenaamde 
goude mooren ... persiaanse of Moorse Ducaten en h vyfial ander, blykbaar van 
Europese en Oosterse oorsprong. Die Politieke Raad het ook vasgestel teen waiter 
Kaapse valuasie hierdie geld in 5 Camp: Cassa alhier sullen werden geaccepteerd.'39 
Daar kan aanvaar word dat ingesetenes wat skeepsvolk gehuisves het en dew agente 
genegosieer het ook van die vreemde munte gehanteer het. Vir die vennootskap 
Cruywagen & Kie wat 'n aansienlike handel, ook invoer, bedryf het, was die munte 
beslis nie vreemde betaalmiddele nie. 
Die Kaapse sosiale orde 
Benewens die aanklag teen Gerrit Cmywagen dat hy en sy vennote met Cruywagen en 
Kie h monopolie gehad het oor h groot deel van die Kaapse handel en goed geld 
daaruit gemaak het, is nerens gevind dat hy hom andersins in die uitvoering van sy 
pligte misgaan het nie. Dat hy ryk was, ly geen twyfel nie: hy en sy vrou het 
aansienlik geerf en in die burgermemorie het die vertoemakers beweer dat hy een der 
rykste en grootste Negotianten was en groot wins gemaak het.I4O 
Gemt-hulle, ander amptenare in die ho& hierargiei? van die kompanjie se diens asook 
ander voorspoedige vryondememers en ryk boere met spoggerige landgoedere het nie 
noodwendig spandabelrig nie, maar weelderig gelewe. Vir so h stelling is dm 
genoegsame bewyse. J.P. van Braam, bevelvoerder van die eskader oorlogskepe wat 
gestuur was om die Nederlandse besittings in 00s-Indie te gaan beskerm, het in 1783- 
84 een en ander aangeteken oor wat hy aan die Kaap waargeneem het. So skrywe hy 
byvoorbeeld: 
138 
Internet, www.tanap.net, (2162, Resolusies van die Politieke Raad, 12 Februarie 1782, pp. 216-220. 
139 Internet, www.tanap.net, C162, Resolusies van die Politieke Raad, 12 Februarie 1782, pp. 216-220. 
140 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 143, Verbatimkopiee, pp. 5-10. 
Eene pragt die ik my verzeekerd houde, over het generaal nergens in 
eene Colonie, zelve niet in de rijhte steeden van enige land gevonden 
word.I4' 
Hendrik Breton, raadordinaris en direkteur-generaal van Nederlands-Indie, het die 
Kaap gedurende Januarie en Februarie 1784 op reis van die Ooste aangedoen. Hy het 
sy bevindinge van Kaapse toestande in November 1784 aan die Here XVII voorgel&. 
Volgens horn het hy by die ingesetenes niets dun florisantie en welvaart aangetref. 
Hy het op die plekke wat hy doelbewus besoek het min van 'n eenvoudige landelike 
lewe aangetref. Wat hy we1 waargeneem het, was pragt en praal in Kleederen en 
Rytuijgen de Huizen deftig met modieuse Meubelen voorzien ..., de Tafels met 
silverwerk gestoffeerd, en door propre bekleeden Slaven wierden bedient. 14' 
Bygevoeg moet word dat Breton erken het dat die Engels-Nederlandse oorlog die 
Kaapse burgers besonder bevoordeel het. Fiskaal Boers het in sy Verantwoording 
ook van voorspoed en weelde getuig, De uytwendige vertooning van praal en pragt 
welke men alomme soo in als buyten de huysen van alle onse ingezetenen gewaar 
Goewemeur Van Plettenberg het in sy Consideratien van ingesetenen van 
hoger staat (gegoede inwoners) melding gemaak. Ongelukkig het indiwidue op die 
laagste trap van die ekonomiese leer hierdie rykes probeer na lewe in plaas van met 
oppassen en suinigheid tragtenden voorwaarts te komen, het die goewemeur die 
minder gegoedes die venvyt gemaak.'44 
Die gang van sake in die Kaapse samelewing, van die daaglikse kontaksituasies tot 
die politieke opset en denke is deur die sosiale orde bepaal. 
It was of particular signijcance that though this order had distinct 
classfeatures, it ultimately was that of a caste society.'45 
14' S.D. Naude, "Willem Cornelius Boers", Argief-jaarbaek vir Suid-Afrikanse geskiedenis, jg. 13, 
1950 deel2, p. 413. 
C. Beyers, Die Kaapsepatriotte ..., p. 117. 
143 S.D. Naude, "Willem Cornelius Boers", Argi+jaarboek vir Suid-Afrikaarwe geskiedenis, jg. 13, 
1950 deel2,p. 413. 
111 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 61, VerbatimkopieE, p. 21. 
145 
A. du Toit & H. Giliomee, Afrikanerpolitical thought, p. 6. 
Die dominante groep het bestaan uit amptenare en burgers wat die sleutel-posisies van 
mag beklee het, hulle was die eienaars van slawe en grond en het die bronne van 
produksie beheer. Op enkele uitsondering na was hierdie groep blankes van Europese 
&oms. Aan die onderpunt van die rangorde was die dienaars, hoofsaaklik slawe 
aangevul dew groeiende getalle Khoi-Khoin en vryswart bediendes. Daar was ook 'n 
gemengde middelgroep: somrnige was wit maar arm, ander weer swart maar vry. 
Alhoewel hulle almal arm was, het hulle nie 'n hegte groepering gevorm nie. Die arm 
blankes het eerder geldentifiseer met vermoende wittes en eintlik aangedring op die 
beskerming van die regte wat hulle as burgers toegekom het. Hierdie beskerming het 
hulle van die owerheid gekry en ook van die dominante groep wat hulle byvoorbeeld 
as bywoners aanvaar het. Die vryswartes (d.w.s. oud-slawe) het 'n klein vewreemde 
groepie gebly wat, soos die 18e eeu sy einde gender het, al meer aan diskriminasie 
ondenvorpe was. Daar het veral in Kaapstad nog 'n mate van verbastering 
voorgekom. Afstammelinge uit hierdie gemengde verbintenisse het geneig om by die 
gekleurdes aan te skakel omdat hulle as buite-egtelik beskou was.'46 
Hulle wat besig was om Afrikaners te word, het tot die dominante groep behoort en is 
versterk deur die arm blankes. Die bestaan van so 'n afsonderlike en "gerespekteerde" 
blanke gemeenskap naas arm, slaafse en onvry groeperinge sou in tye vorentoe 'n 
sterk vormende invloed op die ontwakende politieke denke van die Afrikaner 
uitoefen. Dit was 'n kollektiewe ontwikkelingsgang waarvan die grootste getal totaal 
onbewus was. Dat enkelinge uit die dominante groep, notabele burgers en amptenare, 
koers aan die ontwikkelingsverloop gegee het, kan nie betwis word nie. Gemt 
Cruywagen en van sy voorgangers het dew die poste waarin hulle gestaan het en die 
posisies wat hulle beklee het, dus dew hulle sosiale stand en hulle invloed, 'n beskeie 
bydrae tot die gang van sake gemaak. 
Testament en laaste jare 
Gemt en Cornelia het nie lank na hulle huwelik nie op 17 Desember 1759 'n testament 
laat opstel. Uij hoofde van Sonderlinge Liefde ende geneegdentheyd het die 
146 
A. du Toit & H. Giliomee, Afrikanerpolitical thought, pp. 6, 7. 
19 Februarie 1788 aangegee word nie.'49 Gemt is in die kerk wat hy getrou gedien 
het, die latere Groote Kerk, ter ruste gel&.150 
Cornelia, Gemt se weduwee, wat as langslewende a1 die bates ge&rf het, het op 16 
Januarie 1792 'n testament laat opstel waarin haar 13 kinders, toe nog almal in lewe, 
as erfgename benoem word. As eksekuteurs het sy die twee oudste seuns, Johannes 
Meijndert en Comelis, asook twee van die skoonseuns, ds. Christiaan Fleck en 
Johannes Izaak Rhenius, gezaghebber deeses gouverments, aangewys15' Verskeie 
kinders moes reeds by mondigwording hulk erfporsies ontvang het soos in Gemt en 
Comelia se testament van 1759 bepaal was. Daar was egter van moederskant ook nog 
toedelings in hulle voordeel. Cornelia is op 21 Oktober 1798 ~orlede.'~* Haar 
testament is op 6 Augustus 1799 am die weeskamer besorg ter nakoming van a1 die 
stipulasies. Daar is geen aanduiding gevind dat Cornelia ook in die Groote Kerk 
begrawe is nie. 
Die einde en uitgang van die agtiende eeu het ook 'n einde gebring aan die 
betekenisvolle invloed wat enkele notabele Cruywagens vir byna h hele eeu op 
Kaapse sake uitgeoefen het. Omdat hulle weens hulle betrokkenheid meer op die 
voorgrond was, is daar, hoewel fiagmentaries, tog heelwat oor hulle opgeteken. Na 
hierdie era van die meer prominentes word die spore van hulle nouliks-vermelde 
nakomelinge a1 dowwer. Hulle stiller en minder opsigtelike bestaan, hulle lewens- 
tydsomstandighede, saam met die van tydgenote, is en bly deel van die historiese 
verloop; hulle lewensuitinge en handelinge deel van die kultuurproses. Hulle dowwe 
spore bly van belang selfs as voetnote tot die groter verhaal. 
I49 
G.G. de Villiers & C. Pama, Geslagsregisters van die ou Kaapse families, deel 1, p. 164 & 
Genealogiese Instituut van Suid-A£rika, Genealogiese verslag: nageslag van Jan Cruywagen, 16 April 
1999, p. 4. 
IS0 
Argief van die NG Kerk, Kaapstad, G 1, 1411. Lyst der grafsteeden te vinden in de Gereformeerde 
Kerk van Cabo de Goede Hoop, N. 155. 
IS1 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, MOOC 711144, Meester van die Hooggeregshot N. 45. 
I52 
Genealogiese Instituut van Suid-Afrika, Genealogiese verslag: nageslag van Jan Cruywagen, 16 
April 1999, p. 4. 
HOOFSTUK 8 
CRUYWAGENS UIT DIE KOLLIG EN DIE VOC SE SON SAK 
Onstuirnige tye 
Sedert die middel van die sewentiger jare van die agtiende eeu is die betreklik rustige 
Kaapse lewe versteur deur betekenisvolle gebeure wat mekaar vinnig opgevolg het. 
Daar is reeds aandag gegee aan die burgenvoelinge van 1779 en hoe die 
onbevredigende reaksie van die Here XVII baie min bygedra het om 
burgerontevredenheid te besweer en die kompanjie se bestuur en beleid positief te 
verander. Gerrit Cruywagen was prominent betrokke en was die skyf van aanvalle 
omdat hy, teenstrydig met kompanjiesvoorskrifte, te ver gegaan het met sy 
handelsaktiwiteite. Sy broer, Jan IV, 'n man van goeie insig en met 'n gebalanseerde 
oordeel, het met ander vooraanstaande ingesetenes 'n nugter oordeel oor die stand van 
sake aan die Kaap in 1784 in 'n versoekskrif saamgevat en voorstelle ter verbetering 
van die Kaapse constitutie aan die owerhede besorg. 
Diep in die Kaapse bimeland waar die Visrivier in 1775 dew die Politieke Raad as 
Kaapse oosgrens geproklameer is, het die koloniste reeds vir jare tevore met die 
Xhosas in aanraking gekom.' Hierdie kontak het tot botsings gelei wat algaande 
toegeneem het tot die eerste grensoorlog in die winter van 1779 uitgebreek het. Die 
kompanjie het maar stadig gereageer op berigte van aanvalle oor die Visriviergrens, 
oor moorde en afgebrande plaaswonings. Die eerste kommando's het aanvanklik nie 
veel uitgerig nie. In die winter van 1780, toe die toestand reeds kritiek was, is 
Adriaan van Jaarsveld deur die Politieke Raad as veldkommandant benoem. Sy 
optrede was effektief en toe die kommando's in 1781 ontbind is, was daar geen 
vyandige Xhosas wes van die Visrivier nie. In 1785 is die nuwe distrik Graaff-Reinet, 
vemoem na die goewerneur en sy vrou, Reinette, geproklameer.2 
- 
I 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afiika, deel 1, p. 190. 
* S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afiika, deel 1, pp. 217,218. 
Vir Kaapstad, die Klein Parys, was die gebeure te ver weg om die inwoners te ontstel 
en was stadig deursypelende berigte vanaf die oosgrens vir hulle nuus soos uit enige 
ander landsdeel. Buitendien het die uiterste spandabelrigheid tydens goewemeur Van 
de Graaff se bewind - ook aan spoggerige gesellighede en onthale - baie van die 
Kaapse inwoners beter geval as kornmer oor die lot van medeburgers aan die 
o~sgrens.~ Dam is geen rede om te aanvaar dat enige van die Cruywagens anders oor 
die oorlogsgerugte gevoel het nie. Waar hulle gewoon het was daar opwinding 
genoeg en min ander sake sou hulle aandag aftrek. Opvattings van die Eeu van 
Verligting, wat Europese denkrigtings radikaal verander het, het die Kaap begin 
bereik, benewens wat die aanwesige Franse reeds oorgedra het. By sommige 
Kapenaars het van die idees byval gevind en by hulle 'n onnatuurlike simpatie vir die 
"edel barbaar" gewek.4 Hoe lede van die Cruywagen-families hieroor ingestel was, 
bly onbekend. 
Oor die emstige geldtekort en die besluit om papiergeld te druk, is reeds berig. 
Aanvanklik was dit slegs as noodmaatre&l bedoel maar daar is met die praktyk 
voorgegaan. Teen 1791 was daar reeds meer as h halfmiljoen riksdaalders se 
papiergeld in om lo^^.^ 
Goewemeur Van de Graaff het sekere administratiewe en bestuursveranderinge 
aangebring en die handel geliberaliseer; veral laasgenoemde poging was meer 
kosmeties as wesenlik ... en te laat! Om die ekonomie te stimuleer, was daar 
buitendien nie veel om uit te voer nie; boonop het 'n koringtekort die owerheid in 
1786 verplig het om rys van Java en meel van Europa in te voer om hongersnood af te 
weer. Na afloop van die Anglo-Nederlandse oorlog (1780-1784) was die finansiele 
posisie aan die Kaap eers beklaenswaardig. 
3 
C.F.J. Muller (red.), Vyjhonderdjaar Suid-Afikaanse geskiedenis, p. 98. 
4 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, pp. 219,220; T. Cameron & S.B. Spies (reds.), 
Nuwe geskiedenis van Suid-Afika in woord en beeld, p. 76.. 
5 
C.F.J. Muller (red.), Vyjhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, p. 98. 
The States General had to come to the rescue, but the Company's 
debts more than tripled in the course of seven years and they showed 
no sign of stopping. Of all its liabilities overseas, the Cape was the 
most grievous. ... In short, the Colony was costing the embarrassed 
Directors more than all their East Indian stations ~ombined.~ 
Dit is vermeldenswaardig dat die kompanjie in sy laaste skemerjare geteister was deur 
van dieselfde probleme wat in die beginjare hul to1 geeis het. Een daarvan was die 
verlies aan mannekrag. Die skip Geertruida wat Nederland op 5 Augustus 1788 
verlaat het, het op 30 Desember voor Dasseneiland anker gegooi omdat reeds 67 
bemanningslede gesterf het en die oorblywende 74 te siek was om verder te vaar. Die 
baie swak toestand wierd toegeschreeven aan het slegt water. Voorrade is na die skip 
gestuur en met buitehulp is die skip na die hawe gebring.7 Oor meer as byna 200 
honderd jaar van skeepsvaarthandel het mense steeds gesterwe weens ondrinkbare 
water en was die hoe lewensverliese steeds 'n enorme belemrnering. 
Oor a1 die jare het skepe wat hulle siek bemanningslede in Tafelbaai agtergelaat het 
met kleiner bemannings na die Ooste vertrek. In 1788 was dit nog die geval. In 
dieselfde berig waarin die goewerneur en die Politieke Raad die Here XVII ingelig het 
oor die lot van die Geertruida, doen hulle verslag oor De Phoenicier en die Oud 
Haarlem. Eersgenoemde het Nederland verlaat met 'n bemanning van 349 en vertrek 
van die Kaap met 219, dus 130 man minder. Die tweede skip het sy reis begin met 
286 bemanningslede en vertrek van die Kaap met 178, dit wil s6 108 rninder. Van die 
siekes wat oorleef en herstel het, is gebruik om die uitgedunde bemannings op ander 
skepe aan te vul.' 
Goewerneur Van de Graaff is teruggeroep en hy het die Kaap in Junie 1791 verlaat. 
Saam met hierdie aksie was daar ook 'n dringende opdrag dat uitgawes drasties 
besnoei moes word. In opvolging daarvan is alle bouwerk gestaak en die arbeiders 
ontslaan, die verskillende huurtroepregimente, goeie kliente vir 'n geruime tyd, is 
weggestuur. Die sekunde Rhenius met sy vrou, Dorothea Cruywagen, aan sy sy sou as 
6 
E.A. Walker, A history of South Africa, pp. 110, 11 1. 
' Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 63, Verbatimkopieii, p. 35. 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 63, Verbatimkopiee, p. 28. 
goewerneur waarneem. Dit was voorwaar h onbenydenswaardige taak met 1 500 
amptenare, 14 000 burgers en 17 000 slawe so te s& aan hulleself ~or~elaat.~ 
Die State-Generaal het vier kommissarisse aangestel met uitgebreide bevoegdhede om 
die sake van die kompanjie in die verskillende belangegebiede te ondersoek. Twee 
van die here, Sebastiaan Cornelis Nederburg en Simon Hendrik Frykenius was 
afgesonder om die Kaapse ondersoek te hanteer. Hulle het in Junie 1792 op hierdie 
bodem geland.'' 
In die verslag wat die kommissarisse aan die Here XVII gestuur het, het hulle 'n 
somber prentjie geskets: die grootste deel van die ingesetenes was finansieel geniineer 
en hulle het nie die middele gehad om te herstel nie; die Raad van Justisie se sittings 
het omtrent uitsluitlik sake gehanteer wat met die betaling van skuld te make gehad 
het. Bankrotveilings was aan die orde van die dag, klinkende munt het omtrent totaal 
verdwyn en vaste eiendom het hulle waarde byna totaal verloor. Vermoendes sowel 
as minder vermoendes is deur ondergang bedreig. Algemene misnoee en verbittering 
teen die regering het toegeneem en was oral te bespeur.ll 
Daar was openlike verset teen regeringsproklamasies en van onderdanigheid aan die 
owerheid was daar byna geen sprake nie. Regstellings in die administrasie, 
uitskakeling van nie-essensiele uitgawes, algehele onderdrukking van sluikhandel, die 
beter invordering van belastings en die heffing van nuwes, het die boeke laat klop en 
die finansiele posisie van die kompanjie aan die Kaap tot h mate verbeter. Die keersy 
hiewan was egter dat die ekonomiese posisie van die burgers a1 hagliker geword het 
en die belastingdruk a1 swaarder. Die streng deurvoering van die verbod op alle 
partikuliere handel, of sluikhandel, soos dit genoem is, het daartoe gelei dat die handel 
met weemde nasies die nekslag toegedien is en nog meer mense van h lewenstog 
ontneem is. l2 
9 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 215; E.A. Walker, A history of South Africa, p 
111. 
I0 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 175. 
I I 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 176. 
I2 
A.J.H. van der Walt e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 176. 
Waar dit blyk dat vermoendes en onvermoendes deur ondergang bedreig is, kom die 
Cruywagens weer in die prentjie. Gemt (nou reeds oorlede), het aangeteken gestaan 
as h ryk man. Die bates waaroor hy en sy vrou beskik het, het gegaan aan sy 13 
kinders - party het by mondigwording geerf en die ander by die dood van Cornelia in 
1798. h Groot boedel, verdeel onder 13 erfgename, het nie van hulle noodwendig 
vermoende mense gemaak nie. Hoe die ekonomiese nood hulle getref het, is 
onbekend. Party, veral die dogters, het goeie huwelike gedoen met lewensmaats wat 
hulle kon onderhou. Ander soos die oudste, Johannes Meyndert was 'n vry 
ondernemer en Cornelis was goed geplaas in kompanjiesdiens. Sam met baie 
medeburgers was hulle slagoffers van h bedeling wat voorspoedig kon verloop het as 
die VOC nie in beheer was nie, of woeer sy beleid aangepas en sy bestuur opgeknap 
het. 
Die volgende persoon van belang in die afstammelingslyn waarrnee hierdie ondersoek 
handel, is Jan Frederik Cruywagen, die sewentiende kind van Gerrit Cruywagen en sy 
vrou Cornelia (gebore Ehlers). Hy was die jongste van die 13 kinders van die groot 
gesin van 18 wat oorleef het. Hy is op 21 Oktober 1781 gedoop'3 en was as kind 
redelik onkundig oor a1 die venvikkelinge en hoe die IeefwEreld van die Kapenaars 
am die verander was. 
Daar was egter van die ouer kinders van Gerrit Hendrik en Jan IV met hulle 
aangetroudes wat die laaste jare van die kompanjie en die toetrede van die Britse 
veroweraars belewe het. Van die dogters is nie baie bekend nie, maar as getroue 
lewensmaats en huisvroue het hulle hulle mans bygestaan en word heelwat van wat 
hulle beleef het bekend deur wat hulle mans gedoen het. Van Gerrit se 13 oorlewende 
kinders is in die vorige hoofstuk kort, en in enkele gevalle, uitgebreider sketse gegee. 
Dit sal egter vir duidelikheid loon om terug te venvys na van hierdie rolspelers en om 
hulle in die prentjie te hou. 
l3 Genealogiese Instituut van Suid-Afriia, Genealogiese verslag: nageslag van Jan Cruywagen April 
1999, p. 4. 
Oor die oudste, Johannes Meyndert, die jong seuntjie wat na Nederland is om daar 
skool te gaan, is dit bekend dat hy by sy terugkeer in kompanjiesdiens getree het. Hy 
het later die diens verlaat en vryburger geword. Kommissarisse Nederburg en 
Frykenius het, in 'n poging om meer bestaansmoontlikhede vir burgers te skep, die 
walvisvangs in Valsbaai in September 1792 vir private ondememers oopgestel. 
Jan Mijnderts Cruijwagen and Arnoldus Kirsten were the first local 
entrepreneurs to hunt whales in False Bay. ... Cruijwagen asked 
towards the end of 1792 that a shed be erected at Kalk Bay for the 
rendering of the whale oil.I4 
Soos by menige geleentheid in die ondersoek lewer die naam Jan Meinderts weer 
probleme op. Die naam kan slegs op twee persone betrekking h& naamlik Johannes 
Meinderts, Jan N se oudste seun, en Johannes Meinderts, Gemt se oudste. Wie van 
die twee by die walvisvangs betrokke was, is uit die karige inligting nie vas te stel nie. 
Wat we1 na vore kom is die feit dat van die Cruywagens steeds ondememend was, as 
dit nie h poging was om 'n wolfabriek te begin nie, is walvisse gejag en olie 
uitgebraai. A1 was die kompanjie se son so te d onder, het Suid-Afrikaanse 
hulpbronne vir ondememende landsburgers nog geleenthede gebied. 
Johanna Catharina, Gerrit en Cornelia se tweede kind en oudste dogter, wat met Jacob 
Pieter Denys getroud was, het hom oorleef en het op 19 September 1804 'n tweede 
huwelik met Dirk Gijsbert van Reenen (1754-1828) aangegaan. Hy was 'n Kaapse 
grondbesitter, bierbrouer en burgeroffisier, die seun van die Patriotte-leier, Jacob van 
Reenen. Teen die einde van die 18e eeu was die Van Reenens van die welvarendste 
ingesetenes aan die Kaap. Dirk het goed geld gemaak met die brouery by Papenboom 
in Nuweland en was bekend vir die ma& van die beste wyne in die Kaap. Hy was 
ook die houer van h perseel in die vleiskontrak en daaruit het hy baie verdien. Hy en 
sy broers was ook van die eerstes wat wolskape uit Spanje ingevoer het.I5 Van 
Reenen het goewemeur Janssens in 1803 op sy reis na die oosgrens vergesel. Sy 
dienste was so waardeer dat die plaas Paardeneiland aan die mond van die Soutrivier 
wat in Tafelbaai uitmond, aan hom geskenk is. Hy was egter 'n slagoffer van sy eie 
14 
A.E. Bekker, The history ofFalse Boy up to 1795, p.107. 
IS 
D.J. van Zyl, "Dirk Gijsbert van Reenen", W.J. de Kock en D.W. Kmger (reds.), Suid-Afrikaanse 
biograjese woordeboek, deel2, pp. 818, 819. 
voomitstrewendheid, veral binne h opset wat nie ryp was vir progressiewe boerdery 
nie, en was by sy dood insolvent. Hy was een van die notabele burgers met h verligte 
siening, maar baie prakties en presies. Hy het met sy volksgenote meegeleef en was 
vir die Bataafse regeerders en die Britte na die tweede verowering h besondere bate 
met sy ervaring en kennis van al die b~erder~vertakkin~s.'~ Hy en Johanna 
Cruywagen het nie kinders gehad nie. 
Dit is bekend dat ds. Fleck, dominee by die gemeente in Kaapstad, wat met Susanna 
Margaretha Cruywagen getroud was die Britte nie goedgesind was nie. Izaak 
Rhenius, Fleck se swaer, het egter 'n teenoorgestelde gesindheid openbaar. Hy was 
onder andere tydens die tweede Britse besetting die kommissaris-politiek, die 
toesigamptenaar oor kerklike sake en die skakel tussen die kerk en die staat. 
Gedurende November 1806 was daar juis h dispuut tussen die Kaapse kerkraad en die 
kommissaris-politiek wat na die goewemeur, sir David Baird, venuys is. Ds. Fleck, 
een van die predikante, en sy kerkraad en die kommissaris-politiek het mekaar nie 
vertrou nie." Die voorval word aangehaal om enigsins 'n aanduiding te gee van die 
gevoel en ingesteldheid van familielede onderling. Die Cruywagens en hulle 
venvante het die spanninge van die besondere tyd nie vrygespring nie en die 
verdeeldheid in die samelewing het dwarsdeur families gesny. Skeefgetrekte 
verhoudings op alle terreine was 'n kenrnerk van die Kaapse samelewing. 
Nog h Cruywagen wat die laaste stuiptrekkings van die kompanjie en die Britte se 
eerste bewind belewe en meegemaak het, was Comelis. Soos reeds vermeld, het hy 
ook in Britse diens getree. Dat hy di6 stap geneem het, beteken nie noodwendig dat 
hy die Britte goedgesind was nie. As 'n redelik senior-amptenaar in kompanjiesdiens 
het hy moontlik net seker gemaak dat hy we1 'n lewensverdienste gehad het. 
16 
D.J. van Zyl, "Dirk Gijsbert van Reenen", W.J. de Kock & D.W. Kruger (reds.), Suid-Afrikaanse 
biografiese woordeboek, deel2, p. 819. 
n 
B. Booyens, "Kerk en staat, 1795-1843", Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 28, 
1965, deel2, p. 31. 
'n Ander prominente paar wat die vinnig opeenvolgende gebeure aan die Kaap 
meegemaak het, was Elizabeth Wilhelmina Cruywagen met haar eggenoot ds. 
Heinrich W. Ballot. Hulle is in 1801 getroud en het hulle later op Tulbagh gevestig. 
In die voorgaande hoofstuk is gemeld dat hy ook 'n uitval met die Britse owerheid 
gehad het omdat hy nie sir David Baird, die Britse militcre goewemeur, se perde in sy 
stal wou laat versorg nie. Die openlike botsing getuig daarvan dat hy nie ingenome 
was met die nuwe heersers aan die Kaap nie. 
Adriaan Jacobus en Hendrik Everhard, twee jonger seuns uit Gemt Cruywagen se 
groot gesin, het ook die eerste Britse bewind en die Bataafse era meegemaak maar 
word dam gelaat. Genoeg is ged om am te dui dat daar tydens hierdie veranderings- 
en oorgangsepisodes 'n betekenisvolle Cruywagen-teenwoordigheid aan die Kaap was, 
direkte afstammelinge en ook hulle wat buite die stamreeks val. By die lees van die 
historiese gebeure met die oorgang na die 19e eeu moet dit deurentyd onthou word dat 
inwoners van Kaapstad en nadere omgewing, die Cruywagens en hulle tydgenote baie 
direk geraak is deur owerheidswisselinge en gebeure wat daarmee verband gehad het. 
Alma1 is gekonfronteer met minder bekende en vreemde omstandighede, 
omstandighede wat party se verwagtinge en vooruitsigte tot niet laat gaan het, 
omstandighede wat vir ander weer geleenthede geopen het - niemand is omangetas 
gelaat nie. 
Toe kommissarisse Nederburg en Frykenius wat die ondergang van die kompanjie effe 
vertraag het, in September 1793 na Indie vertrek het, het hulle h bankrotboedel 
agtergelaat waarmee Abraham Sluysken as kommissaris met die beste wil in die 
wEreld nie veel sou uitrig nie.ls 
Die VOC se beheer oor die Kaap het nou vinnig sy einde genader. Die 
Franse Rewolusie van 1789 het nuwe kragte in Europa ontketen. In 
Januarie 1795 het prins Willem van Oranje na Engeland gevlug en is 
die Bataafse Republiek in Nederland uitgeroep. In Desember 1795 het 
die staat die VOC oorgeneem en 'n paar jaar later was die Kompanjie 
tot niet.'9 
18 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, p. 248. 
19 
T. Cameron & S.B. Spies (reds.), Nuwe geskiedenis van Suid-Afrika . . ., p. 74; W.A. Cruywagen "Die 
VOC, wins of verlies: h perspektief vanuit 2002", Hisforia, vol47(1), Mei 2002, pp. 264-267. 
Die oosgrens 
Op die oosgrens het Xhosa-strooptogte so toegeneem dat oorlog weer uitgebreek het. 
In die Tweede Grensoorlog van Junie 1793 het die optrede van landdros Maynier van 
Graaff-Reinet met sy verligte denkbeelde eintlik die werk van die kommando's 
belemmer. Nieteenstaande baie toutrekkery kon in November 1793 vrede met van die 
opperhoofde gesluit word.20 
Die grensbotsings, wat die lewe vir die boere byna onmoontlik gernaak het, swak 
ekonomiese omstandighede met waardelose papiergeld en slegte pryse en 'n 
onsimpatieke owerheid het die Graaff-Reinetters in Februarie 1795 in opstand 
gebring. Hulle het hulleself onafhanklik van die VOC verklaar, die gesag van die 
State-Generaal in Nederland erken, die regeringsbeamptes vejaag en 'n "nasionale 
vergadering" met eie ampsdraers ingestel. Die Swellendammers het spoedig die 
voorbeeld van hulle bure gevolg.2' 
Die eerste Britse oorname (1795) 
Na die vertrek van Willem V (Willem van Oranje) na Brittanje in Januarie 1795 en 
met die Franse oomame van die Republiek van die Verenigde Nederlande en die 
totstandkoming van die Bataafse bewind, het 'n sterk Britse vlootmag na die Kaap 
gevaar om die Franse voor te spring. Vir die kolonieryke Engelse was die Kaap se 
waarde in Engeland baie hoog aangeslaan. In Februarie 1793 was daar reeds Engels- 
Nederlandse samesprekings oor moonlike Britse versterkings vir die Kaap. Die 
Nederlanders het hulle bereid verklaar om h Engelse vlooteskader ter beskerming te 
aanvaar, maar van h troepbesetting wou hulle egter glad nie hoor nie.22 
*' S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, pp. 249,250. 
21 
S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1, pp. 250,251; C.F.J. Muller (red.), Vyfionderdjaar 
Suid-A@ikaanse geskiedenis, pp. 101, 102; F.A. van Jaarsveld (red.), Honderd basiese dokumente by 
die studie van die Suid-Afiikaanse geskiedenis 1648-1961, pp. 31-34. 
22 
C.J. de Villiers, "Die Britse vloot am die Kaap", Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 
32, 1969 deel 1, p. 1. 
In besit van die Britse aanvoerders, wat die vlootmag na die Kaap gelei het, was h 
brief van Willem van Oranje aan die Kaapse owerheid met 'n versoek dat die Britte as 
vriende ontvang moes word en dat die militgre mag gesien moes word as Troops & 
Ships of a Power in Friendship and Alliance with Their High Mightiness. ...23 
Kommissaris Sluysken wou nie die opdrag wat in die voorgenoemde brief vervat was, 
uitvoer nie en het tot ongerief van die Engelse ook voorrade van hulle weerhou. 
Gedurende Julie en Augustus 1795 het 'n redelik groot Engelse troepemag in 
Simonstad aan wal gestap. Aan die Kaap het die garnisoen uit 
ongeveer duisend man bestaan, maar hoewel die oflsiere 
Oranjegesind was, was die manskappe grotendeels buitelanders van 
twyfelagtige lojaliteit, under andere restante van die Wurttembergse 
en Meuron-regimente, tesame met plaaslike KhoiKhoi of Pandoers up 
wie se steun daar ook nie ... sunder meer staatgemaak kon word r~ie.'~ 
Hierdie magte was by Muizenberg aan die kus van Simonsbaai in 'n karnp saamgetrek. 
Wat proviand betref is hierdie manskappe goed voorsien. By die vaste spyse is ook 
nog 'n bottel wyn en 'n twaalfde van 'n bottel brandewyn per manskap daagliks 
voorsien. Aangesien daar 'n hele aantal weerbare Cruywagen-mans en venvante aan 
die Kaap was, kan aanvaar word dat ook van hulle deel van die Kaapse 
verdedigingsmag was en aan diens in die Muizenbergkamp. 
Op 6 Augustus het die batterye van Muizenberg op die Britse skepe in die baai 
teenoor die kamp geskiet. Die volgende dag het die skepe die vuur beantwoord en na 
'n bornbardement van anderhalf uur het die verdedigers die kamp ontruim en in die 
rigting van Kaapstad temggeval. Na 'n kort verposing in die operasies het die Britse 
opmars na Kaapstad op 14 September 1795 in alle ems begin. By Wynberg is die 
vordering van die Britte effe vertraag deur h halfhartige poging van die Kaapse magte. 
Die pleknaam Retreat vertel tot vandag toe eintlik wat gebeur het. Skaars twee dae 
later onderteken Sluysken en die Politieke Raad die Alde van Oorgawe by Rustenburg 
23 F.A. van Jaarsveld (red.), Honderd basiese dokumente by die studie van die Suid-Afnkaanse 
geskiedenis 1648-1961, p. 102. 
" K. Schoeman, Dogter van Sion, p. 324. 
by ~ondebosch.'~ Die Akte van Oorgawe is benewens deur kornmissaris Sluysken en 
lede van die Politieke Raad ook onderteken deur Izaak Rhenius, wat reeds vir jare as 
sekundus gedien het en na die vertrek van goewemeur Van de Graaff vir h kort wyle 
as goewerneur waargeneem het.26 Weens sy Crnywagen-verbintenis was hy vir 
familielede seker 'n interessante bron van inligting en waardevolle raadgewer oor hoe 
sake kon onhvikkel en wat van die nuwe bewind venvag kon word. Na die vertrek 
van Nederburg en Frykenius het Rhenius as sekunde aangebly en hom met die Britse 
oorname as amptenaar beskikbaar gestel soos later verhaal sal word. 
Omdat die hoofdoel van Britse aanwesigheid was om die Kaap teen Frankryk te 
beskerm, het die Britse owerhede aangeneem dat die besetting van die Kaap slegs 
tydelik sou wees. Dit blyk ook uit die voonvaardes van oorgawe waarin duidelik 
gestipuleer is dat De Colonisten zullen alle haare Voorregten, welk thands genieten, 
blyven behouden zo we1 als der presentie Godsdienst, zonder eenige ~erandering.~~ 
Die Britte se hooftaak sou wees om wet en orde te handhaaf en die lojaliteit van die 
nuwe onderdane te wen. Daarby was dit die strewe dat die kolonie selfonderhoudend 
gemaak moes word en om dit te bewerkstellig was die Britse gesagvoerders daarop 
ingestel dat die delikate sosiale en politieke ewewig nie versteur moes word nie." 
Aanvanklik was die Kaap in die hande van 'n milit&re bestuur met generaals Craig, 
Clark en admiraal Elphinstone as hoogste regeringsmag. Na die vertrek van 
laasgenoemde twee het die gesag by Craig alleen berns. Die belangrikste verandering 
wat dadelik ingetree het, was die verdwyning van die Politieke Raad. Die nuwe 
bevelvoerder het we1 sy ondergeskiktes geraadpleeg maar hy het die 
verantwoordelikheid gedra en sy mag was outokraties. Ook die kollege van 
25 
C.J. de Villiers, "Die Britse vloot aan die Kaap", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 
32, 1969 deel 1, pp. 6-9 & K. Schoeman, Dogter van Sion, p. 324. 
26 
F.A. van Jaarsveld (red.), Honderd basiese dokumente ..., voonvaardes vir oorgawe September 1795, 
pp. 35-38. 
27 F.A. van Jaarsveld (red.), Honderd basiese dokumente ..., voonvaardes vir oorgawe September 1795, 
p. 37. 
28 T. Cameron & S.B. Spies (reds.), Nuwe geskiedenis van Suid-Afrika ..., p. 76; A. Barnard, South 
Africa a century ago, Part 1, Letters written &om the Cape of Good Hope, p. 5. 
burgerrade is enigsins gewysig: dit sou voortaan as burger-senaat hoofsaaklik 
munisipale pligte verrig, omsien na behoeftes van burgers in die Kaapse distrik en vir 
die inwoners se belange by die owerheid instaan. Om die Kaap se status as strategies 
belangrike kolonie nie te skaad nie, het die Britse regering lord Macartney, h 
sestigjarige amptenaar met uitgebreide ondervinding, as goewemeur aangestel. Hy het 
sy pligte in Mei 1797 aan~aar.~~ 
Die Kaapse samelewing verander 
Die Kaap was sedert die helfte van die 18e eeu stadigaan besig om sy bevoogding van 
die kompanjie te ontgroei. Die middel van die 18e eeu was in vele opsigte h keerpunt 
vir die klein blanke gemeenskap en die volgende paar dekades sou h iydperk van 
versnelde onhvikkeling en toenemende seljbewustheid en selfvertroue  wee^.^' Hiervan 
was reeds tekens te bespeur tydens die burgenvoelinge toe die burgers hulle eie 
owerheid oor die hoof gesien het en hulle op die Here XVII en die State-Generaal 
beroep het om hulle natuurlike regte te eerbiedig en in stand te hou. Met die groot 
Franse teenwoordigheid het baie inwoners hulle inhibisies afgeskud en selfs streng 
kerklike voorskrifte ge'ignoreer. Eenvoud en gereseweerdheid is verontagsaarn en 
daar is met die Franse modestroom meegegaan, gedans en hoog gelewe. 
Uit die beskikbare bronne kan afgelei word dat die grootste gedeelte 
van die inwoners van Kaapstad en omgewing gedurende die 18e eeu nie 
as besonder godsdienstig beskryf kan word nie. In die gees van die 
rasionalisme, oppervlakkigheid en weeldesug van hierdie eeu her die 
godsdiens blykbaar h blote vorm en verstandelike aangeleentheid 
geword.31 
Daarom ook nie vreemd nie dat in verslae van kerkrade aan die klassis van 
Amsterdam onder wie hulle geresorteer het, gekla word oor een laauwen 
onverschilligheyd wat hand oor hand aan die toeneem was. In so 'n skrywe in 1788 
het dit gegaan oor die hoogrnoed, praal, dartelheid ijdelikheid in kleding en wandel 
Z9 S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-Apika, deel2, pp. 62, 63. 
30 KSchoeman, Dogter van Sion, p. 208. 
31 
J.C. Pretorius, Die Afrikanemrou as kultuurdraer en kultuurskepper tot 1806, (DPhil proehlmif, 
Universiteit van Pretoria), p. 225. 
en oor die swak kerkbe~oek.~~ Daar is gedans en jolyt gehou en op huweliksonthale is 
daar selfs op Sondae gedans ... en min predikante het hulle daarteen verset omdat dit 
as 'n middelmatige saak beskou is. Een dominee, die heer Arendtz van Stellenbosch, 
het we1 in 1749 in 'n preek te velde getrek teen die ijdele en ligtveerdige danserijen. 
Die danspassies en -bewegings het hom blykbaar erg teen die bors gestuit: 
Wat is het niet eene oneerbare ydelheit, ende ligtveerdige dartelheid als 
men de gangen van de dansers en danseressen aanmerkt, de 
omdraaijingen, de kapriolen (kaperjolle), de bok of geijre- (herte) 
sprongen, en dat h~nt-~ekla~t.~~ 
Die meeste Kapenaars het vanwee hulle politieke oortuigings die Engelse as 
onwelkome gaste beskou. Aan die ander kant was hulle welkome gaste want die 
Britse vlooteskader het vir 'n aansienlike ekonomies oplewing gesorg. Die verbruik 
van graan, wyn en vleis was so hoog dat bereken is dat die eskader en die garnisoen se 
behoeftes indertyd vir vyf-sesdes van die hele Kaapse handel verantwoordelik was.34 
Gedurende die agtiende eeu was Engelse besoekers gewilde gaste aan die Kaap, hulle 
gewoontes is geredelik maklik nagevolg en Engels is betreklik algemeen gepraat. Die 
Franse besoeker La Valliant het in die tagtige jare daaroor geskryf en dit deels daaraan 
gewyt dat die Nederlanders en Engelse baie ooreenkomste in gebruike en maniere 
gehad het. Dan skrywe hy verder bra aflceurend dat sodra daar Engelse gearriveer het, 
was almal gretig om aan hulle huisvesting te verskaf. Binne die korte bestek van agt 
dae het alles in so h huis "Engels" geword: die huisheer, die huiswou en die kinders 
het Engelse maniere aan~aar.~' 
'n Ander interessante nuwigheid en instelling van Britse oorsprong wat gekom het om 
te bly, was perdewedrenne. 
The first British occupation ofthe Cape began in September 1795. ... 
In June 1796, a turf club was established and races organised by the 
32 
J.C. Pretorius, Die Afrinerwou as kultuurdraer en kultuurskepper tot 1806, p.226. 
" K. Schoeman, Dogter van Sion, p. 99. 
34 C.J. de Villiers, "Die Britse vloot aan die Kaap", Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis, jg. 
32, 1969 deel 1, p. 122. 
35 K. Schoeman, Dogfer van Sion, p. 326. 
garrison. In September 1797 the jht race meeting was held on the 
Green Point 
Wedrenne is in uitdunne gehardloop en beslis soos daardie dae gebmiklik was. In 
1799 was plaaslike inwoners waaronder W.S. Cloete, wat later 'n prominente 
perdeteler geword het, reeds lede van die klub. Wedrenbyeenkomste was groot 
sosiale byeenkomste. Oosterlinge en meestal slawe was entoesiastiese wedrengangers 
en wedders. Gedurende die bestuur van die Bataafse Republiek (1802-1806) is 
perdewedrenne gestaak maar op 14 April 1807 is daar weer met die sport voortgegaan. 
Nou het Kapenaars wat voorheen net belangstellende toeskouers was, meer geredelik 
by wedrenne betrokke geraak.37 
Die belangstelling in perdewedrenne het oor die algemeen byval gevind by die 
inwoners van Kaapstad en nie so seer by die plattelanders nie. Daar is geen 
aanduiding gevind van Cruywagens wat met die sport gemoeid was nie; nie as lede 
van die klub of as gereelde wedders nie. Dat nuuskierigheid oor die nuwigheid, of 'n 
toevallige uitnodiging van die Cruywagens by die renbaan gebring het, is h redelike 
moontlikheid. 
Daar moet in die Kaapse geskiedenis nie aan Engelse teenwoordigheid gedink word 
net vanaf 1795 met die eerste Britse oomarne van die Kaap nie. Gedurende die loop 
van die 18e eeu het baie Engelse by die Kaap aangedoen en die getal Engelse skepe 
wat van woeg af die Kaap aangedoen het, getuig daarvan. 
Met die verloop van die 18e eeu het die Engelse in aansien en invloed 
sterk aangegroei om metterfyd die posisie van die mees begunstigde 
nasie aan die Kaap te word ... Die hele Europa ondergaan sterk 
Engelse beiizvloeding en hierby het Nederland die rol van pro-Engelse 
propagandis en bemiddelaar beklee, en hom daarby sterk begin keer 
teen die Franse invloede wat eeue lank op kultuurgebied oorheers het.3s 
36 J. Jaffee, They raced to win 1797-1979. A history ofracing in South-Africa, p. 12. 
37 
J. Jaffee, They raced to win 1797-1979. A history of racing in South-Africa, p. 12. 
38 
W.J.B. Pienaar, "Die Britse stamvenuantskap en kulturele be'invloedii, C.M. van den Heever & P. 
de V. Pienaar (reds.), Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, deel 1, p. 221. 
Daar kan gems in gedagte gehou word dat van die voormanne van die Franse 
rewolusionPre denke, Voltaire, Montesquieu, en Rosseau, elkeen geruime tyd in 
Engeland deurgebring het en teruggekeer het met heelwat bewondering vir die 
Engelse. Die Engelse letterkunde en wysbegeerte wat vroeer onbekend en ongeag 
was, was nou die ontdekking van die eeu, en elkeen wat as beskaaf bekend wou staan 
moes slegs blyke gegee het van sy of haar kennis van die Engelse ku~tuur.~~ 
Hoewel die Franse soms bondgenote van die Nederlanders was en die kortstondige 
teenwoordigheid van die Franse eskader in die vroee 1780's 'n geweldige ekonomiese 
inspuiting vir die sukkelende Kaapse inwoners beteken het, is daar genoegsame 
getuienis dat die Engelse baie meer welkom was as die Franse. Die Sweedse reisiger, 
Thunberg, het byvoorbeeld opgemerk dat 'n Franse offisier, fyn uitgevat, dikwels met 
h ster op die bors, maar min ontsag ingeboesem het, terwyl 'n Engelse stuurman met 
sy hare oor sy ore, hoog gewaardeer was want hy en sy volk was bondgenote van 
~ederland.~' 
As daar gevra word waarom die verhouding tussen Afrikaners en Britte later versuur 
het, voer ondersoekers am dat so 'n ingesteldheid reeds gedurende die 
Patriotbeweging ontwikkel het. Daar word geredeneer dat 'n breer nasionale 
bewuswording gedurende die burgerwoelinge na vore gekom het, iets van die 
vryheidsin van Geus en Hugenoot wat weens kompanjies-regulering en amptenare- 
dwingelandy uiting gesoek het, selfs 'n republikeinse strewe wat ontkiem het met die 
optrede van die burgers van Graaff-Reinet en Swellendam. Die stryd was meer as 'n 
stryd tussen vryburger en amptenaar. 
In 1795 word vir die eerste maul met 'n beslissende dringendheid die 
toetsvraag aan die Aji-ikaner gestel om te kies tussen moederlandse en 
binnelandse belange, tussen land van sy afstamming en land van sy 
geboorte, ja, selfs tussen die land en belange van die veroweraar en sy 
eie. ... Die Patriot het gekies. Sy keuse was nie Kompanjie, Nederland, 
" W.J.B. Pienaar, "Die Britse stamvenvantskap en kulturele belnvloeding", Kultuurgeskiedenis van die 
Afrikaner, deel 1, p. 22 1. 
40 
W.J.B. Pienaar, "Die Britse stamvenvantskap en kulturele be'invloeding", Kulhrurgeskiedenis van die 
Afrikaner, deel 1, p. 22 1. 
Duitsland, Frankryk of selfs Engeland nie. Dit was Suid-Afrika: hy 
was A3ikaner; hy kon nie anders r~ie.~' 
Die Engelsman het hom teen h volk in wording vasgeloop, nie teen 'n klomp setlaars, 
10s afstammelinge van baie volke nie, rnaar teen h geslag met h gemeenskaplike 
kultuur en gees. Die volksverhaal eindig nie hier nie maar die pad wat dit verder 
geloop het, val buite die bestek van hierdie ondersoek. 
Engelssprekendes wat hulle na die besetting van die Kaap hier gevestig het, het geen 
toegewings of aanpassing gemaak nie. Benewens vrywillige vestigers was daar ook 
bestuurslui en die Britse besettingsmag wat sporadies met Britse immigrante aangevul 
is. Dit alles het die reeds aanwesige neiging tot verengelsing versterk. Robert 
Percival wat in 1804 sy Account of the Cape of Good Hope geskrywe het, het 
veranderinge in die leefstyl wat hy in 1796 waargeneem het en dik van later tye 
aangestip. 
When I returned to the Cape in 1801 I was agreeably surprised to find 
that they [die Kapenaars] were considerably improved in their 
manners and mode of living by the intercourse which necessarily took 
place between them and our countrymen, and that they had adopted a 
considerable portion of our manners and customs." 
Met kleredrag was dit lank reeds die geval terwyl daar ook berig is oor 'n wegbeweeg 
van die vetterige Kaapse kookkum en 'n aanleer van die Engelse kossmaak. 
Hoewel daar tydens die driejarige bewind van die Bataafse Republiek 'n kortstondige 
terugval was na die vertroude gang van sake, het die Britse invloed oonvegend 
geword. Dit was aanvanklik en hoofsaaklik tot Kaapstad en sy onmiddellike agterland 
beperk, en dit was veral diegene met sosiale pretensies of ambisies uit prominente 
families soos die Cloetes en die Van der Byls by wie die neiging tot verengelsing 
duidelik merkbaar was.43 
41 
W.J.B. Pienaar, "Die Britse stamvewantskap en kulturele beibvloeding", Kulfuurgeskiedenis van die 
Afrikaner, deel 1, pp. 222-224. 
" K Schoeman, Dogter van Sion, p. 326. 
43 
K. Schoeman, Dogter van Sion, p. 327. 
Die inwoners van Kaapstad was nie so gefsoleerd as diegene wat veraf in die nuwe 
distrikte of op die verste voorposte gebly het nie. Die Kapenaars het deur middel van 
mense op die skepe wat by hulle inwoning gekry het, asook met briefwisseling tot op 
sekere hoogte voeling gehou met wat in die buitewereld gebeur het. Waar Scholtz 
handel met die Afrikanervolk en omstandighede wat tot hulle wording en groei gelei 
het, s& hy pertinent dat Kaapstad gering daartoe bygedra het. 
Dit was sews so in die Nederlandse lydperk In die Britse tydperk was 
die Kapenaars natuurlik die eerste om geangliseer te raak. 51 Mens 
vind dun ook dat min persone wat in Kaapstad gebore en getoe is, 'n 
rol van enige betekenis in die Afrikaanse volhlewe gespeel het. 
Kaapstad beroem hom daarop dat hy die moederstad is. Dit is seker 
nie die geval wanneer op die groei en ontwikkeling van die AfriRaanse 
volk gelet word nie.44 
Genoemde skrywer wys dan op die verskil tussen die stedelinge en die gram- en 
wynboere uit wie se geledere die Patriotte hoofsaaklik gespruit het. Dit is moeilik om 
te bepaal wat die rol en die plek van die Cruywagens in a1 hierdie ontwikkeling was. 
By hulle het hulle woon- en werkplek, die stad of die platteland, en hulle onmiddellike 
omringende gemeenskap seker grootliks hulle ingesteldheid gerig en hulle bydrae 
bepaal. 
Cruywagens in Britse diens 
Hoewel generaal Craig aansienlike bestuursveranderinge aangebring het, het 
benewens die Politieke Raad en die kollege van burgerrade, die ander Nederlandse 
bestuursliggame bly voortbestaan. So ver as moonlik is administratiewe poste met 
Nederlanders gevul en bestaande bekleers in hulle poste behou. Izaak Rhenius was 
die hoogste kompanjies-amptenaar wat bereid was om in Britse diens voort te gaan. 
Op 10 Oktober 1795 is hy aangestel as ontvanger-generaal en tesourier. Hy is ook 
heraangestel in die pos van kommissaris-politiek wat hy onder die kompanjie beklee 
het soos reeds genoem.45 
44 
G.D. Scholtz, Die onhvikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, 1652-1806, p. 176. 
45 
Kaapse Argietbewaarplek, Kaapstad, VC 162, Verbatimkopiee, p.1 I. 
Rhenius sou moontlik as 'n "Angloman" aangesien gewees het, d.w.s. iemand wat die 
Engelse heerskappy redelik goedgesind was en met hulle kon saarnwerk. Weens sy 
persoonlikheid, soos vroeer aangedui, sou so 'n aanname nie verkeerd gewees het nie. 
Daar was heelwat Kapenaars wat soos Rhenius ingestel was en opgetree het, maar 
manne wat nie noodwendig tot nadeel van die latere Bataafse bewind sou gehandel het 
nie.46 Ook Comelis Cruywagen, Gemt se tweede oudste seun, zyn overgegaan in 
dienst en soldy van 't Engelsch Governement. Comelis was toe lid van die Raad van 
Justisie en pakhuismeester en het in daardie betrekkings ~oort~e~aan.~' 
Verdere verwikkelinge met die Britte aan die stuur van Kaapse sake word daar gelaat. 
Die opstandige Graaff-Reinetters en Swellendammers het hulle na baie teestribbeling 
en uitgerekte onderhandelinge aan die Britse gesag ondenverp. Voortgaande botsing 
op die oosgrens het tot die derde grensoorlog (1799-1803) gelei. Die Kaap onder die 
Engelse het 'n ekonomiese bloeityd belewe soos soortgelyke oorlogsperiodes voorheen 
ook meegebring het. 
Twee veranderinge of verbeteringe wat gedurende die Engelse bewind ingestel is, was 
die eerste poskantoor wat in 1798 in Kaapstad ingerig is. Privaat persone wat vroeer 
per guns of geleentheid briewe na Europa gestuur het en op dieselfde wyse pos 
ontvang het, kon dit nou teen h vasgestelde tarief dew 'n regeringsdepartement laat 
doen. In Augustus 1800 het die eerste Suid-Afrikaanse blad, die Cape Town Gazette 
and African Advertiser verskyn. Goewemeur Macartney het aan twee Engelse 
handelaars die vergunning verleen om die blad weekliks uit te gee. Benewens vir 
algemene nuus was die blad van kommersiele aard en is dit gebruik om proklamasies 
bekend te maak. In 1801 is die hele ondememing deur die regering oorgeneem, 'n 
ondememing wat die begin was van wat tans bekend is as die staat~koerant.~~ Beide 
di6 nuwighede het positiewe maatskaplike gevolge gehad. Die bewoners van die 
16 
H.B. Thorn (toeligtende red.), Willem Stephanus van Ryneveldse aanmerkinge over de verbetering 
van he! vee aan de Kaap de Goede Hoop 1804, Van Riebeeck - vereeniging N. 23, p. 16. 
67 
Kaapse Argiefbewaarplek, Kaapstad, VC 162, Verbatimkopiee, p.11 & p. 14. 
48 S.F.N. Gie, Geskiedenis van Suid-A@ika, deel2, p. 94. 
binneland het egter geen voordeel hiervan gehad nie en hulle isolasie, ook van die 
Britse gesag, het vergroot. 
Die Bataafse bewind 
In Europa het Frankryk en Engeland en hulle bondgenote in Oktober 1801 vrede 
gesluit en die vredesverdrag van Amiens is op 18 Maart 1802 onderteken. Die 
verdrag het bepaal dat alle besittings van die VOC behalwe die eiland Trinidad en 
Ceylon aan die Bataafse Republiek terugbesorg moes word.49 
Jacob Abraham Uitenhage de Mist, 'n Nederlandse regsgeleerde wat onder andere ook 
lid van die Nasionale Vergadering was en in Augustus 1800 aangestel is as lid van die 
Raad der Asiatische Bezittingen en Establissementen, is dew die Nederlandse 
staatsbewind as kornmissaris-generaal oor die Kaap die Goeie Hoop aangestel. 
Hierdie aanstelling het gevolg op 'n rapport waarin De Mist sy voorlopige sieninge oor 
die Kaap uiteengesit het; 'n dokument wat 'n besonder goeie indruk op die 
besluitnemers gemaak het.50 De Mist was vergesel van luitenant-generaal Jan Willem 
Janssens wat as goewemeur en hoof van die milittre mag aan die Kaap sou dien. Hy 
het reeds op twaalfjarige leeltyd in milittre diens getree, het dew verskeie range 
gevorder maar is in 1793 aan die begin van die rewolusion&e oorloe, toe h Franse 
mag Nederland binnegeval het, swaar gewond. Hy het daama in administratiewe 
poste gedien en was sekretaris-generaal van die ministerie van oorlog voor hy die 
nuwe pos aanvaar en op 5 Augustus 1802 na die Kaap vertrek het." 
49 S.F.N.Gie, Geskiedenis van Suid-Afrika, deel2, p. 95 & F.A. van Jaarsveld (red.), Honderd basiese 
dokumente ..., p. 39. 
50 J.P. van der Merwe, Die Kaap onder die Bataafse Republiek 1803-1806, pp. 7-15. 
51 
J.P. van der Merwe, Die Kaap onder die Bataafse Republiek.. . , p. 5 1. 
I 
-"- ". 
. 
Die Kaap onder Bataafse Republiek. (Geskiedenis-atlas vir Suid-A6ika.) 
De Mist was nie van plan om enige van sy voorgenome beleidsrigtings in werking te 
stel nie voor hy nie goeie kennis gedra het van die verdeeldheid en partyskappe wat in 
die Kaapse samelewing geheers het. Daarom het hy direk na sy aankoms daarvan 
werk gemaak om die publieke opinie van die ingesetene en die hoofierskille van die 
destydse partyskappe aan die Kaap te leer ken.52 Hy het gevind dat partye mekaar 
skerp en geesdriftig teengegaan het soos in Nederland gedurende die eerste jare van 
die rewolusie van 1795. Hoewel die oorsake verskillend was, was die gevolge 
dieselfde: haat, onderlinge jaloesie, verwydering en die belaglike eieliefde. 
Die verdeeldheid is deur De Mist na twee oorsake teruggevoer, oorsake wat beide 
hulle oorsprong gehad het in die historiese ontwikkeling van die klein blanke 
gemeenskap op Afrikabodem. Dit het gespruit uit die vestigingsdoel, 'n 
verversingstasie wat uitsluitlik die handelsbelange van die kompanjie moes dien; en 
die vestigingsverloop waartydens die verversingspos 'n kolonie geword het, 'n kolonie 
wat egter steeds met 'n beperkende verversingspos-beleid bestuur is. Teorie en 
52 J.P. van der Menve, Die Kaap onder die Bataafse Republiek. .., p. 99. 
praktyk het al verder venvyder geraak en die hoofpartye, amptenare en vryburgers, het 
a1 heftiger gebots.53 
De Mist het die veranderde toestand ingesien en geskryf, 
Den Caabsche Uithoek dun oorspronkelyk alleen tot eene 
ververschingsplaats bestemd, is, by toeval, ongevoelig en mischien 
tegen de wensch, maar zeker tegen de gedagten der eerste oprichters, 
in eene aanzienlyke landbouwende Colonie ~erander.~~ 
Die verandering, het hy beklemtoon, moes deur die regering raakgesien word. Om die 
nadele wat die beleid van die gestonve VOC meegebring het te probeer tei5werk, is die 
Kaap ook losgemaak van die Hoe Regering van Zndie, bedoelende die gesag wat 
woe& van Batavia uitgegaan het. Die kolonie sou voortaan ondergeskik gewees het 
aan die Bataafse regering alleen. De Mist het die ingesetenes verseker dat in die 
vewolg eene Vrijen Handel en uitvoer van 's Lands producten naar buiten die beleid 
SOU wees. 
55 
Dit was egter meer as slegs h ekonomiese en bestuursteenstelling. Die amptenare was 
trots op hulle ampte en range van onderskeiding en op, oor die algemeen, meerdere 
kundighede waaroor hulle geskik het. Met hierdie meerdenvaardige ingesteldheid en 
groter finansiele vermoe - wat hulle dikwels te koste van die kompanjie bekom het - 
het hulle met minagting op die amptelose burgers laat neer~ien.~~ Die amptenare was 
die uitvoerders van die bevele en beleid van h monopolitiese organisasie, dikwels 
skuldig aan ongewettigde en onderdrukkende optrede. Die burgers, ver venvyder van 
Europa en enige naburige beskaafde staat, en gevul met ontevredenheid en selfs 
veragting teenoor die toonaangewende bestuurskader, het onder invloed van 
rewolusion6re denkbeelde tot verset oorgegaan. (Dit venvys na die burgeraksies van 
1779.) Die nawerkinge van die verset wat nie veel voordele en regstellings tot gevolg 
gehad het nie was nog merkbaar teenwoordig toe die Engelse die Kaap in 1795 
'' J.P. van der Menve, Die Kaap onder die Bataafse Republiek.. ., p. 100. 
54 
J.P. van der Menve, Die Kaap onder die Bata@se Republiek ..., p.p. 48, 49. 
55 J.P. van der Menve, Die Kaap onder die Bataafse Republiek ..., p. 49. 
56 J.P. van der Menve, Die Kaap onder die Bataafse Republiek.. ., p. 101. 
oorgeneem het. Die amptenaar-bestuurders het die Engelse eintlik gesien as hulle 
beskermers wat 
tegen den moedwil eener losbandige menigte, die reeds doordrongen 
van de fatale denkbeelden der nieuwenvetsche vrijheid van die dagen 
en door allerly slegthoofden opgewonden en aangevuurd ...57 
sou opgetree het. 
Die feit dat die grootste gedeelte van die kompanjiesdienaars hulle by die Engelse 
bewind in diens gestel het, het die skeidslyn wat reeds bestaan het verder deurgetrek, 
we1 in ander vorme en benaminge. Diegene wat dew die Engelse in diens geneem is 
en ander simpatiseerders is bestempel as "Anglomanne" en hulle teenstanders het die 
skandnaam, Jakobyne gekry. Die naam het verwys na lede van die radikale, 
invloedryke party van die Franse rewolusie wat die beginsels van uiterste demokrasie 
en van mees volstrekte gelykheid voorgestaan het. Volgens De Mist het hy onder die 
sogenaamde Jakobyne vele braave, industrieuse en agtenswaardige burgers amgetref, 
wie se sieninge hy met eerbied bej&n het; mense met liefde voor het oude 
Moederland en gehegtheid aan het tegenswoordige Bataafsche Gouvernement .... 
58 
Volgens De Mist het inwoners wat so ingestel was die meerderheid van die bevolking 
uitgemaak. 
Hierdie teenstellings het reeds 'n aanvang geneem toe die eerste paar burgers 
vrybriewe am die Kaap gekry het. Van daardie tyd af het dit soos 'n goue draad dew 
die Kaapse geskiedenis geloop, dit het 'n betekenisvolle invloed op die Kaapse 
samelewing gehad en mag nooit uit die oog verloor word nie. Dit het grootliks gelei 
tot die uitbreiding van die nedersetting, dit het die bestaanstryd van die burgers 
verdiep en die lewensingesteldheid en die ekonomiese en politieke denke van elke 
inwoner be'invloed. 
De Mist en Janssens het hulle op die ordelike bestuur van die uitgestrekte Kaapse 
koloniaal-gebied toegespits. Die toepassing van so 'n bestuursmodel het egter tot 
57 
J.P. van der Menve, Die Kaap onder die Bataafse Republiek.. ., pp. 101, 102 
58 J.P. van der Menve, Die Kaap onder die Bataafie Republiek.. . , p. 103. 
groter sentralisasie van mag gelei. Dit het eintlik lynreg teenoor De Mist se geloof in 
die reg en regte en vryhede van die indiwidu gestaan. Die hoogste kolleges het De 
Mist beman met amptenare uit Nederland; dit het veral gegeld vir die Politieke Raad 
en die Raad van Justisie. Vir die vul van poste in die mindere kolleges moes hy die 
meeste amptenare aan die Kaap self gevind het. In sy keuse van hierdie amptenare het 
hy hom laat lei dew bekwaamheidseise, maar hy moes steeds in ag geneem het dat h 
egte Bataafse gees aan die Kaap gevestig moes word. Vir die uitvoer van sy beleid 
moes hy amptenare oordeelkundig geselekteer het want dit sou hom weinig gebaat het 
as diegene wat die beleid moes uitvoer heimlik die teenoorgestelde gepropageer het.59 
Die burgersenaat is omskep in die Raad der Gemeente, 'n liggaam met benoemde lede 
wat beskou is as die verteenwoordigers van die burgers. Hierdie raad sou voortaan 
ook verantwoordelik gewees het vir die bestuur van Kaapstad. 
Die beheer van die sentrale owerheid is verder uitgebrei met die stigting van die 
drosdye Uitenhage en Tulbagh. Die distrikte is in wyke verdeel met 'n veldkomet ('n 
nuwe amptenaar) aan die hoof. 
Met sy kerkorde (25 Junie 1804) het De Mist die kerk steeds afhanklik van die staat 
gehou. Elke kerkgenootskap sou die vryheid hi? om sy besondere leerstelsels te besit 
en te verkondig dog die owerheid het vir hom voorbehou 
de onvervreemdbare macht, om te kunnen beoirdeelen de uihverh-elen 
dier Leerstelsels op den Burgerstaat, en op den geest en de 
gedragingen der ~n~ezetenen.~' 
Met die bou van kerke kon alleen begin word nh toestemming van die goewerneur 
verkry is; die hou van godsdienstige byeenkomste op ander tye as Sondae of erkende 
feesdae, kon geskied slegs met instemming van die goewemeur en die vermeerdering 
van die aantal leraars moes met medewete van die goewemeur geskied. Die twee 
gesagvoerders het die groot behoefte aan goeie ondenvys raakgesien en met die 
skoolorde gepoog om dit reg te stel. Daar is voorsiening gemaak vir h eenvoudige 
59 
J.P. van der Mewe, Die Kaap onder die Bataafse Republiek.. ., p. 99. 
60 
G.D. Scholtz, Die onhuikkeling van diepolifieke den& van die Afrikaner, deel 1, 1652-1806, p. 390. 
onderwysstelsel wat, indien dit deeglik toegepas kon word, veel sou gedoen het vir die 
intellektuele en kulturele ontwikkeling van a1 die inwoners. 
Ten opsigte van die Khoi-Khoin en die Xhosas op die oosgrens is dit voldoende om 
daarop te wys dat daar vir die eerste keer vaste beginsels geformuleer is om die 
probleme van saambestaan en kontaksituasies na behore te hanteer. Van hulle 
voorgangers, die kompanjie en die Britte, het die nuwe bewindhebbers nie veel te leer 
gehad nie want van h beleid in kompanjiestyd kon kwalik gepraat word en die Britse 
filantropiese benadering het van vaste beginsels bra min gehad.61 
Oor die twee Bataafse leidsliede, De Mist en Janssens, het Scholtz aangevoer: 
Hierdie hvee Nederlanders beklee in meer as een opsig h uniehz plek 
in die geskiedenis van die Afrikaanse volk ... De Mist en Janssens was 
die eerste manne wat nu die Kaap gekom het met die groot doel om die 
volksplanting met die oog op die belange van die Afrikaners alleen te 
be~tuur.~* 
Dit het nou nie meer gegaan oor die welsyn en voordeel van 'n handelsmaatskappy nie 
want di6 het nie meer bestaan nie. Die fokus was nou op die heil en voorspoed van 
die ingesetenes en die welsyn van die hele kolonie. Wanneer Scholtz skrywe dat die 
kort duur van die Bataafse bewind een van die groot tragedies in die Suid-Afrikaanse 
geskiedenis is, kan met sy stelling min fout gevind 
Kort soos wat die bestuur van die Bataafse bewind aan die Kaap was, word dit dew 
historici hoog aangeslaan. Die beleid wat die leiers op a1 die belangrike 
bestaansvlakke van die Kaapse samelewing toegepas het, het groot potensiaal vir die 
regstelling van die dringende behoeftes van a1 die inwoners van die kolonie ingehou. 
Die bereiking van die ideaal sou nie maklik gewees het nie, maar een van die 
ondersoekers het met oortuiging geskrywe, 
61 
G.D. Scholtz, Die ontwikkelingvan diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, 1652-1806, pp. 
391-401. 
62 
G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, 1652-1806, p. 414. 
G.D. Scholtz, Die ontwikkelingvan diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, 1652-1 806, p. 414. 
Des nieteenstaande teken hierdie kort periode in die Suid-Afi.ikaanse 
geskiedenis hom buitengewoon gunstig af in vergelyking met die beste 
due, wat die Kaap onder die Oos-Indiese Kompanjie geken het en ook 
te opsigte van die sewejarige tussenbesfuur van die Engelse. En wat 
die administratiewe inrigtinge betref; staan dit kop en skouers uit bo 
alles wat op daardie gebied voorafgegaan het en nog lung daarna sou 
Dit is uiters moeilik om aan te dui of enige van die Cmywagens h betekenisvolle rol 
gespeel het gedurende die kortstondige Bataafse periode am die Kaap. Dat hulle nie 
eensdenkend was nie, sou h bloot natuurlike en vanselfsprekende aanname wees. 
Onder hulle sou daar Anglomanne die meer Brits georienteerdes en Jakobyne, of meer 
Bataafsgesindes gewees het. Die Cmywagen-indiwidue wat aandag gekry het toe een 
en ander ged is oor die Eerste Britse bewind, was nog in omloop tydens die Bataafse 
oomame. Van hulle was inwoners van Kaapstad, ander weer was verder-wonend soos 
Jan Frederik (1781) van die Tygerberg onder die gemeente Swartland, na wie in die 
vorige hoofstuk verwys is. Hulle opvattings en sieninge kon verskil het ook na gelang 
van die ingesteldheid van elkeen se omringende gemeenskap. Daar is telkens reeds 
gewys op die verskille tussen die "stedelinge" en plattelandse bewoners en tussen 
Cmywagens van verskillende woonomgewings kon dit nie veel anders gewees het nie. 
Onder hulle was dam diegene wat die "Patriot-keuse" gemaak het of moontlik 'n 
"getuigskrif' van generaal Craig ontvang het as Persons who have distinguished 
themselves by an open activity infavour ofHis Majesty's interests.65 
Die tweede Britse besetting (1806) 
Die vrede wat Engeland en Frankryk in 1802 gesluit het, het nie lank geduur nie. 
Napoleon Bonaparte was die konsul in Frankryk en sy ideaal om Frankryk die 
oorheersende mag in Europa te maak en uitvoering aan sy koloniale planne te gee, het 
stygende onrus by die Britse bewindhebbers veroorsaak. Een van die bepalings van 
die Vrede van Amiens was dat die Britte die eiland Malta moes ontruim. Weens vrees 
J.P. van der Merwe, Die Kaap onder die Bataafse Republiek.. . , p. 384. 
W.J.B. Pienaar, "Die Britse stamverwantskap en kulturele behvloeding", Kultuurgeskiedenis van die 
Afrikaner, deel 1, p. 223. 
vir Bonaparte se politieke oogmerke wou die Britte nie die teruggawe-bepaling 
nagekom het nie en dit het meegebring dat oorlog weer in 1803 tussen die twee ou 
vyande uitgebreek het - slegs 'n paar maande na De Mist en Janssens in Mei 1803 in 
die Kaap aangekom het.66 
Dat die Kaap in hierdie Europese oorlog weer in die visier van die vegtende partye 
was, was van die begin af 'n aanvaarde feit. 
Een of ander tyd tydens die 
vyandelikhede sou 'n Engelse of Franse aanvalsmag na die Kaap gestuur word. Die 
Britte het hierdie keer die Franse voorgespring en teen ongeveer September 1805 het 
'n Britse vloot van 61 skepe onder admiraal Popham met meer as 6 000 
besettingstroepe onder bevel van generaal Baird aan boord na die Kaap vertrek. Vir 
die Bataafse Republiek was die Nederlandse koloniale besittings in die ooste wat nie 
reeds in Engelse hande was nie, en veral Java, van oonvegende belang. Generaal 
Janssens het dan ook opdrag gekry om 21 groot deel van die militere mag aan die Kaap 
na die Ooste te stuur. Dit het die Kaap feitlik weerloos teen 'n Britse aanval gelaat. 
Om op die burgers as verdedigers te moes staatmaak, sou nie veel gehelp het nie 
omdat hulle slegs effektief was ter ondersteuning van 'n redelik sterk gamisoen. 
Janssens was eintlik gegrief oor die Bataafse bewindhebbers se houding. Hy het 
geskrywe dat onder sulke omstandighede die volksplanting tereg sou gevoel het dat 
dit 'n ramp was om onder Bataafse bestuur te staan en dat 21 verandering voordele kon 
ingehou het.6' 
Van militgre weerstand was daar nie veel sprake toe die Britse mag op 7 Januarie 
1806 by Bloubergstrand, 25 km noord van Kaapstad, aan wal gestap het nie. Generaal 
Janssens se mag van 2 000 man het benewens 'n kort skermutseling nie veel teenstand 
gebied nie. Janssens het na die Hottentots-Holland-omgewing temggeval en op 10 
Januarie 1806 gekapituleer. Die oorgawe is by Papendorp, die huidige Woodstock, 
onderteken.6' 
66 G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, 1652-1806, p. 41 5. 
67 
G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van diepolitieke denke van die Afrikaner, deel 1, 1652-1806, p. 416. 
68 C.F.J. Muller (red.), Vfionderdjaar Suid-Afriaanse Geskiedenis, p. 1 19; T. Cameron & S.B. Spies 
(reds.), Nuwe geskiedenis van Suid-Afrika .. ., p. 79. 
Dit het die einde van die Nederlandse bewind oor Suid-Afrika beteken en vir die 
mense van die midland 'n nuwe tydvak in hulle bestaan. Generaal Janssens het in 'n 
skrywe am generaal Baird 'n mooi getuigskrif oor die inwoners van die land nagelaat 
toe hy van hulle ges& het: 
... they have their faults, but these are now more than compensated by 
good qualities. Through lenity, through marks of affection and 
benevolence, they may be conducted to any good. 
En dan het hy bygevoeg dat hy daarvan oortuig was dat dit die weg gaan wees 
waarlangs Baird die mense se welsyn sou be~order.~~ 
Die ou teenstellings en botsings het onder die nuwe bewind nie tot 'n einde gekom nie. 
Die redes vir voortgesette wrywing en stryd het mettertyd verander en onder die Britte 
na die tweede oorname meer op kultuurgebied afgespeel. Op daardie terrein het 
Afrikaners 'n groter geestelike samehorigheid ontwikkel en 'n sterkenvordende 
volksgevoel het merkbaar geword." 
In die verhaal, wat vir doeleindes van hierdie ondersoek tot 1806 vertel word, was die 
Cruywagens vanaf die einde van die 17e eeu en veral gedurende die hele verloop van 
die 18e eeu prominente rolspelers op die Suid-Afrikaanse historiese verhoog. Terwyl 
hulle met die stryd teen Willem Adriaan van der Stel onverbonde toeskouers was, het 
hulle gedurende die belangrikste gebeure en episodes van die 18e eeu 'n groot rol 
gespeel en h betekenisvolle invloed uitgeoefen. Meendert en Johannes, hoewel nie 
trekboere nie, het met hulle groot veetroppe bygedra om die Kaapse grense verder te 
skuiwe en die wcreld vir die trekboere oop te ma&. Johannes het 'n rol gespeel in die 
Barbier-verhaal en alles wat daarmee verband gehad het. Hy was tot omtrent die 
middel van die 18e eeu betrokke by byna elke vermeldenswaardige gebeurtenis. Jan 
IV en sy broer, Gemt, was midde die burgenvoelinge van 1779 en die baie belangrike 
Patriottestryd. Saam met hulle tydgenote het hulle lewensuitinge en aktiwiteite gehelp 
om hulle leefwsreld te vorm, te omvorm en te verander. Deur alles heen is kultuur 
69 
G.D. Scholtz, Die ontwikkeling van die politieke denke van die Afrikaner, deel 1, 1652-1 806, p. 41 7. 
'%.D. Scholtz, Die ontwikkeling van diepolitieke denk van die Afrikaner, deel 1, 1652-1 806, p. 420. 
voortgebring en het hulle met hulle aktiwiteite 'n paar betekenisvolle reels tot die 
vroee Kaapse verhaal bygedra. 
HOOFSTUK 9 
SLOTWOORD EN EVALUERING 
Die onderhawige studie het gefokus op h Kaapse familie, die Cruywagens en meer 
bepaald di6 indiwidue in die direkte afstammelingslyn van die ondersoeker. Daar is 
vir kontinateit en beter onentering by die kronologiese verloop van gebeure aan die 
Kaap gehou. Die kern en essensie van die ondersoek was egter die bestudering van 
die rnens en die proses van verandering binne i? tydruimtelike konteks . . . Deur die 
weg te volg is daar gepoog om 'n beskeie bydrae tot die geskiedenis, soos prof. 
Tempelhoff dit kernagtig in die voorgaande aanhaling gedefinieer het, te maak.' Daar 
is aandag gegee aan die leehgreld van die Cruywagens en hulle tydgenote, aan die 
alledaagse lewensordening met gebruike, gewoontes, tradisies, onderlinge 
verhoudinge, die sosiale stratifikasie van die gemeenskap, die invloed van slawe- 
teenwoordigheid en so meer. Daar is by huise ingeloer, saam kerk toe gegaan, 
begrafnisse bygewoon, 'n uitgerekte stryd met die owerheid is meegemaak en h 
verlammende onderlinge twis is beleef. Hierdie intiemer meelewing het inligting na 
vore gebring wat duideliker lig gewerp het op bepaalde periodes, en dieper begrip en 
insig gegee het in die proses van kultuurskepping, politieke ontwikkeling en 
volksvorming. 
h Aangeleentheid wat soos 'n goue draad deur die bykans 150 jaar van VOC-bestuur 
loop, en nie genoegsaam verreken word nie, het vollediger aandag gekry. Dit het 
betrekking op die kompanjie se onrealistiese vasklem aan beleidsrigtings in verband 
met die oorspronklike vestigingsdoel, naamlik h verversingstasie ter ondersteuning 
van die Oosterse handel. Daarteenoor het gestaan die realiteit van die 
vestigingsverloop en we1 dat die oorspronklike nedersetting gegroei het tot 'n 
uitgestrekte kolonie met koloniste wat op h bestambare lewe en bepaalde regte en 
vryhede aanspraak gemaak het. Hierdie teenoor mekaar staande konsepte en sieninge 
het vanaf die plasing van die eerste vryburgers op hulle lappies grond in 1657 tot aan 
die einde van kompanjiesbestuur in 1795, hewige verskille en twiste tussen 
I 
J.W.N. Tempelhoff, Verhuidiglikte verlede ..., p. 29. 
Kompanjiesamptenare in leiersposisies, veral Nederlandsgebore beamptes, en die 
Kaapse burgery aanleiding gegee soos in verskeie hoofstukke uiteengesit is. 
Die kompanjie het ter beskerming van sy handelsmonopolie uiters voorskriftelik 
opgetree en 'n beleid, wat nie met die werklikheid rekening gehou het nie, in stand 
probeer hou. Dit het die reeds beperkte bestaansmoontlikhede van veral die deel van 
die bevolking wat hulle op die landbou toegespits het nog verder verskraal. Daar was 
tye dat daar 'n stilstand van wapens was, gewoonlik wanneer h oorlog in Europa 
gewoed en verhoogde skeepsverkeer in Tafelbaai h welkome opbloei in ekonomiese 
aktiwiteite tot gevolg gehad het. Die voortslepende stryd om te ontkom aan 'n 
oorgereguleerde en geregimenteerde bestaanswyse, selfs kerklik-godsdienstig, het h 
merk gelaat op 'n groot deel van die Kaapse bevolking. Naas die negatiewe impak het 
die vlakke van konflik ook 'n positiewe resultaat gelewer. Dit het by die toekomstige 
Afrikaners 'n gevoel van eie-waarde gegee, 'n onathanklikheids-ingesteldheid by hulle 
aangewakker en die selfbewustheid ten opsigte van hulle sosiale bestaan en politieke 
status verskerp. 
This measure of independence of spirit was a prerequisite for the 
emergence of an indigenous political activity and thinking. The 
special strains and stresses which Cape society was undergoing ... 
gave rise to the Cape Patriot movement and also provided the object 
of its political activities and re~ections.~ 
Anders as in die stryd teen W.A. van der Stel het die Patriotte opgetree as h 
selfbewuste inheemse groep en het hulle kornmer daaroor gegaan of hulle as 
Europeane en as beskaafde Christenmeme in h nedersetting met sulke beperkte 
lewensmoontlikhede sou kon bly bestaan. Daar was nou gewigtige sake op die spel: 
die status van hulle burgerskap, hulle verhouding met die owerheid en hulle plek saam 
met en verhouding tot inheemse mense. Hier is reeds spore sigbaar van die sake wat 
in die ontwikkeling van die Afrikaner se politieke denke vir geslagte, tot in die 
huidige dag, 'n deurslaggewende rol sou speel. 
Die invloed en uitwerking van die Patriotbeweging op die Kaapse samelewing en die 
later verloop van die Suid-Afrikaanse geskiedenis mag nie gering geskat word nie. 
Dit moet egter ook in 'n wyer verband as die optrede van h groep onvergenoegde 
koloniste in 'n afgesonderde koloniale uithoek gesien word. Die episode het tot 'n 
A. du Toit & H. Giliomee, Afrkanerpolitical thought: Analysis and documents, p. 5, 
sekere hoogte die verbreking van die isolasie, wat die Kaapse uithoek vir geslagte 
afgesonderd gelaat het, ingelui. Die burgery se optrede en onderliggende oortuigings, 
hoewel vaag en sonder dramatiese impak, het aansluiting gevind by 
general political ideas and theories coming into currency in the 
Western world at the time, such as the idea of 'the general welfare' 
and the claim to rights of citizenship, though these were put to 
somewhat dflerent uses in the distant colonial context of the 
In wyer kontak was nou meer as die verwisseling van handelsartikels op die spel. 
Idees is uitgeruil en leerstellings oor die basiese regte en vryhede van die burgery en 
die proletariaat het h wyer en selfs veraf gehoor in die Kaapse uithoek gevind. 
Hierdie uitruilproses is natuurlik versnel met die gebruik van die drukproses waarna 
in die manuskrip venvys word. 
h Wye spektrum van omstandighede bring mee dat h ondersoeker geneig mag voel 
om 'n spanning-skaduwee oor 'n groot deel van die 18e eeu te sien sweef. Dit vloei 
voort uit magsmisbruik wat veroorsaak is dew die krampagtige beskerming van 
handelsmonopolie& en die byna onverbiddelike handhawing van owerheidsgesag ten 
alle koste. Voorts was daar 'n strafstelsel waarin onmenswaardige behandeling en 
wrede vonnisse nie vreemd was nie. Voeg daarby die heimlike vrees vir 'n 
slaweopstand wat onder andere aangewakker is dew die optrede van sekere 
onverantwoordelike slawe-eienaars. Wanneer dam veder onthou word dat daar 'n 
nimmereindigende stryd was tussen burgers en amptenare, die botsing tussen 
vestigingsdoel en vestigingsverloop, en later die verskillende oorloti oor beheer van 
die oosgrensgebied, groei die spanningsbesef al sterker. Die geweldskarakter wat ook 
in die Kaapse samelewing teenwoordig was, veral institusioneel, kon net 'n negatiewe 
inwerking op almal gehad het. 
Hoewel h sterk spanningsveld aanwesig was, het dit ook h positiewe uitwerking 
gehad omdat dit die kweekbodem was wait nuwe Afrikamense, die latere 
Afrikaners, gespruit het. Omdat die geskiedenis nie uit blote kragte bestaan nie, maar 
te alle tye deur mense gedra word: is groter klem op mense en hulle alledaagse 
%. du Toit & H. Giliomee, Afrikanerpolitical thought: . . . , p. 23 I 
F.A. van Jaarsveld, Die Afrikaner en sy geskiedenis, p. 37. 
aktiwiteite geplaas dew die genealogie, kultuurgeskiedenis en ander aspekte van die 
historiograf~e te integreer. Di6 benaderingsmetode het aan redelik bekende feite nuwe 
betekenis gegee, die uitsig is verbreed en dit het iets van die oneindige verskeidenheid 
van menslike handelinge onder die aandag gebring en sodoende nuwe gesigsvlakke en 
benaderingshoeke op die verlede-verhaal na vore gebring. Dit het ook die kennis oor 
die tydvakke waarin die Cruywagens geleef het verbreed en so meer lig gewerp op 
skadukolle van kennisgebrek wat die 18e eeu in 'n groot mate onbekend gelaat het. 
Die eie-insig is verdiep en die meerdere kennis wat opgedoen is, is 'n onvervreembare 
bate wat in voortgesette navorsing vrugbaar aangewend sal word. Dit was h 
uitsonderlike voorreg om (in Tempelhoff se ietwat aangepaste woorde) oorpeinsende 
vanuit die hede na die verlede te kyk en bewus te word van die veelsydigheid van die 
menslike gees in 'n ou wereld wat hom voortdurend nuut aan jonger geslagte 
manifesteer.' 
J.W.N. Tempelhoff, Verhuidiglrkte verlede, p. 240. 
- - 
BRONNELYS 
NIE GEPUBLISEERDE ARGIVALE BRONNE 
ARGIEFBEWAARPLEK KAAPSTAD 
Die Eers wat geraadpleeg is, is volledig in die teks gemeld. Daarom word slegs datums waarop die 
band betrekking het of die datum van die gebeure waarna venvys word, aangegee 
Diverse dokumente (MIS) 
MIS 69,2 Januarie 1709,7 Oktober 1709, 11 September 1738. 
Meester van die Hooggeregshof (MOOC) 
MOOC 611, 19 Maart 1770. 
MOOC 6/2,28 Maart 1803. 
MOOC 6/9/22, September 1740. 
MOOC 71113, 15 Desember 1720-1725. 
MOOC 7/1/6,20 Maart 1741. 
MOOC 7/1/15,2 Julie 1761. 
MOOC 7/1/21, Desember 1750. 
MOOC 7/1/35,3 Mei 1782. 
MOOC 7/1/44, 16 Januarie 1792. 
MOOC 1013, Oktober 1723-April 1731. 
Ontvanger van Landinkomste (RLR) 
RLR 1, 1687-1712. 
RLR2, 1712-1714. 
RLR911, 1730-1731. 
RLR 1012, 1741-1744. 
Opgaafrolle (J) 
J 39, Mei 1800. 
J 52,1821-1822. 
J 54, 1823. 
A 2250 1682-1751. (Aanwinste) 
A 2250 1682-1757. (Aanwinste) 
Politieke Raad (C) 
C 20, 19 Mei 1688. 
C 35, 14 Februarie 1743. 
C 40,November 1716-19 Februarie 1719. 
C 110,21 Maart 1739. 
C 1981, April 1739. 
Raad van Justisie (CJ) 
CJ 3,1688-Desember 1692. 
CJ 5, 1709-1717. 
CJ 21,22 Oktober 1739-12 November 1739. 
CJ 1027,2 Augustus 171 1-Desember 171 1. 
CJ 2646,14 Februarie 1788. 
CJ 2657, 18 April 1744. 
CJ 2672, 17 Desember 1759. 
CJ 2687,20 November 1713. 
Sekretaris van die Burgerkrygsraad (BKR) 
BKR 1, Desember 1746, September 175 1, September 1754, September 1755, September 1759. 
Verbatimkopieg (VC) 
VC (sonder nommer), 1689-1692. 
VC 12, 1690-1699. 
VC 36, Februarie 1743. 
VC 44, 1750. 
VC 58, 1768. 
VC 61,l November 1780-20 Maart 178 1. 
VC 63, Februarie 1788. 
VC 143, 1 Mei 1779-1884. 
VC 161, Anonieme stuk, geen datum. 
VC 162,1791-1792. 
VC 62 1, Kopiee van NG Kerkregisters, Augustus 1746. 
VC 622, Kopiee van NG Kerkregisters, 14 Oktober 1759-1801 
VC 655, September 1781. 
VC 656, 1781. 
VC 668,4 April 1821. 
VC 671, Maart 1778. 
NG KERKARGIEF, KAAPSTAD 
GI 111, Doopregister 1665-1695. 
GI 812, Doopregister 1713-1742. 
GI 1311, Doopregister 1713-1725. 
G1 1411, Lyst der graftsteeden te vinden in die Gereformeerde Kerk van Cabo de Goede Hoop. 
REGISTRATEUR VAN AKTES 
21472 CQ 7152. 
1211744. 
DOC 51111 Kaapse Argiefbewaarplek, 16 September 1790. 
INTERNET 
Buginese (http://www.ethnologue.corn.), 16 Augustus 2002. 
De geschiedeuis van Sulawesi (http://www.travelmarker.nl/besternrninge~ 
geschiedenis/sulawesi.htrn.), 27 Julie 2004. 
Op de schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) http://voc- 
kenniscent~rnnl/, 9 April 2002. 
Resolusies van die Politieke Raad (http://www.tanap.net.) 
C ll9,7November 1741. 
C 143,13 November 1764. 
C 153, 12 Desember 1775. 
C 156,24 Maart 1778. 
C 161,12 Febmarie 1782. 
C 162,30 April 1782. 
C 162,30 Mei 1782. 
C 163,13 Augustus 1782. 
C 165,21 Oktober 1783. 
C 166, 17 Februarie 1784. 
C 188,26 Julie 1790. 
C 194, 8 Julie 1791. 
C 225,20 Augustus 1794. 
C 228, 13 Febmarie 1794. 
GENEALOGIESE INSTITUUT VAN SUID-AFRIKA, STELLENBOSCH 
Genealogiese verslag: nageslag van Jan Cmywagen, 16 April 1999. 
BRIEWE (In persoonlike besit van skrywer) 
DROST, A,, Appeldoom, Nederland, 1960. 
PRETORIUS, F., Mediese Fakulteit, UP, 9 Maart 1982. 
UMNEY, R., Eertyds van Gosforth, Nieu Suid Wallis, Australie, 1 November 1982. 
GEPUBLISEERDE ARGIVALE BRONNE 
BoESEKEN, A.J. (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 1-5 (Kaapstad, Staatsdrukker, 
1957-1963). 
DE WET, G.C. (red.), Resolusies van die Politieke Raad, deel 6-10 (Pretoria, Staatsdrukker, 1965- 
1983). 
JEFFREYS, K.M., Kaapsche archiefstukken, 1778-1783 (Kaapstad, s.n., 1926-1938). 
JEFFREYS, K.M., Kaapse argiefstukke: Kaapse plakkaatboek, 1652-1795 (Kaapstad, s.n., 1944- 
1949). 
LEIBBRANDT, H.C.V., Precis of the archives of the Cape of Good Hope: Requesten (Memorials) 
1715-1 806 (Cape Town, Government Printers, 1905). 
THEAL, G.M., Chronicles of the Cape commanders: or an abstract of original manuscripts in the 
archives of the Cape Colony dating from 1651 to 1691 (Cape Town, Richards, 1882). 
VAN JAARSVELD, F.A., Honderd basiese dokurnente by die studie van die Suid-Afrikaanse 
geskiedenis 1648-1961 (Johannesburg, Nasou, s.a.). 
ONGEPUBLISEERDE MANUSKRIPTE 
CLAASSENS, H.W., Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806 (DPhil-proefskrif, Universiteit van 
Pretoria, 2003). 
JOUBERT, J.J.F., Die Kaapkolonie onder Ryk Tulbagh 1751-1771 (M.A.-verhandeling, 
Universiteit van Stellenbosch, 1942). 
KRAUSE, G.J., Drankpagte gedurende die eerste honderd jam van die bewind van die H.O.I.K. 
(M.A.-verhandeling, UOVS, 1955). 
LOURENS, J.E., Immigrasie aan die Kaap gedurende die bewind van die Hollandse 00s-Indiese 
Kompanjie (D.Phi1-proefskrif, Universiteit van Stellenbosch, 1954). 
PRETORIUS, J.C., Die Afiikaanse vrou as kultuurdraer en kultuurskepper tot 1806 (D.Phil.- 
proefskrif, Universiteit van Pretoria, 1977). 
SCHOEMAN, K., 'n Duitser aan die Kaap, 1724-1765 (Manuskrip beskikbaar gestel dew Protea 
Boekhuis, Pretoria). 
JAARBOEKE 
BLOMMAERT, W., "Het invoeren van de Slavemij aan de Kaap", Argief-jaarboek vir Suid- 
Afikaanse geskiedenis, jg. 7, 1938, deel 1 (Kaapstad, s.n., 1938). 
BOESEKEN, A.J., "Die Nederlandse kornmissarisse in die 18e eeuse samelewing aan die Kaap", 
Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 7, 1944 (Kaapstad, Staatsdrukker, 
1945). 
BOOYENS, B., "Kerk en staat, 1795-1843", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 
28, 1965, deel2 (Kaapstad, Staatsdrukker, 1965). 
BOUCHER, M., "The frontier and religion", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 
31, 1968, deel2 (Johannesburg, Staatsdrukker, 1969). 
DE VILLIERS, C.J., "Die Britse vloot aan die Kaap", Argief-jarboek vir Suid-Afikaanse 
geskiedenis, jg. 32, 1969, deel 1 (Johannesburg, Staatsdrukker, 1969). 
DE VILLIERS, J., "Hottentot-regimente aan die Kaap, Argief-aarboek vir Suid-Afikaanse 
geskiedenis, jg. 33, 1970, deel2, (Johannesburg, Staatsdrukker, 1977). 
FRANKEN, J.L.M., "h Kaapse huishoue in die 18e eeu uit Von Dessin se briefboek en memorial", 
Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 3, 1940, deel 1 (Kaapstad, 
Staatsdrukker, 1940). 
HOGE, J., "Personalia of the Germans at the Cape 1652-1806", Argief-jaarboek vir Suid- 
Afikaanse geskiedenis, jg. 9, 1946 (Kaapstad, Staatsdrukker, s.a.). 
MARAIS, M.M., "Arms.org aan die Kaap onder die kompanjie, 1652-1795", Argief-aarboek vir 
Suid-Afikaanse geskiedenis, jg, 6, 1943 (Kaapstad, Staatsdrukker, 1945). 
NAUDE, S.D., "Willem Cornelius Boers", Argief-aarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg, 13, 
1950, deel2 (Johannesburg, Staatsdrukker, 1971). 
SCHOLTZ, G.D., "Ons Kerk die oudste en oorspronklike Kerk", of "Die naam van ons Kerk", J.N. 
Geldenhuys, (hoofkompilator), Jaarboek van die Gefedereerde Nederduitse Gereformeerde 
Kerke, 1952 Van Riebeeck - feesuitgawe (Kaapstad, N.G. Kerk-uitgewers, 195 1). 
VAN JAARSVELD, F.A., "Die veldkomet en sy aandeel in die opbou van die Suid-Afrikaanse 
Republiek tot 1870", Argief-jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 13, 1950, deel 2 
(Johannesburg, Staatsdrukker, 197 1). 
VAN RENSBURG, J.I.J., "Die geskiedenis van die wingerdkultuur in Suid-Afrika", Argief- 
jaarboek vir Suid-Afikaanse geskiedenis, jg. 17,1954 (Kaapstad, Staatsdrukker, 1954). 
SUID-AFRIKAANSE BIOGRAFIESE WOORDEBOEK 
Vyf dele vanaf 1968-1987 gepubliseer. 
Deel 1, DE KOCK, W.J. (hoofred.), (Kaapstad, RGN, 1968). 
Deel 2, DE KOCK, W.J. & KRUGER, D.W. (hoofreds.), (Kaapstad, RGN, 1972). 
Deel 3, KRUGER, D.W. & BEYERS, C.J. (hoofreds.), (Kaapstad, RGN, 1977). 
Deel 4, BEYERS, C.J. (hoofred.), (Durban, RGN, 1981). 
Deel 5, BEYERS, C.J. & BASSON, J.L. (hoofreds.), (Pretoria, RGN, 1987). 
PERIODIEKE PUBLIKASIES 
CRUYWAGEN, W.A., "Die VOC, wins en verlies: 'n perspektief vanuit 2002", Historia, vol. 
47(1), Mei 2002. 
GILIOMEE, H., "Voelvlug van 'n Afrikanergeskiedenis van 350 jaar, Historia, vol, 46(1), Mei 
2001. 
PRETORIUS, J.C., "Medicine at the Cape in the 17'~ and 18" century", South African Journal of 
cultural history, vol I, January 1984. 
SWART, M.J., "Die invloed van die isolasiefaktor op die vorming van die Afrikaner tot 1850", 
Hertzog-annale, jb 5, Desember 1958. 
VERSKEIE REFERENTE, Referate gelewer by die jaarvergadering van die Suid-Afiikaanse 
Akademie vir Wetenskap en Kuns, Bloemfontein, Junie 1968. 
VERSKEIE REFERENTE, Besinning en uitsig, Referate gelewer tydens die eeufeesjaar van die 
Teologiese Skool, PU. vir CHO, 1969. 
VILJOEN, R.S., "Disease and society: VOC Cape Town, its people and the small pox epidemics of 
1713, 1755 and 1767, Kleio, Journal of the department of history, University of South 
Africa, no. 27, 1995. 
Genealogiese verslag, nageslag van Jan Cmywagen (Genealogiese Instituut van Suid-Afrika, 
Stellenbosch, 16 April 1999). 
KOERANTE 
Beeld, 14 Junie 1999. 
Beeld, 26 Junie 2002. 
TYDSKRIFTE (PopuEr) 
Die Kerkbode, 24 November 1937. 
Die Huisgenoot, 1 Oktober 1965. 
Die Huisgenoot, 2 Februarie 1968. 
BOEKE 
BARNARD, A., South Africa a century ago (1 797-1801) (Cape Town, Maskew Miller, s.a.). 
BEKKER, A.E., The history ofFalse Bay up to 1795 (Simon's Town, Simon's Town historical 
society, 1990). 
BEYERS, C., Die Kaapse Patriotte 1779-1 791 (Kaapstad, Jut4 1929). 
BIEWENGA, A,, De Kaap de Goede Hoop: een Nederlandse vestigingskolonie 1680-1730 
(Amsterdam, Prometheus / Bert Bakker, 1999). 
BLOK, P.J., Geschiedenis van het Nederlandse volk (Leiden, A.W. Sijthoffs, s.a.). 
BOAK, A.E.R. et.al. (reds.), The growth ofEuropean civilisation (New York, Crofts, 1943). 
BOESEKEN, A.J., Geskiedenis-atlm vir Suid-Afriku (Kaapstad, Nasionale Pers, 1948). 
BOESEKEN, A.J., Simon van der Stel en sy kinders (Kaapstad, Nasou, 1964). 
BOESEKEN, A.J., Slaves andfree blacks at the Cape 1658-1 700 (Cape Town, Tafelberg, 1977). 
BOESEKEN, A.J. & Cairns, M., The secluded valley, Tulbagh: 't Land van Waveren 1700 - 1804 
(Johannesburg, Perskor, s.a.). 
BOSMAN, D.B. & THOM, H.B. (reds.), Dagregister gehouden by den oppercooprnan Jan 
Anthonisz van Riebeeck: 3 dele (Kaapstad, A.A.Balkema, deel 1 1952, deel2 1955, deel3 
1957). 
BOTHA, C.G., Social life at the Cape in the 18th century (Cape Town, Juta & Co., s.a.) 
BOTHA, C.G., Social life and customs during the 18th century (Kaapstad, Struik, 1970). 
BRUGMANS, E., (red.), Cultuurfilosofie: Katholieke reformatorische, humanistische, Zslamitische 
en Joodse reflecties over onze cultuur (s.1. Damon, 2002). 
CAMERON, T., (hoofred.), Nuwe geskiedenis van Suid-Afrika in woord en beeld (Kaapstad, 
Human & Rosseau, s.a.). 
CLAASEN, J.P., Die siekelroosters in Suid-Afrika 1652-1866 (Pretoria, N.G. Boekhandel, 1977). 
COERTZEN, P., Die Hugenote van Suid-Afrika 1688-1988 (Kaapstad, Tafelberg, 1988). 
CRONJE, G. (red.), Die westerse kultuur in Suid-Afiku (Pretoria, Van Schaik, 1963). 
CRONJE, G. (red.), Die wysgerige antropologie en die menswetenskappe (Pretoria, Van Schaik, 
1970). 
DE KLERK, P., Geskiedenis as kultuurontwikkeling: aspekte van die teorie en jlosoje van 
geskiedenis (Durban, Butterworth, 198 1). 
DE KOCK, V., Those in bondage: an account of the life of the slave at the Cape in the days of the 
Dutch East India Company (Pretoria, Union Booksellers, 1963). 
DE PUYFONTAINE, ROY H., Louis Michel Thibault 1750-1815: his oflcial life at the Cape of 
Good Hope (Cape Town, Tafelberg, 1972). 
DE VILLIERS, A,, Vrouegalery: die lewe en werk van h aantal bekende vroue in Suid-Afrika 
(Kaapstad, Nasionale Boekhandel, 1962). 
DE VILLIERS, C.C. & PAMA, C., Geslagsregisters van die ou Kaapse families: 2 dele (Kaapstad, 
A.A. Balkema, 1981). 
DE WET, G.C., Die vryliede en die vryswartes in die Kaapse nedersetting 1657-1707 (s.l., 
Historiese Publikasie-vereniging 198 1). 
DOMINICUS, F.C., Het huiselik en maatschappelik leven van de Zuid-Afrikaner in de eerste helj 
der 18de eeu (S Gravenhage, s.n., 1919). 
DREYER, A., Eeuwfeest-album van de Nederduits Gereformeerde Kerk in Zuid-Afrika 1824-1924 
(Kaapstad, S.A. Bijbelvereniging, s.a.). 
DU TOIT, A. & GILIOMEE, H., Afrikanerpolitical thought: analysis and documents, vol. 1, 1780 
- I850 (Cape Town, David Philip, 1983). 
DU TOIT, P.S., Ondenvys aan die Kaap onder die kompanjie 1652 - 1795 : h kultuur-historiese 
studie (Kaapstad, Juta & Kie, 1937). 
ELPHICK, R. & GILIOMEE, H. (ed.), Shaping of South African society (s.l., Maskew Miller / 
Longman, 1979). 
EVANS, R.J., In defence of history (London, Granta Books, 1997). 
FAURE, A.M. e.a. (reds.), Suid-Afrika en die demobasie (Pinetown, Owen Burgess, 1988). 
FOUCH$ L. (red.), Het dagboek van Adam Tas 1705 - 1706: hersien deur A.J. Bijeseken 
(Kaapstad, Van Riebeeck-vereniging, 1970). 
GROBBELAAR, P.W., Die Afrikaner en sy kultuur, (Kaapstad, Tafelberg), deel 1, Mens en land 
(1974), deel 4, Families, familiename en familiewapens (1975), deel 6, Boerewysheid 
(1977). 
GUELKE, L., Freeholdfarmers andfrontier settlers 1657-1 780 (Bookfield, Vt: Variorum, 1995). 
GUELKE, L. & SHELL, L., The deeds book: the Cape cadastral calendar 1677-1 731 (New Haven, 
Opgaaf-project, 1990). 
GEYL, P., Geschiedenis van de Nederlandsche stam, 2 dele (s.l., Ned1 Biblioteek, 1930). 
GIE, S.F.N., Geskiedenis van Suid-Afrika: of om verlede, 2 dele (Stellenbosch, s.n, 1942). 
GILIOMEE, H., The Afrikaners: biography ofapeople (Kaapstad, Tafelberg, 2003). 
HATTERSLEY, A.F., An illustrated social history of South Africa (Cape Town, A.A. Balkema, 
1973). 
HAYES, C.J.H., A political and cultural history of modern Europe, vol 1 (New York, Macmillan, 
s.a.). 
HEESE, H.F., Groep sander grense: die rol en status van die gemengde bevolking aan die Kaap 
1652 - I795 (Belville, Universiteit van Wes-Kaapland, 1984). 
HOFMEYR, G. (hoofred.), NG. Kerk 350 : eenhonderd bakens in die geskiedenis van die 
Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652 - 2002 (Wellington, Lux Verbi, 2003). 
HOPKINS, H.C., Die moeder van ons almal: geskiedenis van die gemeente Kaapstad 1665 - I965 
(Kaapstad, N.G. Kerk-uitgewers, s.a.). 
JAFFEE, J., They raced to win 1797-1979: a history of racing in South-Africa (Cape Town Struik, 
1980). 
LATEGAN, F.V. & POTGIETER, L., Die Boer se roer tot vandag: die onfwikkeling van 
vuurwapens in Suider-Afrika (Kaapstad, Tafelberg, 1974). 
LE VAILLANT, F., Reize in de binnenlanden van Afrika, lungs de Kaap de Goede Hoop, in de 
1780-1 785, gedaan door den Heer Le Vaillant, uit het Fransch door J.D. Pasteur (Leyden, 
Honkoop & Allart, 1791 -1 788). 
LEIPOLDT,C.L., Die Hugenote (Kaapstad, Nasionale Pers, 1942). 
LOMBARD, R.T.J., Handleiding vir genealogiese navorsing in Suid-Afrika (Pretoria, R.G.N., 
1977). 
MALAN, J., Rytuie van weleer (Pretoria, Van Schaik, 1981). 
MATTHEE, D., Pieternella van die Kaap: historiese roman oar Pieternella en Eva Krotoa 
(Kaapstad, Tafelberg, 2000). 
MENTZEL, O.F., A geographical and topographical description of the Cape of Good Hope, 
translated from the German by H.J. Mandelbrote (Kaapstad, Van Riebeeck-vereniging, 
1925). 
MOTLEY, J.L., History of the United Netherlands from the death of William the Silent to the 
twelve years' truce - 1609 (London, John Murray, 1875). 
MULLER, C.F.J. (red.), Vyjhonderdjaar Suid-Afrikaanse geskiedenis (Pretoria, Academica, 1980). 
MULLER, C.F.J., Sonop in die suide: geboorte en groei van die Nasionale Pers 1915-1948 
(Kaapstad, Nasionale Boekhandel, 1990). 
NEL, P.G. (red.), Afrikanerkultuur: Fondament en vergesig (Pretoria, Navorsings en 
Publikasiekomitee UP, 198 1). 
NEL, P.G. (red.), Kultuurontplooiing van die Afrikaner (Pretoria, HAUM, 1979). 
NEPGEN, C.C., Die sosiale gewete van die Afrikaanssprekendes (Stellenbosch, CSV-Boekhandel, 
1938). 
NEWTON THOMPSON, J., The Story of a house (Cape Town, Howard B. Timms, 1968). 
NIENABER, P.J., 'n Beknopte geskiedenis van die Hollands-Afrikaanse drukpers in Suid-Afrika 
(Bloemfontein, Nasionale Pers, 1943). 
OBERHOLSTER, J.J., Die historiese monumente van Suid-Afrika (Kaapstad, Kultuurstigting- 
Rembrandt van Rijn, 1972). 
OLIVIER, P.L. (samesteller), Ons gemeentelike feesalbum. Oorsig van ontstaan en groei van 
gemeentes van die Gefed Ned Gerej Kerke met die geleentheid van die Van Riebeeck-fees 
1952 (Kaapstad, N.G. Kerk-uitgewers, 1952). 
PAMA, C., Die groot Afrikaanse familienaamboek (Kaapstad, Human & Rosseau, 1983). 
PENN, N., The Northern Capefrontier zone (s.l., s.n., 1995). 
PENN, N., Rogues rebels and runaways: eighteenth century Cape characters (Cape Town, David 
Philip, 1999). 
PINE, L.G., The genealogists' encyclopedia (New York, s.n. 1969). 
PRETORIUS, C., A1 laggende enpratende: Kaapse vroue in die 17e en 18e eeu (Kaapstad, Human 
& Rousseau, 1998). 
RENKEN, C.R.E. (opsteller), Tuynhuys, die kantoor van Suid-Afika se staatspresident (Kaapstad, 
Buro vir inligting, 1987). 
ROSS, R., Cape of torments: slavery and resistance in South Africa (London, Routledge & Kegan 
Paul, 1983). 
ROTHMAN, M.E. & ROTHMAN, A., Die drosdy op Swellendam (Swellendam, Drosdykommisie, 
1960). 
ROUX, P.E., Die verdedigingstelsel aan die Kaap onder die Hollands-Oosindiese Kompanjie (s.l., 
s.n., s.a.). 
RUNIA, K., Calvijns betekenis in onze tijd (Potchefstroom, Insituut vir bevordering van 
Calvinisme, 1970). 
SCHOEMAN, K., Dogter van Sion: Machtelt Smit en die 18de eeuse samelewing aan die Kaap 
1749-1 799 (Kaapstad, Human & Rosseau, 1997). 
SCHOLTZ, G.D., Die ontwikkeling van die poltieke denke van die Afrikaner 1652 - 1806, deel 1, 
(Johannesburg, Voortrekkerpers, 1967). 
SCHOONEES, P.C. e.a. (reds.), Woordeboek van die Afrikaanse taal, dele 1 - 7 (Pretoria, 
Staatsdrukker, 1950 - 1984). 
SCHOONEES, P.C. e.a. (reds.), Woordeboek van die Afrikaanse taal, dele 8 - 11 (Stellenbosch, 
Buro van die WAT, 1991 - 2000). 
SCHUTTE, G.J. (red.), Briefwisseling van Hendrik Swellengrebel jr. oor Kaapse sake 1778-1792 
(Kaapstad, Van Riebeeck-vereniging, s.a.). 
SLEIGH, D., Die Buiteposte: K0.C.-buiteposte onder Kaapse bestuur 1652-1795 (Pretoria, 
HAUM, 1993). 
SLEIGH, D., Eilande (Kaapstad, Tafelberg, 2002). 
SMITH, M.H.D., Boerepioniers van die Sandveld (Pretoria, s.n., 1985). 
SMUTS, F. (red.), Stellenbosch drie eeue (Stellenbosch, Stadsraad van Stellenbosch, 1979). 
SPILHAUS, A.M.W., The first South Africans and the laws which governed them (Cape Town, 
Juta & Co, 1949). 
STAVORINUS, J.S., Voyages to the East Indies containing a voyage to the Cape of Good Hope, 
Batavia, Bantam and Bengal with observations on those parts, etc. in the years 1786 - 
1771, vol. 1, translated from the original Dutch by C.G. Wilcocke (London, C.G. & J. 
Robinson, 1798). 
STEYN, J.C., Tuiste in eie taal: die behoud en bestaan van Afrikaans (Kaapstad, Tafelberg, 1980). 
STOCKENSTROM, E., Die vrou in die geskiedenis van die Hollands Afrikaanse volk: 'n beknopte 
oorsig van die rol wat die vrou in die geskiedenis van Suid-Afrika gespeel het in die 350 
jaar tussen 1568-1918 (s.l., s.n. s.a.) 
TEMPELHOFF, J.W.N., Verhuidiglikte verlede (Vanderbijlpark, Uitgewery Kleio, 2002). 
THEAL, G.M., Willem Adriaan van der Stel and other historical sketches (Cape Town, Maskew 
Miller, 1913). 
THEAL, G.M., History of South Africafrom 1795 to 1872, vol. 1 (London, George Allen & Urwin, 
1915). 
THOM, H.B. (toeligtende red.), Willem Stephanus van Ryneveld se aanmerkingen over de 
verbetering van het vee aan de Kaap de Goede Hoop 1804 (Kaapstad, Van Riebeeck- 
vereniging, 1942). 
TOYNBEE, A.J., A study of history: abridgement of vol. 1-6 by D.C. Somervell (New York, 
Oxford University Press, 1947). 
VALENTIJN, F., Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope met den zaaken daar toe 
behoorende, deel 1 (Kaapstad, Van Riebeeck-vereniging, 1971). 
VAN BROEKHUIZEN, H.D., Die wordingsgeskiedenis van die Hollandse kerke in Suid-Afrika 
1652-1804 (Pretoria, J.H. de Bussy, 1922). 
VAN DEN HEEVER, C.M. & PIENAAR, P DE V. (red.), Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner, 
drie dele (onderskeidelik 1945, 1947, 1950) (Kaapstad, Nasionale Boekhandel). 
VAN DER MERWE, H.W. (compiler), Looking at the Afrikaner today (Cape Town, Tafelberg, 
1975). 
VAN DER MERWE, J.P., Die Kaap onder die Bataafse Republiek 1803-1806 (Amsterdam, Swets 
& Zeitlinger, 1926). 
VAN DER MERWE, P.J., Die trekboer in die geskiedenis van die Kaapkolonie (Kaapstad, 
Nasionale Pers, 1938). 
VAN DER MERWE, P.J., Trek: studies oor die mobiliteit van diepioniersbevolking aan die Kaap 
(Kaapstad, Nasionale Pers, 1945). 
VAN DER WALT, A.J.H. e.a. (reds.), Geskiedenis van Suid-Afrika, deel 1 (Kaapstad, Nasionale 
Boekhandel, 195 1). 
VAN DER WATEREN, H., Kultuur: Meed van die mens (Pretoria, N.G. Kerkboekhandel, s.a.). 
VAN DER WATT, P.B., Die Nederduitse Gereformeerde Kerk 1652-1824, deel 1 (Pretoria, N.G. 
Kerk boekhandel, 1976). 
VAN JAARSVELD, F.A., Afrikaner Quo Vadis? (Johannesburg, Voortrekkerpers, 1971). 
VAN JAARSVELD, F.A., Die Afrikaner en sy geskiedenis (Johannesburg, Nasionale Boekhandel, 
1959). 
VAN JAARSVELD, F.A., Omsingelde Afrikanerdom (Pretoria, HAUM, 1978). 
VAN JAARSVELD, F.A., Wie en wat is die Afrikaner? (Kaapstad, Tafelberg, 1981). 
VAN PEURSEN, C.A., Cultuur in stroomversnelling (Leiden, M Nijhoff, 1987). 
VENTER, E.A., Die ontwikkeling van die Westerse denke: 'n oorsig van die geskiedenis van die 
Jlosoje gedurende 26 eeue (Bloemfontein, Sacum, s.a.). 
VENTER, E.A., Wysgerige temas. n Keur van Christelik-wysgerige opstelle (Bloemfontein, 
Sacum, s.a.). 
VISAGIE, G.C., Regspleging en reg aan die Kaap van 1652 tot 1806 (Kaapstad, Juta & Kie, 1969). 
WALKER, E.A., A History of South Africa (London, Longmans, Green, 1940). 
ILLUSTRASIES 
KAARTE 
Skeepvaartroetes na die Ooste en die Nederlandse 00s-Indiese handelsryk. 
Die Kaapse volksplanting na vyftig jam. 
Die Kaapse volksplanting in 1750. 
Die Kaap onder die Bataafse Republiek. 
ANDER 
* Georg Schmidt van die Morawiese Broederskap. 
* Genadendal, die sendingstasie van Georg Schmidt. 
Die Nederlandse 00s-IndiEvaarder, die Noord Nieuwlandt. 
Die Kasteel de Goede Hoop. 
Lakafdruk van Jan Cruywagen se familiewapen. 
Grondbrief van 'n Hugenoteplaas. 
Die Parade in 1762 (Johannes Rach). 
Ds. Francois Valentijn, die reisiger-skrywer. 
Die eerste Gereformeerde kerk, Kaapstad (die latere Groote Kerk). 
* 'n Onkost rekening uit 1701 met die bou van die eerste kerk. 
'n Voorstelling van Vergelegen, Willem A. van der Stel se landgoed. 148 
Baron Gustaaf Willem van Imhoff, goewemeur-generaal van die Nederlandse besittings in 
die Ooste. 204 
Die preekstoel in die Groote Kerk met die Cruywagen-Bybel. 269 
Groentemarkplein, Kaapstad met die Burgerwaghuis. 274 
* Ds. Christiaan Fleck een van die eerste drie Kaapse jong mans wat teologiese opleiding in 
Nederland ontvang het. 343 
Ds. H.W. Ballot, later predikant op Tulbagh en sy vrou Elizabeth Wilhelmina Cruywagen. 353 
Die oorspronklike kerk van die gemeente Roodezands in die land van Waveren (Tulbagh). 356 
- Geneem met toestemming uit N.G. Keck 350, G. Hofrneyr, (hwhdakteur), Lux VerbiBM. Posbus 5, Wellington. 7654 
AFSTAMMINGSTABEL
Jan Meindert Cruywagen
?
?
X ?
xx 77108/1681
Swaantjen van.AJ8en
TU8IefI1712 en 1720
Swaar omraamde name dui bloedlyn aan
VERKLARING
Geboortedatum
'" = Doopdatum
x = Huweliksdatum
xx = Datumvan2ehuwelik
t = Sterfdatum
? = Onbekend
b1 Jan Meindert
(Meendert)
x
c. 1681
?
2311111692
Catharina van M88fM"I
1728
---
cl Jan Meindert
(Johannes)
x
c2 Everdina
~r1697
II
1311011697
21101/1714
Heinrich 0stw86dBast....
c. 1718
c3 Catharina
x
1310311695
1310311695
27KW1721
SuMma M.gare1h8 Meyer
1745
1707
05J00'1707
X 23140'1723
<:0<"'_
TI88n 1768en 1m
_-IL_
I
- -'r--
d1 JanMeindert
(Jan IV)
d2 Susanna
11
~
d3 Catharina Everdina I d4 Gerha,,*,s Hendrik
x
SeJUmbet' 1722
131091722
I
O2IOV1744 I
Gee<1r H_
179'
x
Deeembef 1724
2411211724
1510311744
Adriaan van SchOOl'
?
x
Jenuarie1m
31101/1732
1511211750
Evert van Schoor
N.1790
x
September 1738
21m'1738
1411011759
Cornell SopNI Ehler.
19«)2/1788(09102/I788)
L__
- - -- -
,
e3 SusannaMargarethaI'
.ue 1783
31m/1783
x 2tWQ(1784
OsCtvilbaanFleck
1796
82 Johanna Catharina
e5 Comelis
81 Johannes Meindert
_'780
2MJ711760
X ?
t ?
x
1762
02()511762
22101/1783
J8cob Pietef Deneys
xx 161D911804
~rkG,osbertV8n Reenen I
---'
e4 Izaak
_""76<
1600911~
Jon!< oortede
e6 Johanna Catharina
II
---
---,~--- -
e11 AmaanJacobus e12 Elizabeth Wilhelmina
September 1773
II
Ok%obe,1775
1210911773 . 15/10'1775
X 30106/1793 I X 22IID1801
ManaMagdaIen8 KarMP8k DaHW9aIoI
? t _,*1840
JL_
e17 Jan Frederik
e18 Justirws Johannes
Cornelia
0kS0ber 1781
21/1011781
X ?
Jeanettavan Brederade
c.1822
Oktober 1783
21110'1783
Jonk oorlede
I
I---
h4 Johannes David
I ~~ Gert Christiaan
I 0110411882
:!F"I1879
j
;~, I
II ~ ~~:~~m L t '_'955~_ J _ _ __
h3 Willem Adriaan
II
h5 Maria Elizabeth
(Johanna )
05111/1875
?
X ?
XX ? MtemitG-eyvenetein
t 06I07/1910of 1007/1910
2.ww1877
?
I t 1Wl1l1877
L__
~--- ,- ---,--- ---,
h9 Hendrik Johannes
h10 Jacob Gabriel h11 Hennanus Johannes
03111/1888
?
30105I1881
13'0411891
?
X ? lsabelaOo8Ihuizen
t c.1973
,I
1310311894
?
X ? AnnaG-eel
t 2510911949
_--,I ---
----- ---
e7 DorotheaHendrika e9 CorneliaSophia
e10 AnnaJacoba
e8 Gerha,,*,s Hendrik
II II
Mei1m
II
Junie1768 Junie1770
17JurM1768 Junie1769
=
0110711770
.
31{)S/1772
X 1C1i0911786
.
2!W611769 X ?
X ?
JohaIYl88lzaakRheniul t -""*- Miaan V'8nBerg
F,_ Seb8ltiaanVaIen$I
?
t ?
loS-
t ?
JL- -- - - -- - '---- - ---I
----, ,
'r-- ---'[
e13 CatharinaEverdina e15 HendrikEverhard
e16 MynhardJohannes
e14 Jan Frederik
Oktober1776 ?
Cornelia
03111/1776
II
?
II
. 0310111779
X 1810311798 . 03J09J1777 X 18102J1801
Maalt1980
MAyan Schoor t ..Ionk ool1ede
na Jacomina Heyneman II
.
1QC311780
28/0311803 t
t ..Ionk oor1ede
- -
-- --
f1 GerhardusAlbertus
f1 DorotheaMaria
I
Frederick
I,
f3 AdriaanJacobus
1821
1808
03105I1821
.
?
X ?
X ?X ?
Johanna Magdelena
t 2910811845
l t_
?
(Hester) Celie
t ?
-- -
----
-----,
- -- -
gl Comelia Domthea
g2 Jannatta Sophia
g3 Willem Adriaan
g4 Hester Johanna
II
g5 Gert Albertus FrederikRegina
c.1843
281081847
c. 18521314
II
.
?
08'1111849
04J0:}'1842
X 1611211862 . ?
. ? . ?
?
CarlF,ederikKir8teyn X
?
, X ? X ?X 271O:r1860
xx 02109I1873 Marill Elzabeth Storm
t
?
t
?
Frenc:oiaJohnde..-...et
.Joh81Y188Peb"us Bruwer t 12/11/1925
L___ '-____
1928
t 2M)8I1916
_J
y=
=-ll
11 --- T- r--:,oElizabeth Johanna I
g6 Abaraham Albertus
g7 DorotheaMaria g8 Jacob Gabriel
g9 AdriaanJohannes I Margarethe
Marthinus
26U5I1864 II 271OO11M7 I
06111/1857 26101/1860
12.11:&1845 .
18112/1857
IJ
.
19102J1860
I . 09'0711864 I 0:: 04J08/1867
?
X ? X
It? t ?
X ?
II
t
?
t
?
t ?
-
hI GertAlbertus
I
Frederick
I
h2 ChristiaanAndries
1:WW1871
'873
?
. ?
1310611878
I t
2311211876
L
h7 HesterJohanna
h8 AbrahamAlbertus
1210611884
I
2WOS'1886
?
. ?
X ? HenbeMeyeI
X 28J0fi1918
t 2QI09I1909 +
FrancinaChri1tin8Schtjle
0""""_